मन्ताणिपुत्तपुण्णत्थेरवत्थु
१९६. नवमे पुण्णो मन्ताणिपुत्तोति नामेन पुण्णो, मन्ताणिब्राह्मणिया पन सो पुत्तोति मन्ताणिपुत्तो. तस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – अयं किर पदुमुत्तरदसबलस्स उप्पत्तितो पुरेतरमेव हंसवतीनगरे ब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्ति. तस्स नामग्गहणदिवसे गोतमोति नामं अकंसु. सो वयप्पत्तो तयो वेदे उग्गण्हित्वा सब्बसिप्पेसु कोविदो हुत्वा पञ्चमाणवकसतपरिवारो विचरन्तो तयोपि वेदे ओलोकेत्वा मोक्खधम्मं अदिस्वा ‘‘इदं वेदत्तयं नाम कदलिक्खन्धो विय बहि मट्ठं अन्तो निस्सारं, इमं गहेत्वा विचरणं थुसकोट्टनसदिसं होति. किं मे इमिना’’ति इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा ब्रह्मविहारे निब्बत्तेत्वा ‘‘अपरिहीनज्झानो ब्रह्मलोकोकूपपन्नो भविस्सामी’’ति पञ्चहि माणवकसतेहि सद्धिं पब्बतपादं गन्त्वा इसिपब्बज्जं पब्बजि. तस्स परिवारानि अट्ठारस्स जटिलसहस्सानि अहेसुं. सो पञ्च अभिञ्ञा अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेत्वा तेसम्पि कसिणपरिकम्मं आचिक्खि. ते तस्स ओवादे ठत्वा सब्बेपि पञ्च अभिञ्ञा अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेसुं.
अद्धाने अतिक्कन्ते तस्स गोतमतापसस्स महल्लककाले पदुमुत्तरदसबलो पठमाभिसम्बोधिं पत्वा पवत्तितवरधम्मचक्को भिक्खुसतसहस्सपरिवारो हंसवतीनगरं उपनिस्साय विहासि. सो एकदिवसं पच्चूससमये लोकं ओलोकेन्तो गोतमतापसस्स परिसाय अरहत्तूपनिस्सयं गोतमतापसस्स च ‘‘अहं अनागते उप्पज्जमानकबुद्धस्स सासने धम्मकथिकभिक्खूनं अग्गो भवेय्य’’न्ति पत्थनभावञ्च दिस्वा पातोव सरीरपटिजग्गनं कत्वा अत्तनो पत्तचीवरं सयमेव गहेत्वा अञ्ञातकवेसेन गोतमतापसस्स अन्तेवासिकेसु वनमूलफलाफलत्थाय गतेसु गन्त्वा गोतमस्स पण्णसालाद्वारे अट्ठासि. गोतमो बुद्धानं उप्पन्नभावं अजानन्तोपि दूरतोव दसबलं दिस्वा ‘‘अयं पुरिसो लोकतो मुत्तो हुत्वा पञ्ञायति, यथा अस्स सरीरनिप्फत्ति येहि च लक्खणेहि समन्नागतो अगारमज्झे वा तिट्ठन्तो चक्कवत्ती राजा होति, पब्बजन्तो वा विवट्टच्छदो सब्बञ्ञुबुद्धो होती’’ति ञत्वा पठमदस्सनेनेव दसबलं अभिवादेत्वा ‘‘इतो एथ भगवा’’ति बुद्धासनं पञ्ञापेत्वा अदासि. तथागतो तापसस्स धम्मं देसयमानो निसीदि.
तस्मिं समये ते जटिला ‘‘पणीतपणीतं वनमूलफलाफलं आचरियस्स दत्वा सेसकं परिभुञ्जिस्सामा’’ति आगच्छन्ता दसबलं उच्चासने, आचरियं पन नीचासने निसिन्नं दिस्वा ‘‘पस्सथ, मयं ‘इमस्मिं लोके अम्हाकं आचरियेन उत्तरितरो नत्थी’ति विचराम. इदानि पन नो आचरियं नीचासने निसीदापेत्वा उच्चासने निसिन्नको एको पञ्ञायति, महन्तो वतायं पुरिसो भविस्सती’’ति पिटकानि गहेत्वा आगच्छन्ति. गोतमतापसो ‘‘इमे मं दसबलस्स सन्तिके वन्देय्यु’’न्ति भीतो दूरतो आह – ‘‘ताता, मा मं वन्दित्थ, सदेवके लोके अग्गपुग्गलो सब्बेसं वन्दनारहो पुरिसो इध निसिन्नो, एतं वन्दथा’’ति. तापसा ‘‘न अजानित्वा आचरियो कथेस्सती’’ति सब्बेव तथागतस्स पादे वन्दिंसु. ‘‘ताता, अम्हाकं अञ्ञं दसबलस्स दातब्बयुत्तकं भोजनं नत्थि, इमं वनमूलफलाफलं दस्सामा’’ति पणीतपणीतं बुद्धानं पत्ते पतिट्ठापेसि. सत्था वनमूलफलाफलं परिभुञ्जि. तदनन्तरं तापसोपि सद्धिं अन्तेवासिकेहि परिभुञ्जि. सत्था भत्तकिच्चं कत्वा ‘‘द्वे अग्गसावका भिक्खुसतसहस्सं गहेत्वा आगच्छन्तू’’ति चिन्तेसि. तस्मिं खणे अग्गसावको महादेवलत्थेरो ‘‘कहं नु खो सत्था गतो’’ति आवज्जेन्तो ‘‘सत्था अम्हाकं आगमनं पच्चासीसती’’ति भिक्खुसतसहस्सं गहेत्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा नमस्समानो अट्ठासि.
गोतमो अन्तेवासिके आह – ‘‘ताता, अम्हाकं अञ्ञो सक्कारो नत्थि, भिक्खुसङ्घो दुक्खेन ठितो. बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स पुप्फासनं पञ्ञापेस्साम, जलजथलजपुप्फानि आहरथा’’ति. ते तावदेव पब्बतपादतो वण्णगन्धसम्पन्नानि पुप्फानि इद्धिया आहरित्वा सारिपुत्तत्थेरस्स वत्थुम्हि वुत्तनयेनेव आसनानि पञ्ञापयिंसु. निरोधसमापत्तिसमापज्जनम्पि छत्तधारणम्पि सब्बं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
सत्था सत्तमे दिवसे निरोधतो वुट्ठाय परिवारेत्वा ठिते तापसे दिस्वा धम्मकथिकभावे एतदग्गप्पत्तं सावकं आमन्तेसि – ‘‘इमिना भिक्खु इसिगणेन महासक्कारो कतो, एतेसं पुप्फासनानुमोदनं करोही’’ति. सो सत्थु वचनं सम्पटिच्छित्वा तीणि पिटकानि सम्मसित्वा अनुमोदनं अकासि. तस्स देसनापरियोसाने सत्था सयं ब्रह्मघोसं निच्छारेत्वा धम्मं देसेसि. देसनापरियोसाने ठपेत्वा गोतमतापसं सेसा अट्ठारस सहस्सजटिला अरहत्तं पापुणिंसु.
गोतमो पन तेनत्तभावेन पटिवेधं कातुं असक्कोन्तो भगवन्तं आह – ‘‘भगवा येन भिक्खुना पठमं धम्मो देसितो, को नाम अयं तुम्हाकं सासने’’ति? अयं गोतम मय्हं सासने धम्मकथिकानं अग्गोति. ‘‘अहम्पि, भन्ते, इमस्स सत्त दिवसानि कतस्स अधिकारस्स फलेन अयं भिक्खु विय अनागते एकस्स बुद्धस्स सासने धम्मकथिकानं अग्गो भवेय्य’’न्ति पत्थनं कत्वा पादमूले निपज्जि.
सत्था अनागतं ओलोकेत्वा अनन्तरायेनस्स पत्थनाय समिज्झनभावं ञत्वा ‘‘अनागते कप्पसतसहस्सावसाने गोतमो नाम बुद्धो उप्पज्जिस्सति, त्वं तस्स सासने धम्मकथिकानं अग्गो भविस्ससी’’ति ब्याकरित्वा ते अरहत्तप्पत्ते तापसे ‘‘एथ भिक्खवो’’ति आह. सब्बे अन्तरहितकेसमस्सू इद्धिमयपत्तचीवरधरा वस्ससट्ठिकत्थेरसदिसा अहेसुं. सत्था भिक्खुसङ्घमादाय विहारं गतो.
गोतमोपि यावजीवं तथागतं परिचरित्वा यथाबलं कल्याणकम्मं कत्वा कप्पसतसहस्सं देवेसु च मनुस्सेसु च संसरित्वा अम्हाकं भगवतो काले कपिलवत्थुनगरस्स अविदूरे दोणवत्थुब्राह्मणगामे ब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्ति. तस्स नामग्गहणदिवसे पुण्णमाणवोति नामं अकंसु. सत्थरि अभिसम्बोधिं पत्वा पवत्तितवरधम्मचक्के अनुपुब्बेन आगन्त्वा राजगहं उपनिस्साय विहरन्ते अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरो कपिलवत्थुं गन्त्वा अत्तनो भागिनेय्यं पुण्णमाणवं पब्बाजेत्वा पुनदिवसे दसबलस्स सन्तिकं आगन्त्वा भगवन्तं वन्दित्वा आपुच्छित्वा निवासत्थाय छद्दन्तदहं गतो. पुण्णोपि मन्ताणिपुत्तो मातुलेन अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरेन सद्धिं दसबलस्स सन्तिकं अगन्त्वा ‘‘मय्हं पब्बजितकिच्चं मत्थकं पापेत्वाव दसबलस्स सन्तिकं गमिस्सामी’’ति कपिलवत्थुस्मिंयेव ओहीनो योनिसोमनसिकारे कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तस्स सन्तिके पब्बजितकुलपुत्तापि पञ्चसता अहेसुं. थेरो सयं दसकथावत्थुलाभिताय तेपि दसहि कथावत्थूहि ओवदति. ते तस्स ओवादे ठत्वा सब्बेव अरहत्तं पत्ता.
ते अत्तनो पब्बजितकिच्चं मत्थकं पत्तं ञत्वा उपज्झायं उपसङ्कमित्वा आहंसु – ‘‘भन्ते, अम्हाकं किच्चं मत्थकं पत्तं, दसन्नञ्च महाकथावत्थूनं लाभिनो, समयो नो दसबलं पस्सितु’’न्ति. थेरो तेसं कथं सुत्वा चिन्तेसि – ‘‘मम दसकथावत्थुलाभितं सत्था जानाति, अहं धम्मं देसेन्तो दस कथावत्थूनि अमुञ्चन्तोव देसेमि. मयि गच्छन्ते सब्बेपिमे भिक्खू परिवारेत्वा गच्छिस्सन्ति, एवं गणसङ्गणिकाय गन्त्वा पन अयुत्तं मय्हं दसबलं पस्सितुं, इमे ताव गन्त्वा पस्सन्तू’’ति ते भिक्खू आह – ‘‘आवुसो, तुम्हे पुरतो गन्त्वा तथागतं पस्सथ, मम वचनेन दसबलस्स पादे वन्दथ, अहम्पि तुम्हाकं गतमग्गेन गमिस्सामी’’ति.
ते थेरा सब्बेपि दसबलस्स जातिभूमिरट्ठवासिनो सब्बे खीणासवा सब्बे दसकथावत्थुलाभिनो अत्तनो उपज्झायस्स ओवादं अभिन्दित्वा अनुपुब्बेन चारिकं चरन्ता सट्ठियोजनमग्गं अतिक्कम्म राजगहे वेळुवनमहाविहारं गन्त्वा दसबलस्स पादे वन्दित्वा एकमन्तं निसीदिंसु. आचिण्णं खो पनेतं बुद्धानं भगवन्तानं आगन्तुकेहि भिक्खूहि सद्धिं पटिसम्मोदितुन्ति भगवा तेहि सद्धिं ‘‘कच्चि, भिक्खवे, खमनीय’’न्तिआदिना नयेन मधुरपटिसन्थारं कत्वा ‘‘कुतो च तुम्हे, भिक्खवे, आगच्छथा’’ति पुच्छि. तेहि ‘‘जातिभूमितो’’ति वुत्ते ‘‘को नु खो, भिक्खवे, जातिभूमियं जातिभूमकानं भिक्खूनं सब्रह्मचारीहि एवं सम्भावितो अत्तना च अप्पिच्छो अप्पिच्छकथञ्च भिक्खूनं कत्ता’’ति दसकथावत्थुलाभिं भिक्खुं पुच्छि. तेपि ‘‘पुण्णो नाम, भन्ते, आयस्मा मन्ताणिपुत्तो’’ति आरोचयिंसु. तं कथं सुत्वा आयस्मा सारिपुत्तो थेरस्स दस्सनकामो अहोसि.
अथ सत्था राजगहतो सावत्थिं अगमासि. पुण्णत्थेरो दसबलस्स तत्थ आगतभावं सुत्वा ‘‘सत्थारं पस्सिस्सामी’’ति गन्त्वा अन्तोगन्धकुटियंयेव तथागतं सम्पापुणि. सत्था तस्स धम्मं देसेसि. थेरो धम्मं सुत्वा दसबलं वन्दित्वा पटिसल्लानत्थाय अन्धवनं गन्त्वा अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले दिवाविहारं निसीदि. सारिपुत्तत्थेरोपि तस्स गमनं सुत्वा सीसानुलोकिको गन्त्वा ओकासं सल्लक्खेत्वा तं रुक्खमूलं उपसङ्कमित्वा थेरेन सद्धिं सम्मोदित्वा सत्तविसुद्धिक्कमं पुच्छि. थेरोपिस्स पुच्छितं पुच्छितं ब्याकासि. ते अञ्ञमञ्ञस्स सुभासितं समनुमोदिंसु. अथ सत्था अपरभागे भिक्खुसङ्घमज्झे निसिन्नो थेरं धम्मकथिकानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.