५. पच्चयचतुक्कं
२४८. कतमे धम्मा अकुसला? यस्मिं समये अकुसलं चित्तं उप्पन्नं होति सोमनस्ससहगतं दिट्ठिगतसम्पयुत्तं रूपारम्मणं वा सद्दारम्मणं वा गन्धारम्मणं वा रसारम्मणं वा फोट्ठब्बारम्मणं वा धम्मारम्मणं वा यं यं वा पनारब्भ, तस्मिं समये अविज्जापच्चया सङ्खारो, सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामं, नामपच्चया छट्ठायतनं, छट्ठायतनपच्चया फस्सो, फस्सपच्चया वेदना, वेदनापच्चया तण्हा, तण्हापच्चया उपादानं, उपादानपच्चया भवो, भवपच्चया जाति, जातिपच्चया जरामरणं. एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होति.
२४९. तत्थ कतमा अविज्जा? यं अञ्ञाणं अदस्सनं…पे… अविज्जालङ्गी मोहो अकुसलमूलं – अयं वुच्चति ‘‘अविज्जा’’.
तत्थ कतमो अविज्जापच्चया सङ्खारो? या चेतना सञ्चेतना सञ्चेतयितत्तं [चेतयितत्तं (सी. क.)] – अयं वुच्चति ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारो’’.
तत्थ कतमं सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं? यं चित्तं मनो मानसं हदयं पण्डरं मनो मनायतनं मनिन्द्रियं विञ्ञाणं विञ्ञाणक्खन्धो तज्जामनोविञ्ञाणधातु – इदं वुच्चति ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं’’.
तत्थ कतमं विञ्ञाणपच्चया नामं? वेदनाक्खन्धो, सञ्ञाक्खन्धो, सङ्खारक्खन्धो – इदं वुच्चति ‘‘विञ्ञाणपच्चया नामं’’.
तत्थ कतमं नामपच्चया छट्ठायतनं? यं चित्तं मनो मानसं हदयं पण्डरं मनो मनायतनं मनिन्द्रियं विञ्ञाणं विञ्ञाणक्खन्धो तज्जामनोविञ्ञाणधातु – इदं वुच्चति ‘‘नामपच्चया छट्ठायतनं’’.
तत्थ कतमो छट्ठायतनपच्चया फस्सो? यो फस्सो फुसना सम्फुसना सम्फुसितत्तं – अयं वुच्चति ‘‘छट्ठायतनपच्चया फस्सो’’.
तत्थ कतमा फस्सपच्चया वेदना? यं चेतसिकं सातं चेतसिकं सुखं चेतोसम्फस्सजं सातं सुखं वेदयितं चेतोसम्फस्सजा साता सुखा वेदना – अयं वुच्चति ‘‘फस्सपच्चया वेदना’’.
तत्थ कतमा वेदनापच्चया तण्हा? यो रागो सारागो अनुनयो अनुरोधो नन्दी नन्दिरागो चित्तस्स सारागो – अयं वुच्चति ‘‘वेदनापच्चया तण्हा’’.
तत्थ कतमं तण्हापच्चया उपादानं? या दिट्ठि दिट्ठिगतं दिट्ठिगहनं दिट्ठिकन्तारो दिट्ठिविसूकायिकं दिट्ठिविप्फन्दितं दिट्ठिसंयोजनं गाहो पतिट्ठाहो अभिनिवेसो परामासो कुम्मग्गो मिच्छापथो मिच्छत्तं तित्थायतनं विपरियासग्गाहो [विपरियेसग्गाहो (बहूसु)] – इदं वुच्चति ‘‘तण्हापच्चया उपादानं’’.
तत्थ कतमो उपादानपच्चया भवो? ठपेत्वा उपादानं, वेदनाक्खन्धो सञ्ञाक्खन्धो सङ्खारक्खन्धो विञ्ञाणक्खन्धो – अयं वुच्चति ‘‘उपादानपच्चया भवो’’.
तत्थ कतमा भवपच्चया जाति? या तेसं तेसं धम्मानं जाति सञ्जाति निब्बत्ति अभिनिब्बत्ति पातुभावो – अयं वुच्चति ‘‘भवपच्चया जाति’’.
तत्थ कतमं जातिपच्चया जरामरणं? अत्थि जरा, अत्थि मरणं. तत्थ कतमा जरा? या तेसं तेसं धम्मानं जरा जीरणता आयुनो संहानि – अयं वुच्चति ‘‘जरा’’. तत्थ कतमं मरणं? यो तेसं तेसं धम्मानं खयो वयो भेदो परिभेदो अनिच्चता अन्तरधानं – इदं वुच्चति ‘‘मरणं’’. इति अयञ्च जरा, इदञ्च मरणं. इदं वुच्चति ‘‘जातिपच्चया जरामरणं’’.
एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होतीति. एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स सङ्गति होति, समागमो होति, समोधानं होति, पातुभावो होति. तेन वुच्चति ‘‘एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होती’’ति.
२५०. तस्मिं समये अविज्जापच्चया सङ्खारो, सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामं, नामपच्चया फस्सो, फस्सपच्चया वेदना, वेदनापच्चया तण्हा, तण्हापच्चया उपादानं, उपादानपच्चया भवो, भवपच्चया जाति, जातिपच्चया जरामरणं. एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होति.
२५१. तत्थ कतमा अविज्जा? यं अञ्ञाणं अदस्सनं…पे… अविज्जालङ्गी मोहो अकुसलमूलं – अयं वुच्चति ‘‘अविज्जा’’.
तत्थ कतमो अविज्जापच्चया सङ्खारो? या चेतना सञ्चेतना सञ्चेतयितत्तं – अयं वुच्चति ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारो’’.
तत्थ कतमं सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं? यं चित्तं मनो मानसं…पे… तज्जामनोविञ्ञाणधातु – इदं वुच्चति ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं’’.
तत्थ कतमं विञ्ञाणपच्चया नामं? वेदनाक्खन्धो, सञ्ञाक्खन्धो, सङ्खारक्खन्धो – इदं वुच्चति ‘‘विञ्ञाणपच्चया नामं’’.
नामपच्चया फस्सोति. तत्थ कतमं नामं? ठपेत्वा फस्सं, वेदनाक्खन्धो सञ्ञाक्खन्धो सङ्खारक्खन्धो विञ्ञाणक्खन्धो – इदं वुच्चति ‘‘नामं’’.
तत्थ कतमो नामपच्चया फस्सो? यो फस्सो फुसना सम्फुसना सम्फुसितत्तं – अयं वुच्चति ‘‘नामपच्चया फस्सो’’…पे… तेन वुच्चति ‘‘एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होती’’ति.
तस्मिं समये अविज्जापच्चया सङ्खारो, सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामरूपं, नामरूपपच्चया छट्ठायतनं, छट्ठायतनपच्चया फस्सो, फस्सपच्चया वेदना, वेदनापच्चया तण्हा, तण्हापच्चया उपादानं, उपादानपच्चया भवो, भवपच्चया जाति, जातिपच्चया जरामरणं. एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होति.
२५३. तत्थ कतमा अविज्जा? यं अञ्ञाणं अदस्सनं…पे… अविज्जालङ्गी मोहो अकुसलमूलं – अयं वुच्चति ‘‘अविज्जा’’.
तत्थ कतमो अविज्जापच्चया सङ्खारो? या चेतना सञ्चेतना सञ्चेतयितत्तं – अयं वुच्चति ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारो’’.
तत्थ कतमं सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं? यं चित्तं मनो मानसं…पे… तज्जामनोविञ्ञाणधातु – इदं वुच्चति ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं’’.
तत्थ कतमं विञ्ञाणपच्चया नामरूपं? अत्थि नामं, अत्थि रूपं. तत्थ कतमं नामं? वेदनाक्खन्धो, सञ्ञाक्खन्धो, सङ्खारक्खन्धो – इदं वुच्चति ‘‘नामं’’. तत्थ कतमं रूपं? चक्खायतनस्स उपचयो, सोतायतनस्स उपचयो, घानायतनस्स उपचयो, जिव्हायतनस्स उपचयो, कायायतनस्स उपचयो, यं वा पनञ्ञम्पि अत्थि रूपं चित्तजं चित्तहेतुकं चित्तसमुट्ठानं – इदं वुच्चति ‘‘रूपं’’. इति इदञ्च नामं, इदञ्च रूपं. इदं वुच्चति ‘‘विञ्ञाणपच्चया नामरूपं’’.
नामरूपपच्चया छट्ठायतनन्ति. अत्थि नामं, अत्थि रूपं. तत्थ कतमं नामं? वेदनाक्खन्धो, सञ्ञाक्खन्धो, सङ्खारक्खन्धो – इदं वुच्चति ‘‘नामं’’. तत्थ कतमं रूपं? यं रूपं निस्साय मनोविञ्ञाणधातु वत्तति – इदं वुच्चति ‘‘रूपं’’. इति इदञ्च नामं, इदञ्च रूपं. इदं वुच्चति ‘‘नामरूपं’’.
तत्थ कतमं नामरूपपच्चया छट्ठायतनं? यं चित्तं मनो मानसं…पे… तज्जामनोविञ्ञाणधातु – इदं वुच्चति ‘‘नामरूपपच्चया छट्ठायतनं’’.
तत्थ कतमो छट्ठायतनपच्चया फस्सो? यो फस्सो फुसना सम्फुसना सम्फुसितत्तं – अयं वुच्चति ‘‘छट्ठायतनपच्चया फस्सो’’…पे… तेन वुच्चति ‘‘एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होती’’ति.
२५४. तस्मिं समये अविज्जापच्चया सङ्खारो, सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामरूपं, नामरूपपच्चया सळायतनं, छट्ठायतनपच्चया फस्सो, फस्सपच्चया वेदना, वेदनापच्चया तण्हा, तण्हापच्चया उपादानं, उपादानपच्चया भवो, भवपच्चया जाति, जातिपच्चया जरामरणं. एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होति.
२५५. तत्थ कतमा अविज्जा? यं अञ्ञाणं अदस्सनं…पे… अविज्जालङ्गी मोहो अकुसलमूलं – अयं वुच्चति ‘‘अविज्जा’’.
तत्थ कतमो अविज्जापच्चया सङ्खारो? या चेतना सञ्चेतना सञ्चेतयितत्तं – अयं वुच्चति ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारो’’.
तत्थ कतमं सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं? यं चित्तं मनो मानसं…पे… तज्जामनोविञ्ञाणधातु – इदं वुच्चति ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं’’.
तत्थ कतमं विञ्ञाणपच्चया नामरूपं? अत्थि नामं, अत्थि रूपं. तत्थ कतमं नामं? वेदनाक्खन्धो, सञ्ञाक्खन्धो, सङ्खारक्खन्धो – इदं वुच्चति ‘‘नामं’’. तत्थ कतमं रूपं? चक्खायतनस्स उपचयो, सोतायतनस्स उपचयो, घानायतनस्स उपचयो, जिव्हायतनस्स उपचयो, कायायतनस्स उपचयो, यं वा पनञ्ञम्पि अत्थि रूपं चित्तजं चित्तहेतुकं चित्तसमुट्ठानं – इदं वुच्चति ‘‘रूपं’’. इति इदञ्च नामं, इदञ्च रूपं. इदं वुच्चति ‘‘विञ्ञाणपच्चया नामरूपं’’.
नामरूपपच्चया सळायतनन्ति. अत्थि नामं, अत्थि रूपं. तत्थ कतमं नामं? वेदनाक्खन्धो, सञ्ञाक्खन्धो, सङ्खारक्खन्धो – इदं वुच्चति ‘‘नामं’’. तत्थ कतमं रूपं? चत्तारो च महाभूता, यञ्च रूपं निस्साय मनोविञ्ञाणधातु वत्तति – इदं वुच्चति ‘‘रूपं’’. इति इदञ्च नामं, इदञ्च रूपं. इदं वुच्चति ‘‘नामरूपं’’.
तत्थ कतमं नामरूपपच्चया सळायतनं? चक्खायतनं, सोतायतनं, घानायतनं, जिव्हायतनं, कायायतनं, मनायतनं – इदं वुच्चति ‘‘नामरूपपच्चया सळायतनं’’.
तत्थ कतमो छट्ठायतनपच्चया फस्सो? यो फस्सो फुसना सम्फुसना सम्फुसितत्तं – अयं वुच्चति ‘‘छट्ठायतनपच्चया फस्सो’’…पे… तेन वुच्चति ‘‘एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होती’’ति.
पच्चयचतुक्कं.