५. पञ्चकनिद्देसो

(१) पञ्चोरम्भागियानि संयोजनानि

९४०. तत्थ कतमानि पञ्चोरम्भागियानि संयोजनानि? सक्कायदिट्ठि, विचिकिच्छा, सीलब्बतपरामासो, कामच्छन्दो, ब्यापादो – इमानि पञ्चोरम्भागियानि संयोजनानि.

(२) पञ्चुद्धम्भागियानि संयोजनानि

तत्थ कतमानि पञ्चुद्धम्भागियानि संयोजनानि? रूपरागो, अरूपरागो, मानो, उद्धच्चं, अविज्जा – इमानि पञ्चुद्धम्भागियानि संयोजनानि.

(३) पञ्च मच्छरियानि

तत्थ कतमानि पञ्च मच्छरियानि? आवासमच्छरियं, कुलमच्छरियं, लाभमच्छरियं, वण्णमच्छरियं, धम्ममच्छरियं – इमानि पञ्च मच्छरियानि.

(४) पञ्च सङ्गा

तत्थ कतमे पञ्च सङ्गा? रागसङ्गो, दोससङ्गो, मोहसङ्गो, मानसङ्गो, दिट्ठिसङ्गो – इमे पञ्च सङ्गा.

(५) पञ्च सल्ला

तत्थ कतमे पञ्च सल्ला? रागसल्लं, दोससल्लं, मोहसल्लं, मानसल्लं, दिट्ठिसल्लं – इमे पञ्च सल्ला.

(६) पञ्च चेतोखिला

९४१. तत्थ कतमे पञ्च चेतोखिला? सत्थरि कङ्खति विचिकिच्छति नाधिमुच्चति न सम्पसीदति, धम्मे कङ्खति विचिकिच्छति नाधिमुच्चति न सम्पसीदति, सङ्घे कङ्खति विचिकिच्छति नाधिमुच्चति न सम्पसीदति, सिक्खाय कङ्खति विचिकिच्छति नाधिमुच्चति न सम्पसीदति, सब्रह्मचारीसु कुपितो होति अनत्तमनो आहतचित्तो खिलजातो – इमे पञ्च चेतोखिला.

(७) पञ्च चेतसो विनिबन्धा

तत्थ कतमे पञ्च चेतसो विनिबन्धा? कामे अवीतरागो होति अविगतच्छन्दो अविगतपेमो अविगतपिपासो अविगतपरिळाहो अविगततण्हो; काये अवीतरागो होति… रूपे अवीतरागो होति… यावदत्थं उदरावदेहकं भुञ्जित्वा सेय्यसुखं पस्ससुखं मिद्धसुखं अनुयुत्तो विहरति; अञ्ञतरं देवनिकायं पणिधाय ब्रह्मचरियं चरति – ‘‘इमिनाहं सीलेन वा वतेन वा तपेन वा ब्रह्मचरियेन वा देवो वा भविस्सामि देवञ्ञतरो वा’’ति – इमे पञ्च चेतसोविनिबन्धा.

(८) पञ्च नीवरणानि

तत्थ कतमानि पञ्च नीवरणानि? कामच्छन्दनीवरणं, ब्यापादनीवरणं, थिनमिद्धनीवरणं, उद्धच्चकुक्कुच्चनीवरणं, विचिकिच्छानीवरणं – इमानि पञ्च नीवरणानि.

(९) पञ्च कम्मानि आनन्तरिकानि

तत्थ कतमानि पञ्च कम्मानि आनन्तरिकानि? माता जीविता वोरोपिता होति, पिता जीविता वोरोपितो होति, अरहन्तो जीविता वोरोपितो होति, दुट्ठेन चित्तेन तथागतस्स लोहितं उप्पादितं होति, सङ्घो भिन्नो होति – इमानि पञ्च कम्मानि आनन्तरिकानि.

(१०) पञ्च दिट्ठियो

तत्थ कतमा पञ्च दिट्ठियो? ‘‘सञ्ञी अत्ता होति अरोगो परं मरणा’’ति इत्थेके अभिवदन्ति, ‘‘असञ्ञी अत्ता होति अरोगो परं मरणा’’ति इत्थेके अभिवदन्ति, ‘‘नेवसञ्ञीनासञ्ञी अत्ता होति अरोगो परं मरणा’’ति इत्थेके अभिवदन्ति, सतो वा पन सत्तस्स उच्छेदं विनासं विभवं पञ्ञापेन्ति, दिट्ठधम्मनिब्बानं वा पनेके अभिवदन्ति – इमा पञ्च दिट्ठियो.

(११) पञ्च वेरा

९४२. तत्थ कतमे पञ्च वेरा? पाणातिपातो, अदिन्नादानं, कामेसुमिच्छाचारो, मुसावादो, सुरामेरयमज्जपमादट्ठाना – इमे पञ्च वेरा.

(१२) पञ्च ब्यसना

तत्थ कतमे पञ्च ब्यसना? ञातिब्यसनं, भोगब्यसनं, रोगब्यसनं, सीलब्यसनं, दिट्ठिब्यसनं – इमे पञ्च ब्यसना.

(१३) पञ्च अक्खन्तिया आदीनवा

तत्थ कतमे पञ्च अक्खन्तिया आदीनवा? बहुनो जनस्स अप्पियो होति अमनापो, वेरबहुलो च होति, वज्जबहुलो च, सम्मूळ्हो कालङ्करोति, कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जति – इमे पञ्च अक्खन्तिया आदीनवा.

(१४) पञ्च भयानि

तत्थ कतमानि पञ्च भयानि? आजीवकभयं, असिलोकभयं, परिससारज्जभयं, मरणभयं, दुग्गतिभयं – इमानि पञ्च भयानि.

(१५) पञ्च दिट्ठधम्मनिब्बानवादा

९४३. तत्थ कतमे पञ्च दिट्ठधम्मनिब्बानवादा?

(क) इधेकच्चो समणो वा ब्राह्मणो वा एवंवादी होति एवंदिट्ठि [एवंदिट्ठि (स्या.)] – ‘‘यतो खो, भो, अयं अत्ता पञ्चहि कामगुणेहि समप्पितो समङ्गीभूतो परिचारेति, एत्तावता खो, भो, अयं अत्ता परमदिट्ठधम्मनिब्बानप्पत्तो होती’’ति. इत्थेके सतो सत्तस्स परमदिट्ठधम्मनिब्बानं पञ्ञपेन्ति.

(ख) तमञ्ञो एवमाह – ‘‘अत्थि खो, भो, एसो अत्ता यं त्वं वदेसि नेसो नत्थीति वदामि. नो च खो, भो, अयं अत्ता एत्तावता परमदिट्ठधम्मनिब्बानप्पत्तो होति. तं किस्स हेतु? कामा हि, भो, अनिच्चा दुक्खा विपरिणामधम्मा. तेसं विपरिणामञ्ञथाभावा उप्पज्जन्ति सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा. यतो खो, भो, अयं अत्ता विविच्चेव कामेहि…पे… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति, एत्तावता खो, भो, अयं अत्ता परमदिट्ठधम्मनिब्बानप्पत्तो होती’’ति. इत्थेके सतो सत्तस्स परमदिट्ठधम्मनिब्बानं पञ्ञपेन्ति.

(ग) तमञ्ञो एवमाह – ‘‘अत्थि खो, भो, एसो अत्ता यं त्वं वदेसि. नेसो नत्थीति वदामि. नो च खो, भो, अयं अत्ता एत्तावता परमदिट्ठधम्मनिब्बानप्पत्तो होति. तं किस्स हेतु? यदेव तत्थ वितक्कितं विचारितं एतेन एतं ओळारिकं अक्खायति. यतो खो, भो, अयं अत्ता वितक्कविचारानं वूपसमा…पे… दुतियं झानं उपसम्पज्ज विहरति, एत्तावता खो, भो, अयं अत्ता परमदिट्ठधम्मनिब्बानप्पत्तो होती’’ति. इत्थेके सतो सत्तस्स परमदिट्ठधम्मनिब्बानं पञ्ञपेन्ति.

(घ) तमञ्ञो एवमाह – ‘‘अत्थि खो, भो, एसो अत्ता यं त्वं वदेसि. नेसो नत्थीति वदामि. नो च खो, भो, अयं अत्ता एत्तावता परमदिट्ठधम्मनिब्बानप्पत्तो होति. तं किस्स हेतु? यदेव तत्थ पीतिगतं चेतसो उप्पिलावितं, एतेन एतं ओळारिकं अक्खायति. यतो खो, भो, अयं अत्ता पीतिया च विरागा…पे… ततियं झानं उपसम्पज्ज विहरति, एत्तावता खो, भो, अयं अत्ता परमदिट्ठधम्मनिब्बानप्पत्तो होती’’ति. इत्थेके सतो सत्तस्स परमदिट्ठधम्मनिब्बानं पञ्ञपेन्ति.

(ङ) तमञ्ञो एवमाह – ‘‘अत्थि खो, भो, एसो अत्ता यं त्वं वदेसि. नेसो नत्थीति वदामि. नो च खो, भो, अयं अत्ता एत्तावता परमदिट्ठधम्मनिब्बानप्पत्तो होति. तं किस्स हेतु? यदेव तत्थ सुखपीति चेतसो आभोगो, एतेन एतं ओळारिकं अक्खायति. यतो खो, भो, अयं अत्ता सुखस्स च पहाना…पे… चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरति, एत्तावता खो, भो, अयं अत्ता परमदिट्ठधम्मनिब्बानप्पत्तो होती’’ति. इत्थेके सतो सत्तस्स परमदिट्ठधम्मनिब्बानं पञ्ञपेन्ति. इमे पञ्च दिट्ठधम्मनिब्बानवादा.

पञ्चकं.