१७. खुद्दकवत्थुविभङ्गो

१. एककमातिका

८३२. (१)जातिमदो (२)गोत्तमदो (३)आरोग्यमदो (४)योब्बनमदो (५)जीवितमदो (६)लाभमदो (७)सक्कारमदो (८) गरुकारमदो (९) पुरेक्खारमदो (१०) परिवारमदो (११) भोगमदो (१२) वण्णमदो (१३) सुतमदो (१४) पटिभानमदो (१५) रत्तञ्ञुमदो (१६) पिण्डपातिकमदो (१७) अनवञ्ञातमदो (१८) इरियापथमदो (१९) इद्धिमदो (२०) यसमदो (२१) सीलमदो (२२) झानमदो (२३) सिप्पमदो (२४) आरोहमदो (२५) परिणाहमदो (२६) सण्ठानमदो (२७) पारिपूरिमदो (२८)मदो (२९) पमादो (३०) थम्भो (३१) सारम्भो (३२) अत्रिच्छता (३३)महिच्छता (३४) पापिच्छता (३५) सिङ्गं (३६) तिन्तिणं (३७) चापल्यं (३८)असभागवुत्ति (३९) अरति (४०) तन्दी (४१) विजम्भिता (४२) भत्तसम्मदो (४३) चेतसो च लीनत्तं [चेतसो लीनत्तं (स्या.)] (४४) कुहना (४५) लपना (४६) नेमित्तिकता (४७)निप्पेसिकता (४८) लाभेन लाभं निजिगीसनता [निजिगिंसनता (सी.), जिगिंसनता (स्या.)] (४९) सेय्योहमस्मीति मानो (५०) सदिसोहमस्मीति मानो (५१) हीनो हमस्मीति मानो (५२) सेय्यस्स सेय्योहमस्मीति मानो (५३) सेय्यस्स सदिसोहमस्मीति मानो (५४) सेय्यस्स हीनोहमस्मीति मानो (५५) सदिसस्स सेय्योहमस्मीति मानो (५६) सदिसस्स सदिसोहमस्मीति मानो (५७) सदिसस्स हीनोहमस्मीति मानो (५८) हीनस्स सेय्योहमस्मीति मानो (५९) हीनस्स सदिसोहमस्मीति मानो (६०) हीनस्स हीनोहमस्मीति मानो (६१) मानो (६२) अतिमानो (६३) मानातिमानो (६४) ओमानो (६५)अधिमानो (६६) अस्मिमानो (६७) मिच्छामानो (६८) ञातिवितक्को (६९)जनपदवितक्को (७०) अमरवितक्को (७१) परानुद्दयतापटिसंयुत्तो वितक्को (७२) लाभसक्कारसिलोकपटिसंयुत्तो वितक्को (७३) अनवञ्ञत्तिपटिसंयुत्तो वितक्को

एककं.

२. दुकमातिका

८३३. (१) कोधो च उपनाहो च (२) मक्खो च पळासो [पलासो (सी. स्या.)] च (३) इस्सा च मच्छरियञ्च (४) माया च साठेय्यञ्च (५) अविज्जा च भवतण्हा च (६) भवदिट्ठि च विभवदिट्ठि च (७) सस्सतदिट्ठि च उच्छेददिट्ठि च (८) अन्तवादिट्ठि च अनन्तवादिट्ठि च (९) पुब्बन्तानुदिट्ठि च अपरन्तानुदिट्ठि च (१०) अहिरिकञ्च अनोत्तप्पञ्च (११) दोवचस्सता च पापमित्तता च (१२) अनज्जवो च अमद्दवो च (१३) अक्खन्ति च असोरच्चञ्च (१४) असाखल्यञ्च अप्पटिसन्थारो च (१५)इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारता च भोजने अमत्तञ्ञुता च (१६) मुट्ठस्सच्चञ्च असम्पजञ्ञञ्च (१७) सीलविपत्ति च दिट्ठिविपत्ति च (१८) अज्झत्तसंयोजनञ्च बहिद्धासंयोजनञ्च

दुकं.

३. तिकमातिका

८३४. (१) तीणि अकुसलमूलानि (२) तयो अकुसलवितक्का (३) तिस्सो अकुसलसञ्ञा (४) तिस्सो अकुसलधातुयो (५) तीणि दुच्चरितानि (६) तयो आसवा (७) तीणि संयोजनानि (८) तिस्सो तण्हा (९) अपरापि तिस्सो तण्हा (१०) अपरापि तिस्सो तण्हा (११) तिस्सो एसना (१२) तिस्सो विधा (१३) तीणि भयानि (१४)तीणि तमानि (१५) तीणि तित्थायतनानि (१६) तयो किञ्चना (१७) तीणि अङ्गणानि (१८) तीणि मलानि (१९) तीणि विसमानि (२०) अपरानिपि तीणि विसमानि (२१) तयो अग्गी (२२) तयो कसावा (२३) अपरेपि तयो कसावा (२४)अस्साददिट्ठि, अत्तानुदिट्ठि, मिच्छादिट्ठि (२५) अरति, विहेसा, अधम्मचरिया (२६)दोवचस्सता, पापमित्तता, नानत्तसञ्ञा (२७) उद्धच्चं, कोसज्जं, पमादो (२८) असन्तुट्ठिता, असम्पजञ्ञता, महिच्छता (२९) अहिरिकं, अनोत्तप्पं, पमादो (३०)अनादरियं, दोवचस्सता, पापमित्तता (३१) अस्सद्धियं, अवदञ्ञुता, कोसज्जं (३२) उद्धच्चं, असंवरो, दुस्सील्यं (३३) अरियानं अदस्सनकम्यता, सद्धम्मं असोतुकम्यता, उपारम्भचित्तता (३४) मुट्ठस्सच्चं, असम्पजञ्ञं, चेतसो विक्खेपो (३५)अयोनिसो मनसिकारो, कुम्मग्गसेवना, चेतसो च लीनत्तं

तिकं.

४. चतुक्कमातिका

८३५. (१) चत्तारो आसवा (२) चत्तारो गन्था (३) चत्तारो ओघा (४) चत्तारो योगा (५) चत्तारि उपादानानि (६) चत्तारो तण्हुप्पादा (७) चत्तारि अगतिगमनानि (८) चत्तारो विपरियासा [विपरियेसा (सी. स्या. क.)] (९) चत्तारो अनरियवोहारा (१०) अपरेपि चत्तारो अनरियवोहारा (११) चत्तारि दुच्चरितानि (१२) अपरानिपि चत्तारि दुच्चरितानि (१३)चत्तारि भयानि (१४) अपरानिपि चत्तारि भयानि (१५) चतस्सो दिट्ठियो

चतुक्कं.

५. पञ्चकमातिका

८३६. (१) पञ्चोरम्भागियानि संयोजनानि (२) पञ्चुद्धम्भागियानि संयोजनानि (३) पञ्च मच्छरियानि (४) पञ्च सङ्गा (५) पञ्च सल्ला (६) पञ्च चेतोखिला (७)पञ्च चेतसोविनिबन्धा [चेतसोविनिबद्धा (क.)] (८) पञ्च नीवरणानि (९) पञ्च कम्मानि आनन्तरिकानि (१०) पञ्च दिट्ठियो (११) पञ्च वेरा (१२) पञ्च ब्यसना (१३) पञ्च अक्खन्तिया आदीनवा (१४) पञ्च भयानि (१५) पञ्च दिट्ठधम्मनिब्बानवादा

पञ्चकं.

६. छक्कमातिका

८३७. (१) छ विवादमूलानि (२) छ छन्दरागा (३) छ विरोधवत्थूनि (४) छ तण्हाकाया (५) छ अगारवा (६) छ परिहानिया धम्मा (७) अपरेपि छ परिहानिया धम्मा (८) छ सोमनस्सुपविचारा (९) छ दोमनस्सुपविचारा (१०) छ उपेक्खुपविचारा (११) छ गेहसितानि सोमनस्सानि (१२) छ गेहसितानि दोमनस्सानि (१३) छ गेहसिता उपेक्खा (१४) छ दिट्ठियो

छक्कं.

७. सत्तकमातिका

८३८. (१) सत्त अनुसया (२) सत्त संयोजनानि (३) सत्त परियुट्ठानानि (४)सत्त असद्धम्मा (५) सत्त दुच्चरितानि (६) सत्त माना (७) सत्त दिट्ठियो

सत्तकं.

८. अट्ठकमातिका

८३९. (१) अट्ठ किलेसवत्थूनि (२) अट्ठ कुसीतवत्थूनि (३) अट्ठसु लोकधम्मेसु चित्तस्स पटिघातो (४) अट्ठ अनरियवोहारा (५) अट्ठ मिच्छत्ता (६) अट्ठ पुरिसदोसा (७) अट्ठ असञ्ञिवादा (८) अट्ठ नेवसञ्ञिनासञ्ञिवादा

अट्ठकं.

९. नवकमातिका

८४०. (१) नव आघातवत्थूनि (२) नव पुरिसमलानि (३) नवविधा माना (४)नव तण्हामूलका धम्मा (५) नव इञ्जितानि (६) नव मञ्ञितानि (७) नव फन्दितानि (८) नव पपञ्चितानि (९) नव सङ्खतानि

नवकं.

१०. दसकमातिका

८४१. (१) दस किलेसवत्थूनि (२) दस आघातवत्थूनि (३) दस अकुसलकम्मपथा (४) दस संयोजनानि (५) दस मिच्छत्ता (६) दसवत्थुका मिच्छादिट्ठि (७) दसवत्थुका अन्तग्गाहिका दिट्ठि

दसकं.

८४२. अट्ठारस तण्हाविचरितानि अज्झत्तिकस्स उपादाय, अट्ठारस तण्हाविचरितानि बाहिरस्स उपादाय, तदेकज्झं अभिसञ्ञूहित्वा अभिसङ्खिपित्वा छत्तिंस तण्हाविचरितानि होन्ति. इति अतीतानि छत्तिंस तण्हाविचरितानि, अनागतानि छत्तिंस तण्हाविचरितानि, पच्चुप्पन्नानि छत्तिंस तण्हाविचरितानि, तदेकज्झं अभिसञ्ञूहित्वा अभिसङ्खिपित्वा अट्ठ तण्हाविचरितसतं होति. यानि च द्वासट्ठि दिट्ठिगतानि ब्रह्मजाले वेय्याकरणे वुत्तानि भगवता.

मातिका.

१. एककनिद्देसो

(१) जातिमदो

८४३. तत्थ कतमो जातिमदो? जातिं पटिच्च मदो मज्जना मज्जितत्तं मानो मञ्ञना मञ्ञितत्तं उन्नति उन्नामो [उण्णति उण्णामो (स्या. क.) ध. स. ११२१] धजो सम्पग्गाहो केतुकम्यता चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘जातिमदो’’.

(२-२७) गोत्तमदादी

८४४. तत्थ कतमो गोत्तमदो? गोत्तं पटिच्च…पे… आरोग्यं पटिच्च…पे… योब्बनं पटिच्च…पे… जीवितं पटिच्च…पे… लाभं पटिच्च…पे… सक्कारं पटिच्च…पे… गरुकारं पटिच्च…पे… पुरेक्खारं पटिच्च…पे… परिवारं पटिच्च…पे… भोगं पटिच्च…पे… वण्णं पटिच्च…पे… सुतं पटिच्च…पे… पटिभानं पटिच्च…पे… रत्तञ्ञुतं पटिच्च…पे… पिण्डपातिकत्तं पटिच्च…पे… अनवञ्ञातं पटिच्च…पे… इरियापथं पटिच्च…पे… इद्धिं पटिच्च…पे… यसं पटिच्च…पे… सीलं पटिच्च…पे… झानं पटिच्च…पे… सिप्पं पटिच्च…पे… आरोहं पटिच्च…पे… परिणाहं पटिच्च…पे… सण्ठानं पटिच्च…पे… पारिपूरिं पटिच्च मदो मज्जना मज्जितत्तं मानो मञ्ञना मञ्ञितत्तं उन्नति उन्नामो धजो सम्पग्गाहो केतुकम्यता चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘पारिपूरिमदो’’.

(२८) मदो

८४५. तत्थ कतमो मदो? यो मदो मज्जना मज्जितत्तं मानो मञ्ञना मञ्ञितत्तं उन्नति उन्नामो धजो सम्पग्गाहो केतुकम्यता चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘मदो’’.

(२९) पमादो

८४६. तत्थ कतमो पमादो? कायदुच्चरिते वा वचीदुच्चरिते वा मनोदुच्चरिते वा पञ्चसु वा कामगुणेसु चित्तस्स वोस्सग्गो वोस्सग्गानुप्पदानं कुसलानं वा धम्मानं भावनाय असक्कच्चकिरियता असातच्चकिरियता अनट्ठितकिरियता ओलीनवुत्तिता निक्खित्तछन्दता निक्खित्तधुरता अनासेवना अभावना अबहुलीकम्मं अनधिट्ठानं अननुयोगो पमादो, यो एवरूपो पमादो पमज्जना पमज्जितत्तं – अयं वुच्चति ‘‘पमादो’’.

(३०) थम्भो

८४७. तत्थ कतमो थम्भो? यो थम्भो थम्भना थम्भितत्तं कक्खळियं फारुसियं उजुचित्तता अमुदुता – अयं वुच्चति ‘‘थम्भो’’.

(३१) सारम्भो

८४८. तत्थ कतमो सारम्भो? यो सारम्भो पटिसारम्भो सारम्भना पटिसारम्भना पटिसारम्भितत्तं – अयं वुच्चति ‘‘सारम्भो’’.

(३२) अत्रिच्छता

८४९. तत्थ कतमा अत्रिच्छता? इतरीतरचीवरपिण्डपातसेनासनगिलानप्पच्चयभेसज्जपरिक्खारेहि पञ्चहि वा कामगुणेहि असन्तुट्ठस्स भिय्योकम्यता, या एवरूपा इच्छा इच्छागता अत्रिच्छता रागो सारागो चित्तस्स सारागो – अयं वुच्चति ‘‘अत्रिच्छता’’.

(३३) महिच्छता

८५०. तत्थ कतमा महिच्छता? इतरीतरचीवरपिण्डपातसेनासनगिलानप्पच्चयभेसज्जपरिक्खारेहि पञ्चहि वा कामगुणेहि असन्तुट्ठस्स भिय्योकम्यता, या एवरूपा इच्छा इच्छागता महिच्छता रागो सारागो चित्तस्स सारागो – अयं वुच्चति ‘‘महिच्छता’’.

(३४) पापिच्छता

८५१. तत्थ कतमा पापिच्छता? इधेकच्चो अस्सद्धो समानो ‘‘सद्धोति मं जनो जानातू’’ति इच्छति, दुस्सीलो समानो ‘‘सीलवाति मं जनो जानातू’’ति इच्छति, अप्पस्सुतो समानो ‘‘बहुस्सुतोति मं जनो जानातू’’ति इच्छति, सङ्गणिकारामो समानो ‘‘पविवित्तोति मं जनो जानातू’’ति इच्छति, कुसीतो समानो ‘‘आरद्धवीरियोति मं जनो जानातू’’ति इच्छति, मुट्ठस्सती समानो ‘‘उपट्ठितस्सतीति मं जनो जानातू’’ति इच्छति, असमाहितो समानो ‘‘समाहितोति मं जनो जानातू’’ति इच्छति, दुप्पञ्ञो समानो ‘‘पञ्ञवाति मं जनो जानातू’’ति इच्छति, अखीणासवो समानो ‘‘खीणासवोति मं जनो जानातू’’ति इच्छति – या एवरूपा इच्छा इच्छागता पापिच्छता रागो सारागो चित्तस्स सारागो – अयं वुच्चति ‘‘पापिच्छता’’.

(३५) सिङ्गं

८५२. तत्थ कतमं सिङ्गं? यं सिङ्गं सिङ्गारता चातुरता चातुरियं परिक्खत्तता पारिक्खत्तियं – इदं वुच्चति ‘‘सिङ्गं’’.

(३६) तिन्तिणं

८५३. तत्थ कतमं तिन्तिणं? यं तिन्तिणं तिन्तिणायना तिन्तिणायितत्तं लोलुप्पं लोलुप्पायना लोलुप्पायितत्तं पुच्छञ्जिकता साधुकम्यता – इदं वुच्चति ‘‘तिन्तिणं’’.

(३७) चापल्यं

८५४. तत्थ कतमं चापल्यं? चीवरमण्डना पत्तमण्डना सेनासनमण्डना इमस्स वा पूतिकायस्स बाहिरानं वा परिक्खारानं मण्डना विभूसना केळना परिकेळना गिद्धिकता गिद्धिकत्तं चपलता चापल्यं – इदं वुच्चति ‘‘चापल्यं’’.

(३८) असभागवुत्ति

८५५. तत्थ कतमं असभागवुत्ति? मातरि वा पितरि वा जेट्ठे वा भातरि वा आचरियेसु वा उपज्झाये वा बुद्धे वा सावकेसु वा अञ्ञतरञ्ञतरेसु गरुट्ठानियेसु विप्पटिकूलग्गाहिता विपच्चनीकसातता अनादरियं अनादरियता अगारवता अप्पतिस्सवता – अयं वुच्चति ‘‘असभागवुत्ति’’.

(३९) अरति

८५६. तत्थ कतमा अरति? पन्तेसु वा सेनासनेसु अञ्ञतरञ्ञतरेसु वा अधिकुसलेसु धम्मेसु अरति अरतिता अनभिरति अनभिरमणा उक्कण्ठिता परितस्सिता – अयं वुच्चति ‘‘अरति’’.

(४०) तन्दी

८५७. तत्थ कतमा तन्दी? या तन्दी तन्दियना तन्दिमनकता आलस्यं आलस्यायना आलस्यायितत्तं – अयं वुच्चति ‘‘तन्दी’’.

(४१) विजम्भिता

८५८. तत्थ कतमा विजम्भिता? या कायस्स जम्भना विजम्भना आनमना विनमना सन्नमना पणमना ब्याधियकं – अयं वुच्चति ‘‘विजम्भिता’’.

(४२) भत्तसम्मदो

८५९. तत्थ कतमो भत्तसम्मदो? या भुत्ताविस्स भत्तमुच्छा भत्तकिलमथो भत्तपरिळाहो कायदुट्ठुल्लं – अयं वुच्चति ‘‘भत्तसम्मदो’’.

(४३) चेतसो च लीनत्तं

८६०. तत्थ कतमं चेतसो च लीनत्तं? या चित्तस्स अकल्यता अकम्मञ्ञता ओलीयना सल्लीयना लीनं लीयना लीयितत्तं थिनं थीयना थीयितत्तं चित्तस्स – इदं वुच्चति ‘‘चेतसो च लीनत्तं’’.

(४४) कुहना

८६१. तत्थ कतमा कुहना? लाभसक्कारसिलोकसन्निस्सितस्स पापिच्छस्स इच्छापकतस्स पच्चयपटिसेवनसङ्खातेन [पच्चयपटिसेधनसङ्खातेन (सी.)] वा सामन्तजप्पितेन वा इरियापथस्स वा अठपना [आठपना (क.)] ठपना सण्ठपना भाकुटिता भाकुटियं कुहना कुहायना कुहितत्तं – अयं वुच्चति ‘‘कुहना’’.

(४५) लपना

८६२. तत्थ कतमा लपना? लाभसक्कारसिलोकसन्निस्सितस्स पापिच्छस्स इच्छापकतस्स या परेसं आलपना लपना सल्लपना उल्लपना समुल्लपना उन्नहना समुन्नहना उक्काचना समुक्काचना अनुप्पियभाणिता चाटुकम्यता मुग्गसूप्यता पारिभटयता – अयं वुच्चति ‘‘लपना’’.

(४६) नेमित्तिकता

८६३. तत्थ कतमा नेमित्तिकता? लाभसक्कारसिलोकसन्निस्सितस्स पापिच्छस्स इच्छापकतस्स यं परेसं निमित्तं निमित्तकम्मं ओभासो ओभासकम्मं सामन्तजप्पा परिकथा – अयं वुच्चति ‘‘नेमित्तिकता’’.

(४७) निप्पेसिकता

८६४. तत्थ कतमा निप्पेसिकता? लाभसक्कारसिलोकसन्निस्सितस्स पापिच्छस्स इच्छापकतस्स या परेसं अक्कोसना वम्भना गरहणा उक्खेपना समुक्खेपना खिपना सङ्खिपना पापना सम्पापना अवण्णहारिका परपिट्ठिमंसिकता – अयं वुच्चति ‘‘निप्पेसिकता’’.

(४८) लाभेन लाभं निजिगीसनता

८६५. तत्थ कतमा लाभेन लाभं निजिगीसनता? लाभसक्कारसिलोकसन्निस्सितो पापिच्छो इच्छापकतो इतो लद्धं आमिसं अमुत्र हरति अमुत्र वा लद्धं आमिसं इध आहरति, या एवरूपा आमिसस्स एट्ठि गवेट्ठि परियेट्ठि एसना गवेसना परियेसना – अयं वुच्चति ‘‘लाभेन लाभं निजिगीसनता’’.

(४९) सेय्योहमस्मीति मानो

८६६. तत्थ कतमो सेय्योहमस्मीति मानो? इधेकच्चो जातिया वा गोत्तेन वा कोलपुत्तियेन वा वण्णपोक्खरताय वा धनेन वा अज्झेनेन वा कम्मायतनेन वा सिप्पायतनेन वा विज्जाट्ठानेन [विज्जट्ठानेन (स्या.)] वा सुतेन वा पटिभानेन वा अञ्ञतरञ्ञतरेन वत्थुना मानं जप्पेति, यो एवरूपो मानो मञ्ञना मञ्ञितत्तं उन्नति उन्नामो धजो सम्पग्गाहो केतुकम्यता चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘सेय्योहमस्मीति मानो’’.

(५०) सदिसोहमस्मीति मानो

८६७. तत्थ कतमो सदिसोहमस्मीति मानो? इधेकच्चो जातिया वा गोत्तेन वा कोलपुत्तियेन वा वण्णपोक्खरताय वा धनेन वा अज्झेनेन वा कम्मायतनेन वा सिप्पायतनेन वा विज्जाट्ठानेन वा सुतेन वा पटिभानेन वा अञ्ञतरञ्ञतरेन वत्थुना मानं जप्पेति, यो एवरूपो मानो मञ्ञना मञ्ञितत्तं उन्नति उन्नामो धजो सम्पग्गाहो केतुकम्यता चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘सदिसोहमस्मीति मानो’’.

(५१) हीनोहमस्मीति मानो

८६८. तत्थ कतमो हीनोहमस्मीति मानो? इधेकच्चो जातिया वा गोत्तेन वा कोलपुत्तियेन वा वण्णपोक्खरताय वा धनेन वा अज्झेनेन वा कम्मायतनेन वा सिप्पायतनेन वा विज्जाट्ठानेन वा सुतेन वा पटिभानेन वा अञ्ञतरञ्ञतरेन वत्थुना ओमानं जप्पेति, यो एवरूपो ओमानो ओमञ्ञना ओमञ्ञितत्तं हीळना ओहीळना ओहीळितत्तं अत्तुञ्ञा अत्तवञ्ञा अत्तपरिभवो – अयं वुच्चति ‘‘हीनोहमस्मीति मानो’’.

(५२) सेय्यस्स सेय्योहमस्मीति मानो

८६९. तत्थ कतमो सेय्यस्स सेय्योहमस्मीति मानो? इधेकच्चो सेय्यो होति जातिया वा गोत्तेन वा कोलपुत्तियेन वा वण्णपोक्खरताय वा धनेन वा अज्झेनेन वा कम्मायतनेन वा सिप्पायतनेन वा विज्जाट्ठानेन वा सुतेन वा पटिभानेन वा अञ्ञतरञ्ञतरेन वत्थुना परेहि सेय्यं अत्तानं दहति; सो तं निस्साय मानं जप्पेति. यो एवरूपो मानो मञ्ञना मञ्ञितत्तं उन्नति उन्नामो धजो सम्पग्गाहो केतुकम्यता चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘सेय्यस्स सेय्योहमस्मीति मानो’’.

(५३) सेय्यस्स सदिसोहमस्मीति मानो

८७०. तत्थ कतमो सेय्यस्स सदिसोहमस्मीति मानो? इधेकच्चो सेय्यो होति जातिया वा गोत्तेन वा कोलपुत्तियेन वा वण्णपोक्खरताय वा धनेन वा अज्झेनेन वा कम्मायतनेन वा सिप्पायतनेन वा विज्जाट्ठानेन वा सुतेन वा पटिभानेन वा अञ्ञतरञ्ञतरेन वत्थुना परेहि सदिसं अत्तानं दहति; सो तं निस्साय मानं जप्पेति. यो एवरूपो मानो मञ्ञना मञ्ञितत्तं उन्नति उन्नामो धजो सम्पग्गाहो केतुकम्यता चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘सेय्यस्स सदिसोहमस्मीति मानो’’.

(५४) सेय्यस्स हीनोहमस्मीति मानो

८७१. तत्थ कतमो सेय्यस्स हीनोहमस्मीति मानो? इधेकच्चो सेय्यो होति जातिया वा गोत्तेन वा कोलपुत्तियेन वा वण्णपोक्खरताय वा धनेन वा अज्झेनेन वा कम्मायतनेन वा सिप्पायतनेन वा विज्जाट्ठानेन वा सुतेन वा पटिभानेन वा अञ्ञतरञ्ञतरेन वत्थुना परेहि हीनं अत्तानं दहति; सो तं निस्साय ओमानं जप्पेति. यो एवरूपो ओमानो ओमञ्ञना ओमञ्ञितत्तं हीळना ओहीळना ओहीळितत्तं अत्तुञ्ञा अत्तवञ्ञा अत्तपरिभवो – अयं वुच्चति ‘‘सेय्यस्स हीनोहमस्मीति मानो’’.

(५५) सदिसस्स सेय्योहमस्मीति मानो

८७२. तत्थ कतमो सदिसस्स सेय्योहमस्मीति मानो? इधेकच्चो सदिसो होति जातिया वा गोत्तेन वा कोलपुत्तियेन वा…पे… अञ्ञतरञ्ञतरेन वत्थुना परेहि सेय्यं अत्तानं दहति; सो तं निस्साय मानं जप्पेति. यो एवरूपो मानो मञ्ञना मञ्ञितत्तं…पे… केतुकम्यता चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘सदिसस्स सेय्योहमस्मीति मानो’’.

(५६) सदिसस्स सदिसोहमस्मीति मानो

८७३. तत्थ कतमो सदिसस्स सदिसोहमस्मीति मानो? इधेकच्चो सदिसो होति जातिया वा गोत्तेन वा कोलपुत्तियेन वा…पे… अञ्ञतरञ्ञतरेन वत्थुना परेहि सदिसं अत्तानं दहति; सो तं निस्साय मानं जप्पेति. यो एवरूपो मानो मञ्ञना मञ्ञितत्तं उन्नति उन्नामो धजो सम्पग्गाहो केतुकम्यता चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘सदिसस्स सदिसोहमस्मीति मानो’’.

(५७) सदिसस्स हीनोहमस्मीति मानो

८७४. तत्थ कतमो सदिसस्स हीनोहमस्मीति मानो? इधेकच्चो सदिसो होति जातिया वा गोत्तेन वा कोलपुत्तियेन वा…पे… अञ्ञतरञ्ञतरेन वत्थुना परेहि हीनं अत्तानं दहति; सो तं निस्साय ओमानं जप्पेति. यो एवरूपो ओमानो ओमञ्ञना ओमञ्ञितत्तं हीळना ओहीळना ओहीळितत्तं अत्तुञ्ञा अत्तवञ्ञा अत्तपरिभवो – अयं वुच्चति ‘‘सदिसस्स हीनोहमस्मीति मानो’’.

(५८) हीनस्स सेय्योहमस्मीति मानो

८७५. तत्थ कतमो हीनस्स सेय्योहमस्मीति मानो? इधेकच्चो हीनो होति जातिया वा गोत्तेन वा कोलपुत्तियेन वा…पे… अञ्ञतरञ्ञतरेन वत्थुना परेहि सेय्यं अत्तानं दहति; सो तं निस्साय मानं जप्पेति. यो एवरूपो मानो मञ्ञना मञ्ञितत्तं उन्नति उन्नामो धजो सम्पग्गाहो केतुकम्यता चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘हीनस्स सेय्योहमस्मीति मानो’’.

(५९) हीनस्स सदिसोहमस्मीति मानो

८७६. तत्थ कतमो हीनस्स सदिसोहमस्मीति मानो? इधेकच्चो हीनो होति जातिया वा गोत्तेन वा कोलपुत्तियेन वा…पे… अञ्ञतरञ्ञतरेन वत्थुना परेहि सदिसं अत्तानं दहति; सो तं निस्साय मानं जप्पेति. यो एवरूपो मानो मञ्ञना मञ्ञितत्तं उन्नति उन्नामो धजो सम्पग्गाहो केतुकम्यता चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘हीनस्स सदिसोहमस्मीति मानो’’.

(६०) हीनस्स हीनोहमस्मीति मानो

८७७. तत्थ कतमो हीनस्स हीनोहमस्मीति मानो? इधेकच्चो हीनो होति जातिया वा गोत्तेन वा कोलपुत्तियेन वा…पे… अञ्ञतरञ्ञतरेन वत्थुना परेहि सदिसं अत्तानं दहति; सो तं निस्साय ओमानं जप्पेति. यो एवरूपो ओमानो ओमञ्ञना ओमञ्ञितत्तं हीळना ओहीळना ओहीळितत्तं अत्तुञ्ञा अत्तवञ्ञा अत्तपरिभवो – अयं वुच्चति ‘‘हीनस्स हीनोहमस्मीति मानो’’.

(६१) मानो

८७८. तत्थ कतमो मानो? यो मानो मञ्ञना मञ्ञितत्तं उन्नति उन्नामो धजो सम्पग्गाहो केतुकम्यता चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘मानो’’.

(६२) अतिमानो

८७९. तत्थ कतमो अतिमानो? इधेकच्चो जातिया वा गोत्तेन वा कोलपुत्तियेन वा…पे… अञ्ञतरञ्ञतरेन वत्थुना परेहि अत्तानं अतिमञ्ञति. यो एवरूपो मानो मञ्ञना मञ्ञितत्तं उन्नति उन्नामो धजो सम्पग्गाहो केतुकम्यता चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘अतिमानो’’.

(६३) मानातिमानो

८८०. तत्थ कतमो मानातिमानो? इधेकच्चो जातिया वा गोत्तेन वा कोलपुत्तियेन वा…पे… अञ्ञतरञ्ञतरेन वत्थुना पुब्बकालं परेहि सदिसं अत्तानं दहति, अपरकालं अत्तानं सेय्यं दहति. यो एवरूपो मानो मञ्ञना मञ्ञितत्तं उन्नति उन्नामो धजो सम्पग्गाहो केतुकम्यता चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘मानातिमानो’’.

(६४) ओमानो

८८१. तत्थ कतमो ओमानो? इधेकच्चो जातिया वा गोत्तेन वा कोलपुत्तियेन वा वण्णपोक्खरताय वा धनेन वा अज्झेनेन वा कम्मायतनेन वा सिप्पायतनेन वा विज्जाट्ठानेन वा सुतेन वा पटिभानेन वा अञ्ञतरञ्ञतरेन वत्थुना ओमानं जप्पेति. यो एवरूपो ओमानो ओमञ्ञना ओमञ्ञितत्तं हीळना ओहीळना ओहीळितत्तं अत्तुञ्ञा अत्तवञ्ञा अत्तपरिभवो – अयं वुच्चति ‘‘ओमानो’’.

(६५) अधिमानो

८८२. तत्थ कतमो अधिमानो? अप्पत्ते पत्तसञ्ञिता, अकते कतसञ्ञिता, अनधिगते अधिगतसञ्ञिता, असच्छिकते सच्छिकतसञ्ञिता, यो एवरूपो मानो मञ्ञना मञ्ञितत्तं उन्नति उन्नामो धजो सम्पग्गाहो केतुकम्यता चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘अधिमानो’’.

(६६) अस्मिमानो

८८३. तत्थ कतमो अस्मिमानो? रूपं अस्मीति मानो, अस्मीति छन्दो, अस्मीति अनुसयो, वेदना…पे… सञ्ञा…पे… सङ्खारा…पे… विञ्ञाणं अस्मीति मानो, अस्मीति छन्दो, अस्मीति अनुसयो, यो एवरूपो मानो मञ्ञना मञ्ञितत्तं उन्नति उन्नामो धजो सम्पग्गाहो केतुकम्यता चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘अस्मिमानो’’.

(६७) मिच्छामानो

८८४. तत्थ कतमो मिच्छामानो? इधेकच्चो पापकेन वा कम्मायतनेन पापकेन वा सिप्पायतनेन पापकेन वा विज्जाट्ठानेन पापकेन वा सुतेन पापकेन वा पटिभानेन पापकेन वा सीलेन पापकेन वा वतेन पापकेन वा सीलब्बतेन पापिकाय वा दिट्ठिया अञ्ञतरञ्ञतरेन वत्थुना मानं जप्पेति, यो एवरूपो मानो मञ्ञना मञ्ञितत्तं उन्नति उन्नामो धजो सम्पग्गाहो केतुकम्यता चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘मिच्छामानो’’.

(६८) ञातिवितक्को

८८५. तत्थ कतमो ञातिवितक्को? ञातके आरब्भ गेहसितो तक्को वितक्को मिच्छासङ्कप्पो – अयं वुच्चति ‘‘ञातिवितक्को’’.

(६९) जनपदवितक्को

८८६. तत्थ कतमो जनपदवितक्को? जनपदं आरब्भ गेहसितो तक्को वितक्को मिच्छासङ्कप्पो – अयं वुच्चति ‘‘जनपदवितक्को’’.

(७०) अमरवितक्को

८८७. तत्थ कतमो अमरवितक्को? दुक्करकारितापटिसंयुत्तो वा दिट्ठिगतपटिसंयुत्तो वा गेहसितो तक्को वितक्को मिच्छासङ्कप्पो – अयं वुच्चति ‘‘अमरवितक्को’’.

(७१) परानुद्दयतापटिसंयुत्तो वितक्को

८८८. तत्थ कतमो परानुद्दयतापटिसंयुत्तो वितक्को? इधेकच्चो गिहीहि संसट्ठो विहरति सहनन्दी सहसोकी, सुखितेसु सुखितो, दुक्खितेसु दुक्खितो, उप्पन्नेसु किच्चकरणीयेसु अत्तना वा योगं आपज्जति. यो तत्थ गेहसितो तक्को वितक्को मिच्छासङ्कप्पो – अयं वुच्चति ‘‘परानुद्दयतापटिसंयुत्तो वितक्को’’.

(७२) लाभादिपटिसंयुत्तो वितक्को

८८९. तत्थ कतमो लाभसक्कारसिलोकपटिसंयुत्तो वितक्को? लाभसक्कारसिलोकं आरब्भ गेहसितो तक्को वितक्को मिच्छासङ्कप्पो – अयं वुच्चति ‘‘लाभसक्कारसिलोकपटिसंयुत्तो वितक्को’’.

(७३) अनवञ्ञत्तिपटिसंयुत्तो वितक्को

८९०. तत्थ कतमो अनवञ्ञत्तिपटिसंयुत्तो वितक्को? इधेकच्चो जातिया वा गोत्तेन वा कोलपुत्तियेन वा वण्णपोक्खरताय वा धनेन वा अज्झेनेन वा कम्मायतनेन वा सिप्पायतनेन वा विज्जाट्ठानेन वा सुतेन वा पटिभानेन वा अञ्ञतरञ्ञतरेन वत्थुना मा मं परे अवजानिंसूति. यो तत्थ गेहसितो तक्को वितक्को मिच्छासङ्कप्पो – अयं वुच्चति ‘‘अनवञ्ञत्तिपटिसंयुत्तो वितक्को’’.

एककं.

२. दुकनिद्देसो

(१) कोधो च उपनाहो च

८९१. (क) तत्थ कतमो कोधो? यो कोधो कुज्झना कुज्झितत्तं दोसो दुस्सना दुस्सितत्तं ब्यापत्ति ब्यापज्जना ब्यापज्जितत्तं विरोधो पटिविरोधो चण्डिक्कं असुरोपो अनत्तमनता चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘कोधो’’.

(ख) तत्थ कतमो उपनाहो? पुब्बकालं कोधो, अपरकालं उपनाहो. यो एवरूपो उपनाहो उपनय्हना उपनय्हितत्तं अट्ठपना ठपना सण्ठपना अनुसंसन्दना अनुप्पबन्धना दळ्हीकम्मं कोधस्स – अयं वुच्चति ‘‘उपनाहो’’.

(२) मक्खो च पळासो च

८९२. (क) तत्थ कतमो मक्खो? यो मक्खो मक्खायना मक्खायितत्तं [मक्खियना मक्खियितत्तं (सी. क.)] निट्ठुरियं निट्ठुरियकम्मं – अयं वुच्चति ‘‘मक्खो’’.

(ख) तत्थ कतमो पळासो? यो पळासो पळासायना [पलासायना पलासायितत्तं (स्या.)] पळासाहारो विवादट्ठानं युगग्गाहो अप्पटिनिस्सग्गो – अयं वुच्चति ‘‘पळासो’’.

(३) इस्सा च मच्छरियञ्च

८९३. (क) तत्थ कतमा इस्सा? या परलाभसक्कारगरुकारमाननवन्दनपूजनासु इस्सा इस्सायना इस्सायितत्तं उसूया उसूयना उसूयितत्तं – अयं वुच्चति ‘‘इस्सा’’.

(ख) तत्थ कतमं मच्छरियं? पञ्च मच्छरियानि – आवासमच्छरियं, कुलमच्छरियं, लाभमच्छरियं, वण्णमच्छरियं, धम्ममच्छरियं. यं एवरूपं मच्छेरं मच्छरायना मच्छरायितत्तं वेविच्छं कदरियं कटुकञ्चुकता अग्गहितत्तं [पग्गहितत्तं (सी. क.) ध. स. ११२७] चित्तस्स – इदं वुच्चति ‘‘मच्छरियं’’.

(४) माया च साठेय्यञ्च

८९४. (क) तत्थ कतमा माया? इधेकच्चो कायेन दुच्चरितं चरित्वा, वाचाय दुच्चरितं चरित्वा, मनसा दुच्चरितं चरित्वा तस्स पटिच्छादनहेतुं पापिकं इच्छं पणिदहति. ‘‘मा मं जञ्ञा’’ति इच्छति. ‘‘मा मं जञ्ञा’’ति सङ्कप्पेति. ‘‘मा मं जञ्ञा’’ति वाचं भासति. ‘‘मा मं जञ्ञा’’ति कायेन परक्कमति. या एवरूपा माया मायाविता अच्चासरा वञ्चना निकति विकिरणा परिहरणा गूहना परिगूहना छादना पटिच्छादना अनुत्तानीकम्मं अनाविकम्मं वोच्छादना पापकिरिया – अयं वुच्चति ‘‘माया’’.

(ख) तत्थ कतमं साठेय्यं? इधेकच्चो सठो होति परिसठो. यं तत्थ सठं सठता साठेय्यं कक्करता कक्करियं [कक्खळता कक्खळियं (स्या.)] परिक्खत्तता पारिक्खत्तियं – इदं वुच्चति ‘‘साठेय्यं’’.

(५) अविज्जा च भवतण्हा च

८९५. (क) तत्थ कतमा अविज्जा? यं अञ्ञाणं अदस्सनं…पे… अविज्जालङ्गी मोहो अकुसलमूलं – अयं वुच्चति ‘‘अविज्जा’’.

(ख) तत्थ कतमा भवतण्हा? यो भवेसु भवच्छन्दो भवरागो भवनन्दी भवतण्हा भवसिनेहो भवपरिळाहो भवमुच्छा भवज्झोसानं – अयं वुच्चति ‘‘भवतण्हा’’.

(६) भवदिट्ठि च विभवदिट्ठि च

८९६. (क) तत्थ कतमा भवदिट्ठि? ‘‘भविस्सति अत्ता च लोको चा’’ति – या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं…पे… विपरियासग्गाहो – अयं वुच्चति ‘‘भवदिट्ठि’’.

(ख) तत्थ कतमा विभवदिट्ठि? ‘‘न भविस्सति अत्ता च लोको चा’’ति – या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं…पे… विपरियासग्गाहो – अयं वुच्चति विभवदिट्ठि.