८. अट्ठकनिद्देसो
(१) अट्ठ किलेसवत्थूनि
९५२. तत्थ कतमानि अट्ठ किलेसवत्थूनि? लोभो, दोसो, मोहो, मानो, दिट्ठि, विचिकिच्छा, थिनं, उद्धच्चं – इमानि अट्ठ किलेसवत्थूनि.
(२) अट्ठ कुसीतवत्थूनि
९५३. तत्थ कतमानि अट्ठ कुसीतवत्थूनि?
(क) इध भिक्खुना कम्मं कातब्बं होति. तस्स एवं होति – ‘‘कम्मं खो मे कातब्बं भविस्सति. कम्मं खो पन मे करोन्तस्स कायो किलमिस्सति. हन्दाहं निपज्जामी’’ति. सो निपज्जति; न वीरियं आरभति अप्पत्तस्स पत्तिया, अनधिगतस्स अधिगमाय, असच्छिकतस्स सच्छिकिरियाय. इदं पठमं कुसीतवत्थु.
(ख) पुन चपरं भिक्खुना कम्मं कतं होति. तस्स एवं होति – ‘‘अहं खो कम्मं अकासिं. कम्मं खो पन मे करोन्तस्स कायो किलन्तो. हन्दाहं निपज्जामी’’ति. सो निपज्जति; न वीरियं आरभति अप्पत्तस्स पत्तिया, अनधिगतस्स अधिगमाय, असच्छिकतस्स सच्छिकिरियाय. इदं दुतियं कुसीतवत्थु.
(ग) पुन चपरं भिक्खुना मग्गो गन्तब्बो होति. तस्स एवं होति – ‘‘मग्गो खो मे गन्तब्बो भविस्सति. मग्गं खो पन मे गच्छन्तस्स कायो किलमिस्सति. हन्दाहं निपज्जामी’’ति. सो निपज्जति; न वीरियं आरभति अप्पत्तस्स पत्तिया, अनधिगतस्स अधिगमाय, असच्छिकतस्स सच्छिकिरियाय. इदं ततियं कुसीतवत्थु.
(घ) पुन चपरं भिक्खुना मग्गो गतो होति. तस्स एवं होति – ‘‘अहं खो मग्गं अगमासिं. मग्गं खो पन मे गच्छन्तस्स कायो किलन्तो. हन्दाहं निपज्जामी’’ति. सो निपज्जति; न वीरियं आरभति अप्पत्तस्स पत्तिया, अनधिगतस्स अधिगमाय, असच्छिकतस्स सच्छिकिरियाय. इदं चतुत्थं कुसीतवत्थु.
(ङ) पुन चपरं भिक्खु गामं वा निगमं वा पिण्डाय चरन्तो न लभति लूखस्स वा पणीतस्स वा भोजनस्स यावदत्थं पारिपूरिं. तस्स एवं होति – ‘‘अहं खो गामं वा निगमं वा पिण्डाय चरन्तो नालत्थं लूखस्स वा पणीतस्स वा भोजनस्स यावदत्थं पारिपूरिं. तस्स मे कायो किलन्तो अकम्मञ्ञो. हन्दाहं निपज्जामी’’ति. सो निपज्जति; न वीरियं आरभति अप्पत्तस्स पत्तिया, अनधिगतस्स अधिगमाय, असच्छिकतस्स सच्छिकिरियाय. इदं पञ्चमं कुसीतवत्थु.
(च) पुन चपरं भिक्खु गामं वा निगमं वा पिण्डाय चरन्तो लभति लूखस्स वा पणीतस्स वा भोजनस्स यावदत्थं पारिपूरिं. तस्स एवं होति – ‘‘अहं खो गामं वा निगमं वा पिण्डाय चरन्तो अलत्थं लूखस्स वा पणीतस्स वा भोजनस्स यावदत्थं पारिपूरिं. तस्स मे कायो किलन्तो अकम्मञ्ञो मासाचितं मञ्ञे. हन्दाहं निपज्जामी’’ति. सो निपज्जति; न वीरियं आरभति अप्पत्तस्स पत्तिया, अनधिगतस्स अधिगमाय, असच्छिकतस्स सच्छिकिरियाय. इदं छट्ठं कुसीतवत्थु.
(छ) पुन चपरं भिक्खुनो उप्पन्नो होति अप्पमत्तको आबाधो. तस्स एवं होति – ‘‘उप्पन्नो खो मे अयं अप्पमत्तको आबाधो. अत्थि कप्पो निपज्जितुं. हन्दाहं निपज्जामी’’ति. सो निपज्जति; न वीरियं आरभति अप्पत्तस्स पत्तिया, अनधिगतस्स अधिगमाय, असच्छिकतस्स सच्छिकिरियाय. इदं सत्तमं कुसीतवत्थु.
(ज) पुन चपरं भिक्खु गिलाना वुट्ठितो [गिलानवुट्ठितो (सद्दनीभि) अ. नि. ६.१६ पाळिया टीका पस्सितब्बा] होति अचिरवुट्ठितो गेलञ्ञा. तस्स एवं होति – ‘‘अहं खो गिलाना वुट्ठितो अचिरवुट्ठितो गेलञ्ञा. तस्स मे कायो दुब्बलो अकम्मञ्ञो. हन्दाहं निपज्जामी’’ति. सो निपज्जति; न वीरियं आरभति अप्पत्तस्स पत्तिया, अनधिगतस्स अधिगमाय, असच्छिकतस्स सच्छिकिरियाय. इदं अट्ठमं कुसीतवत्थु. इमानि अट्ठ कुसीतवत्थूनि.
(३) अट्ठसु लोकधम्मेसु चित्तस्स पटिघातो
९५४. तत्थ कतमेसु अट्ठसु लोकधम्मेसु चित्तस्स पटिघातो? लाभे सारागो, अलाभे पटिविरोधो, यसे सारागो, अयसे पटिविरोधो, पसंसाय सारागो, निन्दाय पटिविरोधो, सुखे सारागो, दुक्खे पटिविरोधो – इमेसु अट्ठसु लोकधम्मेसु चित्तस्स पटिघातो.
(४) अट्ठअनरियवोहारा
९५५. तत्थ कतमे अट्ठ अनरियवोहारा? अदिट्ठे दिट्ठवादिता, अस्सुते सुतवादिता, अमुते मुतवादिता, अविञ्ञाते विञ्ञातवादिता, दिट्ठे अदिट्ठवादिता, सुते अस्सुतवादिता, मुते अमुतवादिता, विञ्ञाते अविञ्ञातवादिता – इमे अट्ठ अनरियवोहारा.
(५) अट्ठ मिच्छत्ता
९५६. तत्थ कतमे अट्ठ मिच्छत्ता? मिच्छादिट्ठि, मिच्छासङ्कप्पो, मिच्छावाचा, मिच्छाकम्मन्तो, मिच्छाआजीवो, मिच्छावायामो, मिच्छासति, मिच्छासमाधि – इमे अट्ठ मिच्छत्ता.
(६) अट्ठ पुरिसदोसा
९५७. तत्थ कतमे अट्ठ पुरिसदोसा? (क) इध भिक्खू भिक्खुं आपत्तिया चोदेन्ति. सो भिक्खु भिक्खूहि आपत्तिया चोदियमानो [चोदियमानो (सी. स्या.) अ. नि. ८.१४] ‘‘न सरामि न सरामी’’ति अस्सतियाव निब्बेठेति. अयं पठमो पुरिसदोसो.
(ख) पुन चपरं भिक्खू भिक्खुं आपत्तिया चोदेन्ति. सो भिक्खु भिक्खूहि आपत्तिया चोदियमानो चोदकंयेव पटिप्फरति – ‘‘किं नु खो तुय्हं बालस्स अब्यत्तस्स भणितेन! त्वम्पि नाम मं भणितब्बं मञ्ञसी’’ति! अयं दुतियो पुरिसदोसो.
(ग) पुन चपरं भिक्खू भिक्खुं आपत्तिया चोदेन्ति. सो भिक्खु भिक्खूहि आपत्तिया चोदियमानो चोदकंयेव [चोदकस्सेव (स्या.) अ. नि. ८.१४] पच्चारोपेति – ‘‘त्वम्पि खोसि इत्थन्नामं आपत्तिं आपन्नो. त्वं ताव पठमं पटिकरोही’’ति. अयं ततियो पुरिसदोसो.
(घ) पुन चपरं भिक्खू भिक्खुं आपत्तिया चोदेन्ति. सो भिक्खु भिक्खूहि आपत्तिया चोदियमानो अञ्ञेनाञ्ञं पटिचरति, बहिद्धा कथं अपनामेति, कोपञ्च दोसञ्च अप्पच्चयञ्च पातुकरोति. अयं चतुत्थो पुरिसदोसो.
(ङ) पुन चपरं भिक्खू भिक्खुं आपत्तिया चोदेन्ति. सो भिक्खु भिक्खूहि आपत्तिया चोदियमानो सङ्घमज्झे बाहाविक्खेपकं भणति. अयं पञ्चमो पुरिसदोसो.
(च) पुन चपरं भिक्खू भिक्खुं आपत्तिया चोदेन्ति. सो भिक्खु भिक्खूहि आपत्तिया चोदियमानो अनादियित्वा सङ्घं, अनादियित्वा चोदकं, सापत्तिकोव [आपत्तिकोव (क.) अ. नि. ८.१४] येनकामं पक्कमति. अयं छट्ठो पुरिसदोसो.
(छ) पुन चपरं भिक्खू भिक्खुं आपत्तिया चोदेन्ति. सो भिक्खु भिक्खूहि आपत्तिया चोदियमानो ‘‘नेवाहं आपन्नोम्हि, न पनाहं अनापन्नोम्ही’’ति तुण्हीभूतो सङ्घं विहेसेति. अयं सत्तमो पुरिसदोसो.
(ज) पुन चपरं भिक्खू भिक्खुं आपत्तिया चोदेन्ति. सो भिक्खु भिक्खूहि आपत्तिया चोदियमानो एवमाह – ‘‘किं नु खो तुम्हे आयस्मन्तो अतिबाळ्हं मयि ब्यावटा. इदानाहं सिक्खं पच्चक्खाय हीनायावत्तिस्सामी’’ति. सो सिक्खं पच्चक्खाय हीनायावत्तित्वा एवमाह – ‘‘इदानि खो तुम्हे आयस्मन्तो अत्तमना होथा’’ति. अयं अट्ठमो पुरिसदोसो. इमे अट्ठ पुरिसदोसा.
(७) अट्ठ असञ्ञीवादा
९५८. तत्थ कतमे अट्ठ असञ्ञीवादा? ‘‘रूपी अत्ता होति अरोगो परं मरणा’’ति – असञ्ञीति नं पञ्ञपेन्ति; अरूपी अत्ता…पे… रूपी च अरूपी च…पे… नेवरूपीनारूपी…पे… ‘‘अन्तवा अत्ता होति अरोगो परं मरणा’’ति – असञ्ञीति नं पञ्ञपेन्ति; ‘‘अनन्तवा अत्ता होति अरोगो परं मरणा’’ति – असञ्ञीति नं पञ्ञपेन्ति; ‘‘अन्तवा च अनन्तवा च अत्ता होति अरोगो परं मरणा’’ति – असञ्ञीति नं पञ्ञपेन्ति; ‘‘नेवन्तवा नानन्तवा अत्ता होति अरोगो परं मरणा’’ति – असञ्ञीति नं पञ्ञपेन्ति. इमे अट्ठ असञ्ञीवादा.
(८) अट्ठ नेवसञ्ञीनासञ्ञीवादा
९५९. तत्थ कतमे अट्ठ नेवसञ्ञीनासञ्ञीवादा? ‘‘रूपी अत्ता होति अरोगो परं मरणा’’ति – नेवसञ्ञीनासञ्ञीति नं पञ्ञपेन्ति; ‘‘अरूपी अत्ता होति अरोगो परं मरणा’’ति – नेवसञ्ञीनासञ्ञीति नं पञ्ञपेन्ति; ‘‘रूपी च अरूपी च अत्ता होति अरोगो परं मरणा’’ति – नेवसञ्ञीनासञ्ञीति नं पञ्ञपेन्ति; ‘‘नेवरूपीनारूपी अत्ता होति अरोगो परं मरणा’’ति – नेवसञ्ञीनासञ्ञीति नं पञ्ञपेन्ति; ‘‘अन्तवा अत्ता होति अरोगो परं मरणा’’ति – नेवसञ्ञीनासञ्ञीति नं पञ्ञपेन्ति; ‘‘अनन्तवा अत्ता होति अरोगो परं मरणा’’ति – नेवसञ्ञीनासञ्ञीति नं पञ्ञपेन्ति; ‘‘अन्तवा च अनन्तवा च अत्ता होति अरोगो परं मरणा’’ति – नेवसञ्ञीनासञ्ञीति नं पञ्ञपेन्ति; ‘‘नेवन्तवा नानन्तवा अत्ता होति अरोगो परं मरणा’’ति – नेवसञ्ञीनासञ्ञीति नं पञ्ञपेन्ति. इमे अट्ठ नेवसञ्ञीनासञ्ञीवादा.
अट्ठकं.