महाकच्चानत्थेरवत्थु
१९७. दसमे संखित्तेन भासितस्साति संखित्तेन कथितधम्मस्स. वित्थारेन अत्थं विभजन्तानन्ति तं देसनं वित्थारेत्वा अत्थं विभजमानानं. अञ्ञे किर तथागतस्स सङ्खेपवचनं अत्थवसेन वा पूरेतुं सक्कोन्ति ब्यञ्जनवसेन वा, अयं पन थेरो उभयवसेनपि सक्कोति. तस्मा अग्गोति वुत्तो. पुब्बपत्थनापि चस्स एवरूपाव.
अयं पनस्स पञ्हकम्मे अनुपुब्बिकथा – अयं किर पदुमुत्तरसम्मासम्बुद्धकाले गहपतिमहासालकुले निब्बत्तित्वा वुद्धिप्पत्तो एकदिवसं वुत्तनयेनेव विहारं गन्त्वा परिसपरियन्ते ठितो धम्मं सुणन्तो सत्थारं अत्तना संखित्तेन भासितस्स वित्थारेन अत्थं विभजन्तानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं एकं भिक्खुं दिस्वा ‘‘महन्तो वतायं भिक्खु, यं सत्था एवं वण्णेति, मयापि अनागते एकस्स बुद्धस्स सासने एवरूपेन भवितुं वट्टती’’ति सत्थारं निमन्तेत्वा वुत्तनयेनेव सत्ताहं महादानं दत्वा, ‘‘भन्ते, अहं इमस्स सक्कारस्स फलेन न अञ्ञं सम्पत्तिं पत्थेमि, अनागते पन एकस्स बुद्धस्स सासने इतो सत्तदिवसमत्थके तुम्हेहि ठानन्तरे ठपितभिक्खु विय अहम्पि तं ठानन्तरं लभेय्य’’न्ति पत्थनं कत्वा पादमूले निपज्जि. सत्था अनागतं ओलोकेन्तो ‘‘समिज्झिस्सति इमस्स कुलपुत्तस्स पत्थना’’ति दिस्वा ‘‘अम्भो, कुलपुत्त, अनागते कप्पसतसहस्सावसाने गोतमो नाम बुद्धो उप्पज्जिस्सति, त्वं तस्स सासने संखित्तेन भासितस्स वित्थारेन अत्थं विभजन्तानं अग्गो भविस्ससी’’ति ब्याकरित्वा अनुमोदनं कत्वा पक्कामि.
सोपि कुलपुत्तो यावजीवं कुसलं कत्वा कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा कस्सपबुद्धकाले बाराणसियं कुलगेहे पटिसन्धिं गहेत्वा सत्थरि परिनिब्बुते सुवण्णचेतियकरणट्ठानं गन्त्वा सतसहस्सग्घनिकाय सुवण्णिट्ठकाय पूजं कत्वा ‘‘भगवा मय्हं निब्बत्तनिब्बत्तट्ठाने सरीरं सुवण्णवण्णं होतू’’ति पत्थनं अकासि. ततो यावजीवं कुसलकम्मं कत्वा एकं बुद्धन्तरं देवमनुस्सेसु संसरित्वा अम्हाकं दसबलस्स उप्पत्तिकाले उज्जेनिनगरे पुरोहितस्स गेहे निब्बत्ति. तस्स नामग्गहणदिवसे ‘‘मय्हं पुत्तो सुवण्णवण्णसरीरो अत्तनाव अत्तनो नामं गहेत्वा आगतो’’ति कञ्चनमाणवोतेवस्स नामं अकंसु. सो वुद्धिमन्वाय तयो वेदे उग्गण्हित्वा पितु अच्चयेन पुरोहितट्ठानं लभि. सो गोत्तवसेन कच्चानो नाम जातो.
चण्डपज्जोतराजा अमच्चे सन्निपातेत्वा आह – ‘‘बुद्धो लोके निब्बत्तो, तं आनेतुं समत्था गन्त्वा आनेथ ताता’’ति. देव, अञ्ञो दसबलं आनेतुं समत्थो नाम नत्थि, आचरियो कच्चानब्राह्मणोव समत्थो, तं पहिणथाति. राजा तं पक्कोसापेत्वा, ‘‘तात, दसबलस्स सन्तिकं गच्छाही’’ति आह. गन्त्वा पब्बजितुं लभन्तो गमिस्सामि, महाराजाति. यंकिञ्चि कत्वा तथागतं आनेहि, ताताति. सो ‘‘बुद्धानं सन्तिकं गच्छन्तस्स महापरिसाय कम्मं नत्थी’’ति अत्तट्ठमो अगमासि. अथस्स सत्था धम्मं देसेसि. देसनापरियोसाने सद्धिं सत्तहि जनेहि सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. सत्था ‘‘एथ भिक्खवो’’ति हत्थं पसारेसि. तंखणंयेव सब्बेव अन्तरहितकेसमस्सू इद्धिमयपत्तचीवरधरा वस्ससट्ठिकत्थेरा विय जाता.
थेरो अत्तनो किच्चे मत्थकं पत्ते तुण्हीभावेन अनिसीदित्वा काळुदायित्थेरो विय सत्थु उज्जेनिगमनत्थाय गमनवण्णं कथेसि. सत्था तस्स वचनं सुत्वा ‘‘कच्चानो अत्तनो जातिभूमियं मम गमनं पच्चासीसती’’ति अञ्ञासि. बुद्धा च नाम एकं कारणं पटिच्च गन्तुं अयुत्तट्ठानं न गच्छन्ति. तस्मा थेरं आह – ‘‘त्वंयेव भिक्खु गच्छ, तयि गतेपि राजा पसीदिस्सती’’ति. थेरो ‘‘बुद्धानं द्वे कथा नाम नत्थी’’ति तथागतं वन्दित्वा अत्तना सद्धिं आगतेहि सत्तहि भिक्खूहि सद्धिं उज्जेनिं गच्छन्तो अन्तरामग्गे तेलपनाळि नाम निगमो, तत्थ पिण्डाय चरि. तस्मिं च निगमे द्वे सेट्ठिधीतरो. तासु एका परिजिण्णकुले निब्बत्ता दुग्गता मातापितूनं अच्चयेन धातिं निस्साय जीवति. अत्तभावो पनस्सा समिद्धो, केसा अञ्ञाहि अतिविय दीघा. तस्मिंयेव निगमे अञ्ञा इस्सरसेट्ठिकुलस्स धीता निक्केसिका. सा ततो पुब्बे तस्सा समीपं पेसेत्वा ‘‘सतं वा सहस्सं वा दस्सामी’’ति वत्वापि केसे आहरापेतुं नासक्खि.
तस्मिं पन दिवसे सा सेट्ठिधीता महाकच्चानत्थेरं सत्तहि भिक्खूहि परिवुतं तुच्छपत्तं आगच्छन्तं दिस्वा ‘‘अयं सुवण्णवण्णो एको ब्रह्मबन्धुभिक्खु यथाधोतेनेव पत्तेन आगच्छति, मय्हञ्च अञ्ञं धनं नत्थि. असुकसेट्ठिधीता पन इमेसं केसानं अत्थाय पेसेसि. इदानि इतो लद्धउप्पादेन सक्का थेरस्स देय्यधम्मं दातु’’न्ति धातिं पेसेत्वा थेरे निमन्तेत्वा अन्तोगेहे निसीदापेसि. थेरानं निसिन्नकाले गब्भं पविसित्वा धातिया अत्तनो केसे कप्पापेत्वा, ‘‘अम्म, इमे केसे असुकाय नाम सेट्ठिधीताय दत्वा यं सा देति, तं आहर, अय्यानं पिण्डपातं दस्सामा’’ति. धाति पिट्ठिहत्थेन अस्सूनि पुञ्छित्वा एकेन हत्थेन हदयमंसं सन्धारेत्वा थेरानं सन्तिके पटिच्छादेत्वा ते केसे आदाय तस्सा सेट्ठिधीताय सन्तिकं गता.
पणियं नाम सारवन्तम्पि सयं उपनीतं गारवं न जनेति, तस्मा सा सेट्ठिधीता चिन्तेसि – ‘‘अहं पुब्बे बहुनापि धनेन इमे केसे आहरापेतुं नासक्खिं, इदानि पन छिन्नकालतो पट्ठाय न यथामूलमेव लभिस्सती’’ति. धातिं आह – ‘‘अहं पुब्बे तव सामिनिं बहुनापि धनेन केसे आहरापेतुं नासक्खिं, यत्थ कत्थचि विनिपाता पन निज्जीवकेसा नाम अट्ठ कहापणे अग्घन्ती’’ति अट्ठेव कहापणे अदासि. धाति कहापणे आहरित्वा सेट्ठिधीताय अदासि. सेट्ठिधीता एकेकं पिण्डपातं एकेककहापणग्घनकं कत्वा थेरानं दापेसि. थेरो आवज्जित्वा सेट्ठिधीताय उपनिस्सयं दिस्वा ‘‘कहं सेट्ठिधीता’’ति पुच्छि. गब्भे, अय्याति. पक्कोसथ नन्ति. सा च थेरेसु गारवेन एकवचनेनेव आगन्त्वा थेरे वन्दित्वा बलवसद्धं उप्पादेसि. सुखेत्ते पतिट्ठितपिण्डपातो दिट्ठेव धम्मे विपाकं देतीति सह थेरानं वन्दनेन केसा पकतिभावेयेव अट्ठंसु. थेरापि तं पिण्डपातं गहेत्वा पस्सन्तियायेव सेट्ठिधीताय वेहासं अब्भुग्गन्त्वा कञ्चनवनुय्याने ओतरिंसु.
उय्यानपालो थेरं दिस्वा रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा ‘‘देव, मे अय्यो पुरोहितो कच्चानो पब्बजित्वा उय्यानमागतो’’ति आह. राजा चण्डपज्जोतो उय्यानं गन्त्वा कतभत्तकिच्चं थेरं पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो ‘‘कहं, भन्ते, भगवा’’ति पुच्छि. सत्था सयं अनागन्त्वा मं पेसेसि महाराजाति. कहं, भन्ते, अज्ज भिक्खं अलत्थाति? थेरो रञ्ञो पुच्छासभागेन सब्बं सेट्ठिधीताय कतं दुक्करं आरोचेसि. राजा थेरस्स वसनट्ठानं पटियादेत्वा थेरं निमन्तेत्वा निवेसनं गन्त्वा सेट्ठिधीतरं आणापेत्वा अग्गमहेसिट्ठाने ठपेसि. इमिस्सा इत्थिया दिट्ठधम्मिकोव यसपटिलाभो अहोसि.
ततो पट्ठाय राजा थेरस्स महासक्कारं करोति. थेरस्स धम्मकथाय पसीदित्वा महाजनो थेरस्स सन्तिके पब्बजि. ततो पट्ठाय सकलनगरं एककासावपज्जोतं इसिवातपटिवातं अहोसि. सापि देवी गब्भं लभित्वा दसमासच्चयेन पुत्तं विजायि. तस्स नामग्गहणदिवसे गोपालकुमारोति मातामहसेट्ठिनो नामं अकंसु. सा पुत्तस्स नामवसेन गोपालमाता नाम देवी जाता. सा देवी थेरे अतिविय पसीदित्वा राजानं सम्पटिच्छापेत्वा कञ्चनवनुय्याने थेरस्स विहारं कारेसि. थेरो उज्जेनिनगरं पसादेत्वा पुन सत्थु सन्तिकं गतो. अथ सत्था अपरभागे जेतवने विहरन्तो मधुपिण्डिकसुत्तं (म. नि. १.१९९ आदयो) कच्चानपेय्यालं (म. नि. ३.२७९ आदयो) पारायनसुत्तन्ति इमे तयो सुत्तन्ते अट्ठुप्पत्तिं कत्वा थेरं संखित्तेन भासितस्स वित्थारेन अत्थं विभजन्तानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.
पठमवग्गवण्णना.