१८. धम्महदयविभङ्गो

१. सब्बसङ्गाहिकवारो

९७८. कति खन्धा, कति आयतनानि, कति धातुयो, कति सच्चानि, कति इन्द्रियानि, कति हेतू, कति आहारा, कति फस्सा, कति वेदना, कति सञ्ञा, कति चेतना, कति चित्तानि?

पञ्चक्खन्धा, द्वादसायतनानि, अट्ठारस धातुयो, चत्तारि सच्चानि, बावीसतिन्द्रियानि, नव हेतू, चत्तारो आहारा, सत्त फस्सा, सत्त वेदना, सत्त सञ्ञा, सत्त चेतना, सत्त चित्तानि.

९७९. तत्थ कतमे पञ्चक्खन्धा? रूपक्खन्धो, वेदनाक्खन्धो, सञ्ञाक्खन्धो, सङ्खारक्खन्धो, विञ्ञाणक्खन्धो – इमे वुच्चन्ति ‘‘पञ्चक्खन्धा’’.

९८०. तत्थ कतमानि द्वादसायतनानि? चक्खायतनं, रूपायतनं, सोतायतनं, सद्दायतनं, घानायतनं, गन्धायतनं, जिव्हायतनं, रसायतनं, कायायतनं, फोट्ठब्बायतनं, मनायतनं, धम्मायतनं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘द्वादसायतनानि’’.

९८१. तत्थ कतमा अट्ठारस धातुयो? चक्खुधातु, रूपधातु, चक्खुविञ्ञाणधातु, सोतधातु, सद्दधातु, सोतविञ्ञाणधातु, घानधातु, गन्धधातु, घानविञ्ञाणधातु, जिव्हाधातु, रसधातु, जिव्हाविञ्ञाणधातु, कायधातु, फोट्ठब्बधातु, कायविञ्ञाणधातु, मनोधातु, धम्मधातु, मनोविञ्ञाणधातु – इमा वुच्चन्ति ‘‘अट्ठारस धातुयो’’.

९८२. तत्थ कतमानि चत्तारि सच्चानि? दुक्खसच्चं, समुदयसच्चं, निरोधसच्चं, मग्गसच्चं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘चत्तारि सच्चानि’’.

९८३. तत्थ कतमानि बावीसतिन्द्रियानि? चक्खुन्द्रियं, सोतिन्द्रियं, घानिन्द्रियं, जिव्हिन्द्रियं, कायिन्द्रियं, मनिन्द्रियं, इत्थिन्द्रियं, पुरिसिन्द्रियं, जीवितिन्द्रियं, सुखिन्द्रियं, दुक्खिन्द्रियं, सोमनस्सिन्द्रियं, दोमनस्सिन्द्रियं, उपेक्खिन्द्रियं, सद्धिन्द्रियं, वीरियिन्द्रियं, सतिन्द्रियं, समाधिन्द्रियं, पञ्ञिन्द्रियं, अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं, अञ्ञिन्द्रियं, अञ्ञाताविन्द्रियं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘बावीसतिन्द्रियानि’’.

९८४. तत्थ कतमे नव हेतू? तयो कुसलहेतू, तयो अकुसलहेतू, तयो अब्याकतहेतू.

तत्थ कतमे तयो कुसलहेतू? अलोभो कुसलहेतु, अदोसो कुसलहेतु, अमोहो कुसलहेतु – इमे तयो कुसलहेतू.

तत्थ कतमे तयो अकुसलहेतू? लोभो अकुसलहेतु, दोसो अकुसलहेतु, मोहो अकुसलहेतु – इमे तयो अकुसलहेतू.

तत्थ कतमे तयो अब्याकतहेतू? कुसलानं वा धम्मानं विपाकतो किरियाब्याकतेसु वा धम्मेसु अलोभो, अदोसो, अमोहो – इमे तयो अब्याकतहेतू. इमे वुच्चन्ति ‘‘नव हेतू’’.

९८५. तत्थ कतमे चत्तारो आहारा? कबळीकाराहारो [कबळिंकारो आहारो (सी. स्या.)], फस्साहारो, मनोसञ्चेतनाहारो, विञ्ञाणाहारो – इमे वुच्चन्ति ‘‘चत्तारो आहारा’’.

९८६. तत्थ कतमे सत्त फस्सा? चक्खुसम्फस्सो, सोतसम्फस्सो, घानसम्फस्सो, जिव्हासम्फस्सो, कायसम्फस्सो, मनोधातुसम्फस्सो, मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सो – इमे वुच्चन्ति ‘‘सत्त फस्सा’’.

९८७. तत्थ कतमा सत्त वेदना? चक्खुसम्फस्सजा वेदना, सोतसम्फस्सजा वेदना, घानसम्फस्सजा वेदना, जिव्हासम्फस्सजा वेदना, कायसम्फस्सजा वेदना, मनोधातुसम्फस्सजा वेदना, मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सजा वेदना – इमा वुच्चन्ति ‘‘सत्त वेदना’’.

९८८. तत्थ कतमा सत्त सञ्ञा? चक्खुसम्फस्सजा सञ्ञा, सोतसम्फस्सजा सञ्ञा, घानसम्फस्सजा सञ्ञा, जिव्हासम्फस्सजा सञ्ञा, कायसम्फस्सजा सञ्ञा, मनोधातुसम्फस्सजा सञ्ञा, मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सजा सञ्ञा – इमा वुच्चन्ति ‘‘सत्त सञ्ञा’’.

९८९. तत्थ कतमा सत्त चेतना? चक्खुसम्फस्सजा चेतना, सोतसम्फस्सजा चेतना, घानसम्फस्सजा चेतना, जिव्हासम्फस्सजा चेतना, कायसम्फस्सजा चेतना, मनोधातुसम्फस्सजा चेतना, मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सजा चेतना – इमा वुच्चन्ति ‘‘सत्त चेतना’’.

९९०. तत्थ कतमानि सत्त चित्तानि? चक्खुविञ्ञाणं, सोतविञ्ञाणं, घानविञ्ञाणं, जिव्हाविञ्ञाणं, कायविञ्ञाणं, मनोधातु, मनोविञ्ञाणधातु – इमानि वुच्चन्ति ‘‘सत्त चित्तानि’’.

२. उप्पत्तानुप्पत्तिवारो

१. कामधातु

९९१. कामधातुया कति खन्धा, कति आयतनानि, कति धातुयो, कति सच्चानि, कति इन्द्रियानि, कति हेतू, कति आहारा, कति फस्सा, कति वेदना, कति सञ्ञा, कति चेतना, कति चित्तानि?

कामधातुया पञ्चक्खन्धा, द्वादसायतनानि, अट्ठारस धातुयो, तीणि सच्चानि, बावीसतिन्द्रियानि, नव हेतू, चत्तारो आहारा, सत्त फस्सा, सत्त वेदना, सत्त सञ्ञा, सत्त चेतना, सत्त चित्तानि.

९९२. तत्थ कतमे कामधातुया पञ्चक्खन्धा? रूपक्खन्धो, वेदनाक्खन्धो, सञ्ञाक्खन्धो, सङ्खारक्खन्धो, विञ्ञाणक्खन्धो – इमे वुच्चन्ति ‘‘कामधातुया पञ्चक्खन्धा’’.

तत्थ कतमानि कामधातुया द्वादसायतनानि? चक्खायतनं, रूपायतनं, सोतायतनं, सद्दायतनं, घानायतनं, गन्धायतनं, जिव्हायतनं, रसायतनं, कायायतनं, फोट्ठब्बायतनं, मनायतनं, धम्मायतनं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘कामधातुया द्वादसायतनानि’’.

तत्थ कतमा कामधातुया अट्ठारस धातुयो? चक्खुधातु, रूपधातु, चक्खुविञ्ञाणधातु, सोतधातु, सद्दधातु, सोतविञ्ञाणधातु, घानधातु, गन्धधातु, घानविञ्ञाणधातु, जिव्हाधातु, रसधातु, जिव्हाविञ्ञाणधातु, कायधातु, फोट्ठब्बधातु, कायविञ्ञाणधातु, मनोधातु, धम्मधातु, मनोविञ्ञाणधातु – इमा वुच्चन्ति ‘‘कामधातुया अट्ठारस धातुयो’’.

तत्थ कतमानि कामधातुया तीणि सच्चानि? दुक्खसच्चं, समुदयसच्चं, मग्गसच्चं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘कामधातुया तीणि सच्चानि’’.

तत्थ कतमानि कामधातुया बावीसतिन्द्रियानि? चक्खुन्द्रियं, सोतिन्द्रियं…पे… अञ्ञाताविन्द्रियं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘कामधातुया बावीसतिन्द्रियानि’’.

तत्थ कतमे कामधातुया नव हेतू? तयो कुसलहेतू, तयो अकुसलहेतू, तयो अब्याकतहेतू…पे… इमे वुच्चन्ति ‘‘कामधातुया नव हेतू’’.

तत्थ कतमे कामधातुया चत्तारो आहारा? कबळीकाराहारो, फस्साहारो, मनोसञ्चेतनाहारो, विञ्ञाणाहारो – इमे वुच्चन्ति ‘‘कामधातुया चत्तारो आहारा’’.

तत्थ कतमे कामधातुया सत्त फस्सा? चक्खुसम्फस्सो सोतसम्फस्सो, घानसम्फस्सो, जिव्हासम्फस्सो, कायसम्फस्सो, मनोधातुसम्फस्सो, मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सो – इमे वुच्चन्ति ‘‘कामधातुया सत्त फस्सा’’.

तत्थ कतमा कामधातुया सत्त वेदना? चक्खुसम्फस्सजा वेदना, सोतसम्फस्सजा वेदना, घानसम्फस्सजा वेदना, जिव्हासम्फस्सजा वेदना, कायसम्फस्सजा वेदना, मनोधातुसम्फस्सजा वेदना, मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सजा वेदना – इमा वुच्चत्ति ‘‘कामधातुया सत्त वेदना’’.

तत्थ कतमा कामधातुया सत्त सञ्ञा? चक्खुसम्फस्सजा सञ्ञा, सोतसम्फस्सजा सञ्ञा, घानसम्फस्सजा सञ्ञा, जिव्हासम्फस्सजा सञ्ञा, कायसम्फस्सजा सञ्ञा, मनोधातुसम्फस्सजा सञ्ञा, मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सजा सञ्ञा – इमा वुच्चन्ति ‘‘कामधातुया सत्त सञ्ञा’’.

तत्थ कतमा कामधातुया सत्त चेतना? चक्खुसम्फस्सजा चेतना, सोतसम्फस्सजा चेतना, घानसम्फस्सजा चेतना, जिव्हासम्फस्सजा चेतना, कायसम्फस्सजा चेतना, मनोधातुसम्फस्सजा चेतना, मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सजा चेतना – इमा वुच्चन्ति ‘‘कामधातुया सत्त चेतना’’.

तत्थ कतमानि कामधातुया सत्त चित्तानि? चक्खुविञ्ञाणं, सोतविञ्ञाणं, घानविञ्ञाणं, जिव्हाविञ्ञाणं, कायविञ्ञाणं, मनोधातु, मनोविञ्ञाणधातु – इमानि वुच्चन्ति ‘‘कामधातुया सत्त चित्तानि’’.

२. रूपधातु

९९३. रूपधातुया कति खन्धा, कति आयतना, कति धातुयो, कति सच्चानि, कति इन्द्रियानि…पे… कति चित्तानि?

रूपधातुया पञ्चक्खन्धा, छ आयतनानि, नव धातुयो, तीणि सच्चानि, चुद्दसिन्द्रियानि, अट्ठ हेतू, तयो आहारा, चत्तारो फस्सा, चतस्सो वेदना, चतस्सो सञ्ञा, चतस्सो चेतना, चत्तारि चित्तानि.

९९४. तत्थ कतमे रूपधातुया पञ्चक्खन्धा? रूपक्खन्धो, वेदनाक्खन्धो, सञ्ञाक्खन्धो, सङ्खारक्खन्धो, विञ्ञाणक्खन्धो – इमे वुच्चन्ति ‘‘रूपधातुया पञ्चक्खन्धा’’.

तत्थ कतमानि रूपधातुया छ आयतनानि? चक्खायतनं, रूपायतनं, सोतायतनं, सद्दायतनं, मनायतनं, धम्मायतनं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘रूपधातुया छ आयतनानि’’.

तत्थ कतमा रूपधातुया नव धातुयो? चक्खुधातु, रूपधातु, चक्खुविञ्ञाणधातु, सोतधातु, सद्दधातु, सोतविञ्ञाणधातु, मनोधातु, धम्मधातु, मनोविञ्ञाणधातु – इमा वुच्चन्ति ‘‘रूपधातुया नव धातुयो’’.

तत्थ कतमानि रूपधातुया तीणि सच्चानि? दुक्खसच्चं, समुदयसच्चं, मग्गसच्चं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘रूपधातुया तीणि सच्चानि’’.

तत्थ कतमानि रूपधातुया चुद्दसिन्द्रियानि? चक्खुन्द्रियं, सोतिन्द्रियं, मनिन्द्रियं, जीवितिन्द्रियं, सोमनस्सिन्द्रियं, उपेक्खिन्द्रियं, सद्धिन्द्रियं, वीरियिन्द्रियं, सतिन्द्रियं, समाधिन्द्रियं, पञ्ञिन्द्रियं, अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं, अञ्ञिन्द्रियं, अञ्ञाताविन्द्रियं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘रूपधातुया चुद्दसिन्द्रियानि’’.

तत्थ कतमे रूपधातुया अट्ठ हेतू? तयो कुसलहेतू, द्वे अकुसलहेतू, तयो अब्याकतहेतू.

तत्थ कतमे तयो कुसलहेतू? अलोभो कुसलहेतु, अदोसो कुसलहेतु, अमोहो कुसलहेतु – इमे तयो कुसलहेतू.

तत्थ कतमे द्वे अकुसलहेतू? लोभो अकुसलहेतु, मोहो अकुसलहेतु – इमे द्वे अकुसलहेतू.

तत्थ कतमे तयो अब्याकतहेतू? कुसलानं वा धम्मानं विपाकतो किरियाब्याकतेसु वा धम्मेसु अलोभो, अदोसो, अमोहो – इमे तयो अब्याकतहेतू. इमे वुच्चन्ति रूपधातुया अट्ठ हेतू.

तत्थ कतमे रूपधातुया तयो आहारा? फस्साहारो, मनोसञ्चेतनाहारो, विञ्ञाणाहारो – इमे वुच्चन्ति ‘‘रूपधातुया तयो आहारा’’.

तत्थ कतमे रूपधातुया चत्तारो फस्सा? चक्खुसम्फस्सो, सोतसम्फस्सो, मनोधातुसम्फस्सो, मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सो – इमे वुच्चन्ति ‘‘रूपधातुया चत्तारो फस्सा’’.

तत्थ कतमा रूपधातुया चतस्सो वेदना…पे… चतस्सो सञ्ञा…पे… चतस्सो चेतना…पे… चत्तारि चित्तानि? चक्खुविञ्ञाणं, सोतविञ्ञाणं, मनोधातु, मनोविञ्ञाणधातु – इमानि वुच्चन्ति ‘‘रूपधातुया चत्तारि चित्तानि’’.

३. अरूपधातु

९९५. अरूपधातुया कति खन्धा…पे… कति चित्तानि?

अरूपधातुया चत्तारो खन्धा, द्वे आयतनानि, द्वे धातुयो, तीणि सच्चानि, एकादसिन्द्रियानि, अट्ठ हेतू, तयो आहारा, एको फस्सो, एका वेदना, एका सञ्ञा, एका चेतना, एकं चित्तं.

९९६. तत्थ कतमे अरूपधातुया चत्तारो खन्धा? वेदनाक्खन्धो, सञ्ञाक्खन्धो, सङ्खारक्खन्धो, विञ्ञाणक्खन्धो – इमे वुच्चन्ति ‘‘अरूपधातुया चत्तारो खन्धा’’.

तत्थ कतमानि अरूपधातुया द्वे आयतनानि? मनायतनं, धम्मायतनं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘अरूपधातुया द्वे आयतनानि’’.

तत्थ कतमा अरूपधातुया द्वे धातुयो? मनोविञ्ञाणधातु, धम्मधातु – इमा वुच्चन्ति ‘‘अरूपधातुया द्वे धातुयो’’.

तत्थ कतमानि अरूपधातुया तीणि सच्चानि? दुक्खसच्चं, समुदयसच्चं, मग्गसच्चं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘अरूपधातुया तीणि सच्चानि’’.

तत्थ कतमानि अरूपधातुया एकादसिन्द्रियानि? मनिन्द्रियं, जीवितिन्द्रियं, सोमनस्सिन्द्रियं, उपेक्खिन्द्रियं, सद्धिन्द्रियं, वीरियिन्द्रियं, सतिन्द्रियं, समाधिन्द्रियं, पञ्ञिन्द्रियं, अञ्ञिन्द्रियं, अञ्ञाताविन्द्रियं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘अरूपधातुया एकादसिन्द्रियानि’’.

तत्थ कतमे अरूपधातुया अट्ठ हेतू? तयो कुसलहेतू, द्वे अकुसलहेतू, तयो अब्याकतहेतू…पे… इमे वुच्चन्ति ‘‘अरूपधातुया अट्ठ हेतू’’.

तत्थ कतमे अरूपधातुया तयो आहारा? फस्साहारो, मनोसञ्चेतनाहारो, विञ्ञाणाहारो – इमे वुच्चन्ति ‘‘अरूपधातुया तयो आहारा’’.

तत्थ कतमो अरूपधातुया एको फस्सो? मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सो – अयं वुच्चति ‘‘अरूपधातुया एको फस्सो’’.

तत्थ कतमा अरूपधातुया एका वेदना…पे… एका सञ्ञा…पे… एका चेतना…पे… एकं चित्तं? मनोविञ्ञाणधातु – इदं वुच्चति ‘‘अरूपधातुया एकं चित्तं’’.

४. अपरियापन्नं

९९७. अपरियापन्ने कति खन्धा…पे… कति चित्तानि?

अपरियापन्ने चत्तारो खन्धा, द्वे आयतनानि, द्वे धातुयो, द्वे सच्चानि, द्वादसिन्द्रियानि, छ हेतू, तयो आहारा, एको फस्सो, एका वेदना, एका सञ्ञा, एका चेतना, एकं चित्तं.

९९८. तत्थ कतमे अपरियापन्ने चत्तारो खन्धा? वेदनाक्खन्धो, सञ्ञाक्खन्धो, सङ्खारक्खन्धो, विञ्ञाणक्खन्धो – इमे वुच्चन्ति ‘‘अपरियापन्ने चत्तारो खन्धा’’.

तत्थ कतमानि अपरियापन्ने द्वे आयतनानि? मनायतनं, धम्मायतनं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘अपरियापन्ने द्वे आयतनानि’’.

तत्थ कतमा अपरियापन्ने द्वे धातुयो? मनोविञ्ञाणधातु, धम्मधातु – इमा वुच्चन्ति ‘‘अपरियापन्ने द्वे धातुयो’’.

तत्थ कतमानि अपरियापन्ने द्वे सच्चानि? मग्गसच्चं, निरोधसच्चं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘अपरियापन्ने द्वे सच्चानि’’.

तत्थ कतमानि अपरियापन्ने द्वादसिन्द्रियानि? मनिन्द्रियं, जीवितिन्द्रियं, सोमनस्सिन्द्रियं, उपेक्खिन्द्रियं, सद्धिन्द्रियं, वीरियिन्द्रियं, सतिन्द्रियं, समाधिन्द्रियं, पञ्ञिन्द्रियं, अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं, अञ्ञिन्द्रियं, अञ्ञाताविन्द्रियं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘अपरियापन्ने द्वादसिन्द्रियानि’’.

तत्थ कतमे अपरियापन्ने छ हेतू? तयो कुसलहेतू, तयो अब्याकतहेतू.

तत्थ कतमे तयो कुसलहेतू? अलोभो कुसलहेतु, अदोसो कुसलहेतु, अमोहो कुसलहेतु – इमे तयो कुसलहेतू.

तत्थ कतमे तयो अब्याकतहेतू? कुसलानं धम्मानं विपाकतो अलोभो, अदोसो, अमोहो – इमे तयो अब्याकतहेतू. इमे वुच्चन्ति ‘‘अपरियापन्ने छ हेतू’’.

तत्थ कतमे अपरियापन्ने तयो आहारा? फस्साहारो, मनोसञ्चेतनाहारो, विञ्ञाणाहारो – इमे वुच्चन्ति ‘‘अपरियापन्ने तयो आहारा’’.

तत्थ कतमो अपरियापन्ने एको फस्सो? मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सो – अयं वुच्चति ‘‘अपरियापन्ने एको फस्सो’’.

तत्थ कतमा अपरियापन्ने एका वेदना…पे… एका सञ्ञा…पे… एका चेतना…पे… एकं चित्तं? मनोविञ्ञाणधातु – इदं वुच्चति ‘‘अपरियापन्ने एकं चित्तं’’.

३. परियापन्नापरियापन्नवारो

१. कामधातु

९९९. पञ्चन्नं खन्धानं कति कामधातुपरियापन्ना, कति न कामधातुपरियापन्ना…पे… सत्तन्नं चित्तानं कति कामधातुपरियापन्ना, कति न कामधातुपरियापन्ना?

१०००. रूपक्खन्धो कामधातुपरियापन्नो; चत्तारो खन्धा सिया कामधातुपरियापन्ना, सिया न कामधातुपरियापन्ना.

दसायतना कामधातुपरियापन्ना; द्वे आयतना सिया कामधातुपरियापन्ना, सिया न कामधातुपरियापन्ना.

सोळस धातुयो कामधातुपरियापन्ना; द्वे धातुयो सिया कामधातुपरियापन्ना, सिया न कामधातुपरियापन्ना.

समुदयसच्चं कामधातुपरियापन्नं; द्वे सच्चा न कामधातुपरियापन्ना; दुक्खसच्चं सिया कामधातुपरियापन्नं, सिया न कामधातुपरियापन्नं.

दसिन्द्रिया कामधातुपरियापन्ना; तीणिन्द्रिया न कामधातुपरियापन्ना; नविन्द्रिया सिया कामधातुपरियापन्ना, सिया न कामधातुपरियापन्ना.

तयो अकुसलहेतू कामधातुपरियापन्ना; छ हेतू सिया कामधातुपरियापन्ना, सिया न कामधातुपरियापन्ना.

कबळीकारो आहारो कामधातुपरियापन्नो; तयो आहारा सिया कामधातुपरियापन्ना, सिया न कामधातुपरियापन्ना.

छ फस्सा कामधातुपरियापन्ना; मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सो सिया कामधातु परियापन्नो, सिया न कामधातुपरियापन्नो.

छ वेदना…पे… छ सञ्ञा… छ चेतना… छ चित्ता कामधातुपरियापन्ना; मनोविञ्ञाणधातु सिया कामधातुपरियापन्ना, सिया न कामधातुपरियापन्ना.

२. रूपधातु

१००१. पञ्चन्नं खन्धानं कति रूपधातुपरियापन्ना, कति न रूपधातुपरियापन्ना …पे… सत्तन्नं चित्तानं कति रूपधातुपरियापन्ना, कति न रूपधातुपरियापन्ना?

१००२. रूपक्खन्धो न रूपधातुपरियापन्नो; चत्तारो खन्धा सिया रूपधातुपरियापन्ना, सिया न रूपधातुपरियापन्ना.

दसायतना न रूपधातुपरियापन्ना; द्वे आयतना सिया रूपधातुपरियापन्ना, सिया न रूपधातुपरियापन्ना.

सोळस धातुयो न रूपधातुपरियापन्ना; द्वे धातुयो सिया रूपधातुपरियापन्ना, सिया न रूपधातुपरियापन्ना.

तीणि सच्चानि न रूपधातुपरियापन्ना; दुक्खसच्चं सिया रूपधातुपरियापन्नं, सिया न रूपधातुपरियापन्नं.

तेरसिन्द्रिया न रूपधातुपरियापन्ना; नविन्द्रिया सिया रूपधातुपरियापन्ना, सिया न रूपधातुपरियापन्ना.

तयो अकुसलहेतू न रूपधातुपरियापन्ना; छ हेतू सिया रूपधातुपरियापन्ना, सिया न रूपधातुपरियापन्ना.

कबळीकारो आहारो न रूपधातुपरियापन्नो; तयो आहारा सिया रूपधातुपरियापन्ना, सिया न रूपधातुपरियापन्ना.

छ फस्सा न रूपधातुपरियापन्ना; मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सो सिया रूपधातुपरियापन्नो, सिया न रूपधातुपरियापन्नो.

छ वेदना…पे… छ सञ्ञा… छ चेतना… छ चित्ता न रूपधातुपरियापन्ना; मनोविञ्ञाणधातु सिया रूपधातुपरियापन्ना, सिया न रूपधातुपरियापन्ना.

३. अरूपधातु

१००३. पञ्चन्नं खन्धानं कति अरूपधातुपरियापन्ना, कति न अरूपधातुपरियापन्ना…पे… सत्तन्नं चित्तानं कति अरूपधातुपरियापन्ना, कति न अरूपधातुपरियापन्ना?

१००४. रूपक्खन्धो न अरूपधातुपरियापन्नो; चत्तारो खन्धा सिया अरूपधातुपरियापन्ना, सिया न अरूपधातुपरियापन्ना.

दसायतना न अरूपधातुपरियापन्ना; द्वे आयतना सिया अरूपधातुपरियापन्ना, सिया न अरूपधातुपरियापन्ना.

सोळस धातुयो न अरूपधातुपरियापन्ना; द्वे धातुयो सिया अरूपधातुपरियापन्ना, सिया न अरूपधातुपरियापन्ना.

तीणि सच्चानि न अरूपधातुपरियापन्नानि.

दुक्खसच्चं सिया अरूपधातुपरियापन्नं, सिया न अरूपधातुपरियापन्नं.

चुद्दसिन्द्रिया न अरूपधातुपरियापन्ना; अट्ठिन्द्रिया सिया अरूपधातुपरियापन्ना, सिया न अरूपधातुपरियापन्ना.

तयो अकुसलहेतू न अरूपधातुपरियापन्ना; छ हेतू सिया अरूपधातुपरियापन्ना, सिया न अरूपधातुपरियापन्ना.

कबळीकारो आहारो न अरूपधातुपरियापन्नो; तयो आहारा सिया अरूपधातुपरियापन्ना, सिया न अरूपधातुपरियापन्ना.

छ फस्सा न अरूपधातुपरियापन्ना; मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सो सिया अरूपधातुपरियापन्नो, सिया न अरूपधातुपरियापन्नो.

छ वेदना…पे… छ सञ्ञा … छ चेतना… छ चित्ता न अरूपधातुपरियापन्ना; मनोविञ्ञाणधातु सिया अरूपधातुपरियापन्ना, सिया न अरूपधातुपरियापन्ना.

४. परियापन्नापरियापन्नं

१००५. पञ्चन्नं खन्धानं कति परियापन्ना, कति अपरियापन्ना…पे… सत्तन्नं चित्तानं कति परियापन्ना, कति अपरियापन्ना?

१००६. रूपक्खन्धो परियापन्नो; चत्तारो खन्धा सिया परियापन्ना, सिया अपरियापन्ना.

दसायतना परियापन्ना; द्वे आयतना सिया परियापन्ना, सिया अपरियापन्ना.

सोळस धातुयो परियापन्ना; द्वे धातुयो सिया परियापन्ना, सिया अपरियापन्ना.

द्वे सच्चा परियापन्ना; द्वे सच्चा अपरियापन्ना.

दसिन्द्रिया परियापन्ना, तीणिन्द्रिया अपरियापन्ना; नविन्द्रिया सिया परियापन्ना, सिया अपरियापन्ना.

तयो अकुसलहेतू परियापन्ना; छ हेतू सिया परियापन्ना, सिया अपरियापन्ना.

कबळीकारो आहारो परियापन्नो; तयो आहारा सिया परियापन्ना, सिया अपरियापन्ना.

छ फस्सा परियापन्ना; मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सो सिया परियापन्नो, सिया अपरियापन्नो.

छ वेदना…पे… छ सञ्ञा… छ चेतना… छ चित्ता परियापन्ना; मनोविञ्ञाणधातु सिया परियापन्ना, सिया अपरियापन्ना.

४. धम्मदस्सनवारो

१. कामधातु

१००७. कामधातुया उपपत्तिक्खणे कति खन्धा पातुभवन्ति…पे… कति चित्तानि पातुभवन्ति?

कामधातुया उपपत्तिक्खणे सब्बेसं पञ्चक्खन्धा पातुभवन्ति; कस्सचि एकादसायतनानि पातुभवन्ति; कस्सचि दसायतनानि पातुभवन्ति; कस्सचि अपरानि दसायतनानि पातुभवन्ति; कस्सचि नवायतनानि पातुभवन्ति; कस्सचि सत्तायतनानि पातुभवन्ति; कस्सचि एकादस धातुयो पातुभवन्ति; कस्सचि दस धातुयो पातुभवन्ति; कस्सचि अपरा दस धातुयो पातुभवन्ति; कस्सचि नव धातुयो पातुभवन्ति; कस्सचि सत्त धातुयो पातुभवन्ति; सब्बेसं एकं सच्चं पातुभवति; कस्सचि चुद्दसिन्द्रियानि पातुभवन्ति; कस्सचि तेरसिन्द्रियानि पातुभवन्ति; कस्सचि अपरानि तेरसिन्द्रियानि पातुभवन्ति; कस्सचि द्वादसिन्द्रियानि पातुभवन्ति; कस्सचि दसिन्द्रियानि पातुभवन्ति; कस्सचि नविन्द्रियानि पातुभवन्ति; कस्सचि अपरानि नविन्द्रियानि पातुभवन्ति; कस्सचि अट्ठिन्द्रियानि पातुभवन्ति; कस्सचि अपरानि अट्ठिन्द्रियानि पातुभवन्ति; कस्सचि सत्तिन्द्रियानि पातुभवन्ति; कस्सचि पञ्चिन्द्रियानि पातुभवन्ति; कस्सचि चत्तारिन्द्रियानि पातुभवन्ति; कस्सचि तयो हेतू पातुभवन्ति; कस्सचि द्वे हेतू पातुभवन्ति; कस्सचि [केचि (स्या.)] अहेतुका पातुभवन्ति; सब्बेसं चत्तारो आहारा पातुभवन्ति; सब्बेसं एको फस्सो पातुभवति; सब्बेसं एका वेदना… एका सञ्ञा… एका चेतना… एकं चित्तं पातुभवति.

१००८. कामधातुया उपपत्तिक्खणे सब्बेसं कतमे पञ्चक्खन्धा पातुभवन्ति? रूपक्खन्धो…पे… विञ्ञाणक्खन्धो – कामधातुया उपपत्तिक्खणे सब्बेसं इमे पञ्चक्खन्धा पातुभवन्ति.

१००९. कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्स एकादसायतनानि पातुभवन्ति? कामावचरानं देवानं, पठमकप्पिकानं मनुस्सानं, ओपपातिकानं पेतानं, ओपपातिकानं असुरानं, ओपपातिकानं तिरच्छानगतानं, नेरयिकानं परिपुण्णायतनानं उपपत्तिक्खणे एकादसायतनानि पातुभवन्ति – चक्खायतनं, रूपायतनं, सोतायतनं, घानायतनं, गन्धायतनं, जिव्हायतनं, रसायतनं, कायायतनं, फोट्ठब्बायतनं, मनायतनं, धम्मायतनं. कामधातुया उपपत्तिक्खणे एतेसं इमानि एकादसायतनानि पातुभवन्ति.

कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्स दसायतनानि पातुभवन्ति? ओपपातिकानं पेतानं, ओपपातिकानं असुरानं, ओपपातिकानं तिरच्छानगतानं नेरयिकानं, जच्चन्धानं उपपत्तिक्खणे दसायतनानि पातुभवन्ति – रूपायतनं, सोतायतनं, घानायतनं, गन्धायतनं, जिव्हायतनं, रसायतनं, कायायतनं, फोट्ठब्बायतनं, मनायतनं, धम्मायतनं. कामधातुया उपपत्तिक्खणे एतेसं इमानि दसायतनानि पातुभवन्ति.

कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्स अपरानि दसायतनानि पातुभवन्ति? ओपपातिकानं पेतानं, ओपपातिकानं असुरानं, ओपपातिकानं तिरच्छानगतानं नेरयिकानं, जच्चबधिरानं उपपत्तिक्खणे दसायतनानि पातुभवन्ति – चक्खायतनं, रूपायतनं, घानायतनं, गन्धायतनं, जिव्हायतनं, रसायतनं, कायायतनं, फोट्ठब्बायतनं, मनायतनं, धम्मायतनं. कामधातुया उपपत्तिक्खणे एतेसं इमानि दसायतनानि पातुभवन्ति.

कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्स नवायतनानि पातुभवन्ति? ओपपातिकानं पेतानं, ओपपातिकानं असुरानं, ओपपातिकानं तिरच्छानगतानं नेरयिकानं, जच्चन्धबधिरानं उपपत्तिक्खणे नवायतनानि पातुभवन्ति – रूपायतनं, घानायतनं, गन्धायतनं, जिव्हायतनं, रसायतनं, कायायतनं, फोट्ठब्बायतनं, मनायतनं, धम्मायतनं. कामधातुया उपपत्तिक्खणे एतेसं इमानि नवायतनानि पातुभवन्ति.

कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्स सत्तायतनानि पातुभवन्ति? गब्भसेय्यकानं सत्तानं उपपत्तिक्खणे सत्तायतनानि पातुभवन्ति – रूपायतनं, गन्धायतनं, रसायतनं, कायायतनं, फोट्ठब्बायतनं, मनायतनं, धम्मायतनं. कामधातुया उपपत्तिक्खणे एतेसं इमानि सत्तायतनानि पातुभवन्ति.

१०१०. कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्स एकादस धातुयो पातुभवन्ति? कामावचरानं देवानं, पठमकप्पिकानं मनुस्सानं, ओपपातिकानं पेतानं, ओपपातिकानं असुरानं, ओपपातिकानं तिरच्छानगतानं नेरयिकानं परिपुण्णायतनानं उपपत्तिक्खणे एकादस धातुयो पातुभवन्ति – चक्खुधातु, रूपधातु, सोतधातु, घानधातु, गन्धधातु, जिव्हाधातु, रसधातु, कायधातु, फोट्ठब्बधातु, मनोविञ्ञाणधातु, धम्मधातु. कामधातुया उपपत्तिक्खणे एतेसं इमा एकादस धातुयो पातुभवन्ति.

कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्स दस धातुयो पातुभवन्ति? ओपपातिकानं पेतानं, ओपपातिकानं असुरानं, ओपपातिकानं तिरच्छानगतानं नेरयिकानं, जच्चन्धानं उपपत्तिक्खणे दस धातुयो पातुभवन्ति – रूपधातु, सोतधातु, घानधातु, गन्धधातु, जिव्हाधातु, रसधातु, कायधातु, फोट्ठब्बधातु, मनोविञ्ञाणधातु, धम्मधातु. कामधातुया उपपत्तिक्खणे एतेसं इमा दस धातुयो पातुभवन्ति.

कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्स अपरा दस धातुयो पातुभवन्ति? ओपपातिकानं पेतानं, ओपपातिकानं असुरानं, ओपपातिकानं तिरच्छानगतानं नेरयिकानं, जच्चबधिरानं उपपत्तिक्खणे दस धातुयो पातुभवन्ति – चक्खुधातु, रूपधातु, घानधातु, गन्धधातु, जिव्हाधातु, रसधातु, कायधातु, फोट्ठब्बधातु, मनोविञ्ञाणधातु, धम्मधातु. कामधातुया उपपत्तिक्खणे एतेसं इमा दस धातुयो पातुभवन्ति.

कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्स नव धातुयो पातुभवन्ति? ओपपातिकानं पेतानं, ओपपातिकानं असुरानं, ओपपातिकानं तिरच्छानगतानं नेरयिकानं, जच्चन्धबधिरानं उपपत्तिक्खणे नव धातुयो पातुभवन्ति – रूपधातु, घानधातु, गन्धधातु, जिव्हाधातु, रसधातु, कायधातु, फोट्ठब्बधातु, मनोविञ्ञाणधातु, धम्मधातु. कामधातुया उपपत्तिक्खणे एतेसं इमा नव धातुयो पातुभवन्ति.

कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्स सत्त धातुयो पातुभवन्ति? गब्भसेय्यकानं सत्तानं उपपत्तिक्खणे सत्त धातुयो पातुभवन्ति – रूपधातु, गन्धधातु, रसधातु, कायधातु, फोट्ठब्बधातु, मनोविञ्ञाणधातु, धम्मधातु. कामधातुया उपपत्तिक्खणे एतेसं इमा सत्त धातुयो पातुभवन्ति.

१०११. कामधातुया उपपत्तिक्खणे सब्बेसं कतमं एकं सच्चं पातुभवति? दुक्खसच्चं – कामधातुया उपपत्तिक्खणे सब्बेसं इदं एकं सच्चं पातुभवति.

१०१२. कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्स चुद्दसिन्द्रियानि पातुभवन्ति? कामावचरानं देवानं, सहेतुकानं ञाणसम्पयुत्तानं उपपत्तिक्खणे चुद्दसिन्द्रियानि पातुभवन्ति – चक्खुन्द्रियं, सोतिन्द्रियं, घानिन्द्रियं, जिव्हिन्द्रियं, कायिन्द्रियं, मनिन्द्रियं, इत्थिन्द्रियं वा पुरिसिन्द्रियं वा, जीवितिन्द्रियं, सोमनस्सिन्द्रियं वा उपेक्खिन्द्रियं वा, सद्धिन्द्रियं, वीरियिन्द्रियं, सतिन्द्रियं, समाधिन्द्रियं, पञ्ञिन्द्रियं. कामधातुया उपपत्तिक्खणे एतेसं इमानि चुद्दसिन्द्रियानि पातुभवन्ति.

कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्स तेरसिन्द्रियानि पातुभवन्ति? कामावचरानं देवानं सहेतुकानं ञाणविप्पयुत्तानं उपपत्तिक्खणे तेरसिन्द्रियानि पातुभवन्ति – चक्खुन्द्रियं, सोतिन्द्रियं, घानिन्द्रियं, जिव्हिन्द्रियं, कायिन्द्रियं, मनिन्द्रियं, इत्थिन्द्रियं वा पुरिसिन्द्रियं वा, जीवितिन्द्रियं, सोमनस्सिन्द्रियं वा उपेक्खिन्द्रियं वा, सद्धिन्द्रियं, वीरियिन्द्रियं, सतिन्द्रियं, समाधिन्द्रियं. कामधातुया उपपत्तिक्खणे एतेसं इमानि तेरसिन्द्रियानि पातुभवन्ति.

कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्स अपरानि तेरसिन्द्रियानि पातुभवन्ति? पठमकप्पिकानं मनुस्सानं सहेतुकानं ञाणसम्पयुत्तानं उपपत्तिक्खणे तेरसिन्द्रियानि पातुभवन्ति – चक्खुन्द्रियं, सोतिन्द्रियं, घानिन्द्रियं, जिव्हिन्द्रियं, कायिन्द्रियं, मनिन्द्रियं, जीवितिन्द्रियं, सोमनस्सिन्द्रियं वा उपेक्खिन्द्रियं वा, सद्धिन्द्रियं, वीरियिन्द्रियं, सतिन्द्रियं, समाधिन्द्रियं, पञ्ञिन्द्रियं. कामधातुया उपपत्तिक्खणे एतेसं इमानि तेरसिन्द्रियानि पातुभवन्ति.

कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्स द्वादसिन्द्रियानि पातुभवन्ति? पठमकप्पिकानं मनुस्सानं सहेतुकानं ञाणविप्पयुत्तानं उपपत्तिक्खणे द्वादसिन्द्रियानि पातुभवन्ति – चक्खुन्द्रियं, सोतिन्द्रियं, घानिन्द्रियं, जिव्हिन्द्रियं, कायिन्द्रियं, मनिन्द्रियं, जीवितिन्द्रियं, सोमनस्सिन्द्रियं वा उपेक्खिन्द्रियं वा, सद्धिन्द्रियं, वीरियिन्द्रियं, सतिन्द्रियं, समाधिन्द्रियं. कामधातुया उपपत्तिक्खणे एतेसं इमानि द्वादसिन्द्रियानि पातुभवन्ति.

कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्स दसिन्द्रियानि पातुभवन्ति? गब्भसेय्यकानं सत्तानं सहेतुकानं ञाणसम्पयुत्तानं उपपत्तिक्खणे दसिन्द्रियानि पातुभवन्ति – कायिन्द्रियं, मनिन्द्रियं, इत्थिन्द्रियं वा पुरिसिन्द्रियं वा, जीवितिन्द्रियं, सोमनस्सिन्द्रियं वा उपेक्खिन्द्रियं वा, सद्धिन्द्रियं, वीरियिन्द्रियं, सतिन्द्रियं, समाधिन्द्रियं, पञ्ञिन्द्रियं. कामधातुया उपपत्तिक्खणे एतेसं इमानि दसिन्द्रियानि पातुभवन्ति.

कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्स नविन्द्रियानि पातुभवन्ति? गब्भसेय्यकानं सत्तानं सहेतुकानं ञाणविप्पयुत्तानं उपपत्तिक्खणे नविन्द्रियानि पातुभवन्ति – कायिन्द्रियं, मनिन्द्रियं, इत्थिन्द्रियं वा पुरिसिन्द्रियं वा, जीवितिन्द्रियं, सोमनस्सिन्द्रियं वा उपेक्खिन्द्रियं वा, सद्धिन्द्रियं, वीरियिन्द्रियं, सतिन्द्रियं, समाधिन्द्रियं. कामधातुया उपपत्तिक्खणे एतेसं इमानि नविन्द्रियानि पातुभवन्ति.

कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्स अपरानि नविन्द्रियानि पातुभवन्ति? ओपपातिकानं पेतानं, ओपपातिकानं असुरानं, ओपपातिकानं तिरच्छानगतानं नेरयिकानं परिपुण्णायतनानं उपपत्तिक्खणे नविन्द्रियानि पातुभवन्ति – चक्खुन्द्रियं, सोतिन्द्रियं, घानिन्द्रियं, जिव्हिन्द्रियं, कायिन्द्रियं, मनिन्द्रियं, इत्थिन्द्रियं वा पुरिसिन्द्रियं वा, जीवितिन्द्रियं, उपेक्खिन्द्रियं. कामधातुया उपपत्तिक्खणे एतेसं इमानि नविन्द्रियानि पातुभवन्ति.

कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्स अट्ठिन्द्रियानि पातुभवन्ति? ओपपातिकानं पेतानं, ओपपातिकानं असुरानं, ओपपातिकानं तिरच्छानगतानं नेरयिकानं, जच्चन्धानं उपपत्तिक्खणे अट्ठिन्द्रियानि पातुभवन्ति – सोतिन्द्रियं, घानिन्द्रियं, जिव्हिन्द्रियं, कायिन्द्रियं, मनिन्द्रियं, इत्थिन्द्रियं वा पुरिसिन्द्रियं वा, जीवितिन्द्रियं, उपेक्खिन्द्रियं. कामधातुया उपपत्तिक्खणे एतेसं इमानि अट्ठिन्द्रियानि पातुभवन्ति.

कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्स अपरानि अट्ठिन्द्रियानि पातुभवन्ति? ओपपातिकानं पेतानं, ओपपातिकानं असुरानं, ओपपातिकानं तिरच्छानगतानं नेरयिकानं, जच्चबधिरानं उपपत्तिक्खणे अट्ठिन्द्रियानि पातुभवन्ति – चक्खुन्द्रियं, घानिन्द्रियं, जिव्हिन्द्रियं, कायिन्द्रियं मनिन्द्रियं, इत्थिन्द्रियं वा पुरिसिन्द्रियं वा, जीवितिन्द्रियं, उपेक्खिन्द्रियं. कामधातुया उपपत्तिक्खणे एतेसं इमानि अट्ठिन्द्रियानि पातुभवन्ति.

कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्स सत्तिन्द्रियानि पातुभवन्ति? ओपपातिकानं पेतानं, ओपपातिकानं असुरानं, ओपपातिकानं तिरच्छानगतानं नेरयिकानं, जच्चन्धबधिरानं उपपत्तिक्खणे सत्तिन्द्रियानि पातुभवन्ति – घानिन्द्रियं, जिव्हिन्द्रियं, कायिन्द्रियं, मनिन्द्रियं, इत्थिन्द्रियं वा पुरिसिन्द्रियं वा, जीवितिन्द्रियं, उपेक्खिन्द्रियं. कामधातुया उपपत्तिक्खणे एतेसं इमानि सत्तिन्द्रियानि पातुभवन्ति.

कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्स पञ्चिन्द्रियानि पातुभवन्ति? गब्भसेय्यकानं सत्तानं अहेतुकानं, ठपेत्वा नपुंसकानं, उपपत्तिक्खणे पञ्चिन्द्रियानि पातुभवन्ति – कायिन्द्रियं, मनिन्द्रियं, इत्थिन्द्रियं वा पुरिसिन्द्रियं वा, जीवितिन्द्रियं, उपेक्खिन्द्रियं. कामधातुया उपपत्तिक्खणे एतेसं इमानि पञ्चिन्द्रियानि पातुभवन्ति.

कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्स चत्तारिन्द्रियानि पातुभवन्ति? गब्भसेय्यकानं सत्तानं अहेतुकानं, नपुंसकानं उपपत्तिक्खणे चत्तारिन्द्रियानि पातुभवन्ति – कायिन्द्रियं, मनिन्द्रियं, जीवितिन्द्रियं, उपेक्खिन्द्रियं. कामधातुया उपपत्तिक्खणे एतेसं इमानि चत्तारिन्द्रियानि पातुभवन्ति.