अनुरुद्धत्थेरवत्थु
१९२. पञ्चमे दिब्बचक्खुकानं यदिदं अनुरुद्धोति दिब्बचक्खुकभिक्खूनं अनुरुद्धत्थेरो अग्गोति वदति. तस्स चिण्णवसिताय अग्गभावो वेदितब्बो. थेरो किर भोजनपपञ्चमत्तं ठपेत्वा सेसकालं आलोकं वड्ढेत्वा दिब्बचक्खुना सत्ते ओलोकेन्तोव विहरति. इति अहोरत्तं चिण्णवसिताय एस दिब्बचक्खुकानं अग्गो नाम जातो. अपिच कप्पसतसहस्सं पत्थितभावेनपेस दिब्बचक्खुकानं अग्गोव जातो.
तत्रस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – अयम्पि हि कुलपुत्तो पदुमुत्तरस्सेव भगवतो काले पच्छाभत्तं धम्मस्सवनत्थं विहारं गच्छन्तेन महाजनेन सद्धिं अगमासि. अयं हि तदा अञ्ञतरो अपाकटनामो इस्सरकुटुम्बिको अहोसि. सो दसबलं वन्दित्वा परिसपरियन्ते ठितो धम्मकथं सुणाति. सत्था देसनं यथानुसन्धिकं घटेत्वा एकं दिब्बचक्खुकं भिक्खुं एतदग्गट्ठाने ठपेसि.
ततो कुटुम्बिकस्स एतदहोसि – ‘‘महा वतायं भिक्खु, यं एवं सत्था सयं दिब्बचक्खुकानं अग्गट्ठाने ठपेसि. अहो वताहम्पि अनागते उप्पज्जनकबुद्धस्स सासने दिब्बचक्खुकानं अग्गो भवेय्य’’न्ति चित्तं उप्पादेत्वा परिसन्तरेन गन्त्वा स्वातनाय भगवन्तं भिक्खुसङ्घेन सद्धिं निमन्तेत्वा पुनदिवसे बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं दत्वा ‘‘महन्तं ठानन्तरं मया पत्थित’’न्ति तेनेव नियामेन अज्जतनाय स्वातनायाति निमन्तेत्वा सत्त दिवसानि महादानं पवत्तेत्वा सपरिवारस्स भगवतो उत्तमवत्थानि दत्वा ‘‘भगवा नाहं इमं सक्कारं दिब्बसम्पत्तिया न मनुस्ससम्पत्तिया अत्थाय करोमि. यं पन तुम्हे इतो सत्तदिवसमत्थके भिक्खुं दिब्बचक्खुकानं अग्गट्ठाने ठपयित्थ, अहम्पि अनागते एकस्स बुद्धस्स सासने सो भिक्खु विय दिब्बचक्खुकानं अग्गो भवेय्य’’न्ति पत्थनं कत्वा पादमूले निपज्जि. सत्था अनागतं ओलोकेत्वा तस्स पत्थनाय समिज्झनभावं ञत्वा एवमाह – ‘‘अम्भो पुरिस, अनागते कप्पसतसहस्सपरियोसाने गोतमो नाम बुद्धो उप्पज्जिस्सति, तस्स सासने त्वं दिब्बचक्खुकानं अग्गो अनुरुद्धो नाम भविस्ससी’’ति. एवञ्च पन वत्वा भत्तानुमोदनं कत्वा विहारमेव अगमासि.
कुटुम्बिकोपि याव बुद्धो धरति, ताव अविजहितमेव कल्याणकम्मं कत्वा परिनिब्बुते सत्थरि निट्ठिते सत्तयोजनिके सुवण्णचेतिये भिक्खुसङ्घं उपसङ्कमित्वा, ‘‘भन्ते, किं दिब्बचक्खुस्स परिकम्म’’न्ति पुच्छि. पदीपदानं नाम दातुं वट्टति उपासकाति. साधु, भन्ते, करिस्सामीति सहस्सदीपानंयेव ताव दीपरुक्खानं सहस्सं कारेसि, तदनन्तरं ततो परित्ततरे, तदनन्तरं ततो परियत्ततरेति अनेकसहस्से दीपरुक्खे कारेसि. सेसपदीपा पन अपरिमाणा अहेसुं.
एवं यावजीवं कल्याणकम्मं कत्वा देवेसु च मनुस्सेसु च संसरन्तो कप्पसतसहस्सं अतिक्कमित्वा कस्सपसम्मासम्बुद्धस्स काले बाराणसियं कुटुम्बियगेहे निब्बत्तित्वा परिनिब्बुते सत्थरि निट्ठिते योजनिके चेतिये बहु कंसपातियो कारापेत्वा सप्पिमण्डस्स पूरेत्वा मज्झे एकेकं गुळपिण्डं ठपेत्वा उज्जालेत्वा मुखवट्टिया मुखवट्टिं फुसापेन्तो चेतियं परिक्खिपापेत्वा अत्तनो सब्बमहन्तं कंसपातिं कारेत्वा सप्पिमण्डस्स पूरेत्वा तस्सा मुखवट्टियं समन्ततो वट्टिसहस्सं जालापेत्वा मज्झट्ठाने थूपिकं पिलोतिकाय वेठेत्वा जालापेत्वा कंसपातिं सीसेनादाय सब्बरत्तिं योजनिकं चेतियं अनुपरियायि. एवं तेनापि अत्तभावेन यावजीवं कल्याणकम्मं कत्वा देवलोके निब्बत्तो.
पुन अनुप्पन्ने बुद्धे तस्मिंयेव नगरे दुग्गतकुलस्स गेहे पटिसन्धिं गण्हित्वा सुमनसेट्ठिं नाम निस्साय वसि, अन्नभारोतिस्स नामं अहोसि. सो पन सुमनसेट्ठि देवसिकं कपणद्धिकवणिब्बकयाचकानं गेहद्वारे महादानं देति. अथेकदिवसं उपरिट्ठो नाम पच्चेकबुद्धो गन्धमादनपब्बते निरोधसमापत्तिं समापन्नो. ततो वुट्ठाय ‘‘अज्ज कस्स अनुग्गहं कातुं वट्टती’’ति वीमंसि. पच्चेकबुद्धा च नाम दुग्गतानुकम्पका होन्ति. सो ‘‘अज्ज मया अन्नभारस्स अनुग्गहं कातुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा ‘‘इदानि अन्नभारो अटवितो अत्तनो गेहं आगमिस्सती’’ति ञत्वा पत्तचीवरमादाय गन्धमादनपब्बता वेहासं अब्भुग्गन्त्वा गामद्वारे अन्नभारस्स सम्मुखे पच्चुट्ठासि.
अन्नभारो पच्चेकबुद्धं तुच्छपत्तहत्थं दिस्वा पच्चेकबुद्धं अभिवादेत्वा ‘‘अपि, भन्ते, भिक्खं लभित्था’’ति पुच्छि. लभिस्साम महापुञ्ञाति. ‘‘भन्ते, थोकं इधेव होथा’’ति वेगेन गन्त्वा अत्तनो गेहे मातुगामं पुच्छि – ‘‘भद्दे, मय्हं ठपितं भागभत्तं अत्थि, नत्थी’’ति? अत्थि सामीति. सो ततोव गन्त्वा पच्चेकबुद्धस्स हत्थतो पत्तमादाय आगन्त्वा ‘‘भद्दे, मयं पुरिमभवे कल्याणकम्मस्स अकतत्ता भत्तं पच्चासीसमाना विहराम, अम्हाकं दातुकामताय सति देय्यधम्मो न होति, देय्यधम्मे सति पटिग्गाहकं न लभाम, अज्ज मे उपरिट्ठपच्चेकबुद्धो दिट्ठो, भागभत्तञ्च अत्थि, मय्हं भागभत्तं इमस्मिं पत्ते पक्खिपाही’’ति.
ब्यत्ता इत्थी ‘‘यतो मय्हं सामिको भागभत्तं देति, मयापि इमस्मिं दाने भागिनिया भवितब्ब’’न्ति अत्तनो भागभत्तम्पि उपरिट्ठस्स पच्चेकबुद्धस्स पत्ते पतिट्ठपेत्वा अदासि. अन्नभारो पत्तं आहरित्वा पच्चेकबुद्धस्स हत्थे ठपेत्वा, ‘‘भन्ते, एवरूपा दुज्जीविता मुच्चामा’’ति आह. एवं होतु, महापुञ्ञाति. सो अत्तनो उत्तरसाटकं एकस्मिं पदेसे अत्थरित्वा, ‘‘भन्ते, इध निसीदित्वा परिभुञ्जथा’’ति आह. पच्चेकबुद्धो तत्थ निसीदित्वा नवविधं पाटिकूल्यं पच्चवेक्खन्तो परिभुञ्जि. परिभुत्तकाले अन्नभारो पत्तधोवनउदकं अदासि. पच्चेकबुद्धो निट्ठितभत्तकिच्चो –
‘‘इच्छितं पत्थितं तुय्हं, सब्बमेव समिज्झतु;
सब्बे पूरेन्तु सङ्कप्पा, चन्दो पन्नरसो यथा’’ति. –
अनुमोदनं कत्वा मग्गं पटिपज्जि. सुमनसेट्ठिस्स छत्ते अधिवत्था देवता ‘‘अहो दानं परमदानं उपरिट्ठे सुप्पतिट्ठित’’न्ति तिक्खत्तुं वत्वा साधुकारं अदासि. सुमनसेट्ठि ‘‘किं त्वं मं एत्तकं कालं दानं ददमानं न पस्ससी’’ति आह. नाहं तव दाने साधुकारं देमि, अन्नभारेन उपरिट्ठपच्चेकबुद्धस्स दिन्नपिण्डपाते पसीदित्वा साधुकारं देमीति.
सुमनसेट्ठि चिन्तेसि – ‘‘अच्छरियं वतिदं, अहं एत्तकं कालं दानं देन्तो देवतं साधुकारं दापेतुं नासक्खिं. अयं अन्नभारो मं निस्साय वसन्तो अनुरूपस्स पटिग्गाहकपुग्गलस्स लद्धत्ता एकपिण्डपातदानेनेव साधुकारं दापेसि, एतस्स अनुच्छविकं दत्वा एतं पिण्डपातं मम सन्तकं कातुं वट्टती’’ति अन्नभारं पक्कोसापेत्वा ‘‘अज्ज तया कस्सचि किञ्चि दानं दिन्न’’न्ति पुच्छि. आम, अय्य, उपरिट्ठपच्चेकबुद्धस्स मे अत्तनो भागभत्तं दिन्नन्ति. हन्द, भो, कहापणं गण्हित्वा एतं पिण्डपातं मय्हं देहीति. न देमि अय्याति. सो याव सहस्सं वड्ढेसि, अन्नभारो ‘‘सहस्सेनापि न देमी’’ति आह. होतु, भो, यदि पिण्डपातं न देसि, सहस्सं गण्हित्वा पत्तिं मे देहीति. ‘‘एतम्पि दातुं युत्तं वा अयुत्तं वा न जानामि, अय्यं पन उपरिट्ठपच्चेकबुद्धं पुच्छित्वा सचे दातुं युत्तं भविस्सति, दस्सामी’’ति गन्त्वा पच्चेकबुद्धं सम्पापुणित्वा, ‘‘भन्ते, सुमनसेट्ठि मय्हं सहस्सं दत्वा तुम्हाकं दिन्नपिण्डपाते पत्तिं याचति, दम्मि वा न दम्मि वा’’ति. उपमं ते पण्डित करिस्सामि. सेय्यथापि कुलसतिके गामे एकस्मिंयेव घरे दीपं जालेय्य, सेसा अत्तनो अत्तनो तेलेन वट्टिं तेमेत्वा जालापेत्वा गण्हेय्युं, पुरिमदीपस्स पभा अत्थि, नत्थीति. अतिरेकतरा, भन्ते, पभा होतीति. एवमेव पण्डित उळुङ्कयागु वा होतु कटच्छुभिक्खा वा, अत्तनो पिण्डपाते परेसं पत्तिं देन्तस्स सतस्स वा देतु सहस्सस्स वा, यत्तकानं देति, तत्तकानं पुञ्ञं वड्ढति. त्वं देन्तो एकमेव पिण्डपातं अदासि, सुमनसेट्ठिस्स पन पत्तिया दिन्नाय द्वे पिण्डपाता होन्ति एको तव, एको च तस्साति.
सो पच्चेकबुद्धं अभिवादेत्वा सुमनसेट्ठिस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘पिण्डपाते पत्तिं गण्ह सामी’’ति आह. हन्द, कहापणसहस्सं गण्हाति. नाहं पिण्डपातं विक्किणामि, सद्धाय पन तुम्हाकं पत्तिं देमीति. तात, त्वं मय्हं सद्धाय पत्तिं देसि, अहं पन तुय्हं गुणं पूजेन्तो सहस्सं देमि, गण्ह, ताताति. सो ‘‘एवं होतू’’ति सहस्सं गण्हि. तात, तुय्हं सहस्सं लद्धकालतो पट्ठाय सहत्था कम्मकरणकिच्चं नत्थि, वीथियं घरं मापेत्वा वस. येन तुय्हं अत्थो, तं मं आहरापेत्वा गण्हाहीति. निरोधसमापत्तितो वुट्ठितपच्चेकबुद्धस्स दिन्नपिण्डपातो नाम तंदिवसमेव विपाकं देति. तस्मा सुमनसेट्ठि अञ्ञं दिवसं अन्नभारं गहेत्वा राजकुलं अगच्छन्तोपि तंदिवसं गहेत्वाव गतो.
अन्नभारस्स पुञ्ञं आगम्म राजा सेट्ठिं अनोलोकेत्वा अन्नभारमेव ओलोकेसि. किं, देव, इमं पुरिसं अतिविय ओलोकेसीति? अञ्ञं दिवसं अदिट्ठपुब्बत्ता ओलोकेमीति. ओलोकेतब्बयुत्तको एस देवाति. को पनस्स ओलोकेतब्बयुत्तको गुणोति? अज्ज अत्तनो भागभत्तं सयं अभुञ्जित्वा उपरिट्ठपच्चेकबुद्धस्स दिन्नत्ता मम हत्थतो सहस्सं लभि देवाति. कोनामो एसोति? अन्नभारो नाम देवाति. ‘‘तव हत्थतो लद्धत्ता ममपि हत्थतो लद्धुं अरहति, अहम्पिस्स पूजं करिस्सामी’’ति वत्वा सहस्सं अदासि. एतस्स वसनगेहं जानाथ भणेति? साधु देवाति एकं गेहट्ठानं सोधेन्ता कुद्दालेन आहताहतट्ठाने निधिकुम्भियो गीवाय गीवं आहच्च ठिता दिस्वा रञ्ञो आरोचयिंसु. राजा ‘‘तेन हि गन्त्वा खनथा’’ति आह. तेसं खनन्तानं खनन्तानं हेट्ठा गच्छन्ति. पुन गन्त्वा रञ्ञो आरोचयिंसु. राजा ‘‘अन्नभारस्स वचनेन खनथा’’ति आह. ते गन्त्वा ‘‘अन्नभारस्सेव वचन’’न्ति खनिंसु. कुद्दालेन आहताहतट्ठाने अहिच्छत्तकमकुळानि विय कुम्भियो उट्ठहिंसु. ते धनं आहरित्वा रञ्ञो सन्तिके रासिं अकंसु. राजा अमच्चे सन्निपातेत्वा ‘‘इमस्मिं नगरे कस्स अञ्ञस्स एत्तकं धनं अत्थी’’ति पुच्छि. नत्थि कस्सचि देवाति. तेन हि अयं अन्नभारो इमस्मिं नगरे धनसेट्ठि नाम होतूति. तंदिवसमेव सेट्ठिच्छत्तं लभि.
सो ततो पट्ठाय यावजीवं कल्याणकम्मं कत्वा ततो चुतो देवलोके निब्बत्तो. दीघरत्तं देवमनुस्सेसु संसरित्वा अम्हाकं सत्थु उप्पज्जनकाले कपिलवत्थुनगरे अमित्तोदनसक्कस्स गेहे पटिसन्धिं गण्हि. नामग्गहणदिवसे पनस्स अनुरुद्धोति नामं अकंसु. महानामसक्कस्स कनिट्ठभाता सत्थु चूळपितुपुत्तो परमसुखुमालो महापुञ्ञो अहोसि. सुवण्णपातियंयेवस्स भत्तं उप्पज्जि. अथस्स माता एकदिवसं ‘‘मम पुत्तं नत्थीति पदं जानापेस्सामी’’ति एकं सुवण्णपातिं अञ्ञाय सुवण्णपातिया पिदहित्वा तुच्छकंयेव पेसेसि. अन्तरामग्गे देवता दिब्बपूवेहि पूरेसुं. एवं महापुञ्ञो अहोसि. तिण्णं उतूनं अनुच्छविकेसु तीसु पासादेसु अलङ्कतनाटकित्थीहि परिवुतो देवो विय सम्पत्तिं अनुभवि.
अम्हाकम्पि बोधिसत्तो तस्मिं समये तुसितपुरा चवित्वा सुद्धोदनमहाराजस्स अग्गमहेसिया कुच्छिस्मिं पटिसन्धिं गहेत्वा अनुक्कमेन वुद्धिप्पत्तो एकूनतिंस वस्सानि अगारमज्झे वसित्वा महाभिनिक्खमनं निक्खमित्वा अनुक्कमेन पटिविद्धसब्बञ्ञुतञ्ञाणो बोधिमण्डे सत्तसत्ताहं वीतिनामेत्वा इसिपतने मिगदाये धम्मचक्कप्पत्तनं पवत्तेत्वा लोकानुग्गहं करोन्तो राजगहं आगम्म ‘‘पुत्तो मे राजगहं आगतो’’ति सुत्वा ‘‘गच्छथ भणे मम पुत्तं आनेथा’’ति पितरा पहिते सहस्ससहस्सपरिवारे दस अमच्चे एहिभिक्खुपब्बज्जाय पब्बाजेत्वा काळुदायित्थेरेन चारिकागमनं आयाचितो राजगहतो वीसतिसहस्सभिक्खुपरिवारो निक्खमित्वा कपिलवत्थुपुरं गन्त्वा ञातिसमागमे अनेकेहि इद्धिपाटिहारियेहि सप्पाटिहारियं विचित्रधम्मदेसनं कत्वा महाजनं अमतपानं पायेत्वा दुतियदिवसे पत्तचीवरमादाय नगरद्वारे ठत्वा ‘‘किं नु खो कुलनगरं आगतानं सब्बञ्ञुबुद्धानं आचिण्ण’’न्ति आवज्जमानो ‘‘सपदानं पिण्डाय चरणं आचिण्ण’’न्ति ञत्वा सपदानं पिण्डाय चरन्तो ‘‘पुत्तो मे पिण्डाय चरती’’ति सुत्वा आगतस्स रञ्ञो धम्मं कथेत्वा तेन सकनिवेसनं पवेसेत्वा कतसक्कारसम्मानो तत्थ कातब्बं ञातिजनानुग्गहं कत्वा राहुलकुमारं पब्बाजेत्वा नचिरस्सेव कपिलवत्थुपुरतो मल्लरट्ठे चारिकं चरमानो अनुपियअम्बवनं अगमासि.
तस्मिं समये सुद्धोदनमहाराजा साकियजनं सन्निपातेत्वा आह – ‘‘सचे मम पुत्तो अगारं अज्झावसिस्स, राजा अभविस्स चक्कवत्ती सत्तरतनसमन्नागतो. नत्तापि मे राहुलकुमारो खत्तियगणेन सद्धिं तं परिवारेत्वा अचरिस्स, तुम्हेपि एतमत्थं जानाथ. इदानि पन मे पुत्तो बुद्धो जातो, खत्तियावस्स परिवारा होन्तु. तुम्हे एकेककुलतो एकेकं दारकं देथा’’ति. एवं वुत्ते एकप्पहारेनेव सहस्सखत्तियकुमारा पब्बजिंसु. तस्मिं समये महानामो कुटुम्बसामिको होति. सो अनुरुद्धसक्कं उपसङ्कमित्वा एतदवोच – ‘‘एतरहि, तात अनुरुद्ध, अभिञ्ञाता अभिञ्ञाता सक्यकुमारा भगवन्तं पब्बजितं अनुपब्बजन्ति, अम्हाकं कुले नत्थि कोचि अगारस्मा अनगारियं पब्बजितो. तेन हि त्वं वा पब्बज, अहं वा पब्बजिस्सामी’’ति. सो तस्स वचनं सुत्वा घरावासे रुचिं अकत्वा अत्तसत्तमो अगारस्मा अनगारियं पब्बजितो. तस्स पब्बज्जानुक्कमो सङ्घभेदकक्खन्धके (चूळव. ३३० आदयो) आगतोव.
एवं अनुपियअम्बवनं गन्त्वा पब्बजितेसु पन तेसु तस्मिंयेव अन्तोवस्से भद्दियत्थेरो अरहत्तं पापुणि. अनुरुद्धत्थेरो दिब्बचक्खुं निब्बत्तेसि, देवदत्तो अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेसि, आनन्दत्थेरो सोतापत्तिफले पतिट्ठासि, भगुत्थेरो च किमिलत्थेरो च पच्छा अरहत्तं पापुणिंसु. तेसं पन सब्बेसम्पि थेरानं अत्तनो अत्तनो आगतट्ठाने पुब्बपत्थनाभिनीहारो आगमिस्सति. अयं पन अनुरुद्धत्थेरो धम्मसेनापतिस्स सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा चेतियरट्ठे पाचीनवंसमिगदायं गन्त्वा समणधम्मं करोन्तो सत्त महापुरिसवितक्के वितक्केसि, अट्ठमे किलमति. सत्था ‘‘अनुरुद्धो अट्ठमे महापुरिसवितक्के किलमती’’ति ञत्वा ‘‘तस्स सङ्कप्पं पूरेस्सामी’’ति तत्थ गन्त्वा पञ्ञत्तवरबुद्धासने निसिन्नो अट्ठमं महापुरिसवितक्कं पूरेत्वा चतुपच्चयसन्तोसभावनारामपटिमण्डितं महाअरियवंसपटिपदं (अ. नि. ८.३०) कथेत्वा आकासे उप्पतित्वा भेसकलावनमेव गतो.
थेरो तथागते गतमत्तेयेव तेविज्जो महाखीणासवो हुत्वा ‘‘सत्था मय्हं मनं जानित्वा आगन्त्वा अट्ठमं महापुरिसवितक्कं पूरेत्वा अदासि. सो च मे मनोरथो मत्थकं पत्तो’’ति बुद्धानं धम्मदेसनं अत्तनो च पटिविद्धधम्मं आरब्भ इमा गाथा अभासि –
‘‘मम सङ्कप्पमञ्ञाय, सत्था लोके अनुत्तरो;
मनोमयेन कायेन, इद्धिया उपसङ्कमि.
‘‘यथा मे अहु सङ्कप्पो, ततो उत्तरि देसयि;
निप्पपञ्चरतो बुद्धो, निप्पपञ्चमदेसयि.
‘‘तस्साहं धम्ममञ्ञाय, विहासिं सासने रतो;
तिस्सो विज्जा अनुप्पत्तो, कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति. (थेरगा. ९०१-९०३);
अथ नं अपरभागे सत्था जेतवनमहाविहारे विहरन्तो ‘‘मम सासने दिब्बचक्खुकानं अनुरुद्धो अग्गो’’ति अग्गट्ठाने ठपेसि.