४. चतुक्कनिद्देसो

(१) चत्तारो आसवा

९३७. तत्थ कतमे चत्तारो आसवा? कामासवो, भवासवो, दिट्ठासवो, अविज्जासवो.

(क) कामासवो

तत्थ कतमो कामासवो? यो कामेसु कामच्छन्दो कामरागो कामनन्दी कामतण्हा कामसिनेहो कामपरिळाहो काममुच्छा कामज्झोसानं – अयं वुच्चति ‘‘कामासवो’’.

(ख) भवासवो

तत्थ कतमो भवासवो? यो भवेसु भवच्छन्दो…पे… भवज्झोसानं – अयं वुच्चति ‘‘भवासवो’’.

(ग) दिट्ठासवो

तत्थ कतमो दिट्ठासवो? ‘‘सस्सतो लोको’’ति वा, ‘‘असस्सतो लोको’’ति वा, ‘‘अन्तवा लोको’’ति वा, ‘‘अनन्तवा लोको’’ति वा, ‘‘तं जीवं तं सरीर’’न्ति वा, ‘‘अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीर’’न्ति वा, ‘‘होति तथागतो परं मरणा’’ति वा, ‘‘न होति तथागतो परं मरणा’’ति वा, ‘‘होति च न च होति तथागतो परं मरणा’’ति वा, ‘‘नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा’’ति वा. या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं…पे… विपरियासग्गाहो – अयं वुच्चति ‘‘दिट्ठासवो’’. सब्बापि मिच्छादिट्ठि दिट्ठासवो.

(घ) अविज्जासवो

तत्थ कतमो अविज्जासवो? दुक्खे अञ्ञाणं, दुक्खसमुदये अञ्ञाणं, दुक्खनिरोधे अञ्ञाणं, दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय अञ्ञाणं, पुब्बन्ते अञ्ञाणं, अपरन्ते अञ्ञाणं, पुब्बन्तापरन्ते अञ्ञाणं, इदप्पच्चयता पटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु अञ्ञाणं. यं एवरूपं अञ्ञाणं अदस्सनं…पे… अविज्जालङ्गी मोहो अकुसलमूलं – अयं वुच्चति ‘‘अविज्जासवो’’. इमे चत्तारो आसवा.

(२-५) चत्तारो गन्थादी

९३८. तत्थ कतमे चत्तारो गन्था …पे… चत्तारो ओघा…पे… चत्तारो योगा…पे… चत्तारि उपादानानि? कामुपादानं, दिट्ठुपादानं, सीलब्बतुपादानं, अत्तवादुपादानं.

(क) कामुपादानं

तत्थ कतमं कामुपादानं? यो कामेसु कामच्छन्दो…पे… कामज्झोसानं – इदं वुच्चति ‘‘कामुपादानं’’.

(ख) दिट्ठुपादानं

तत्थ कतमं दिट्ठुपादानं? ‘‘नत्थि दिन्नं, नत्थि यिट्ठं…पे… ये इमञ्च लोकं परञ्च लोकं सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेन्ती’’ति. या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं…पे… विपरियासग्गाहो – इदं वुच्चति ‘‘दिट्ठुपादानं’’. ठपेत्वा सीलब्बतुपादानञ्च अत्तवादुपादानञ्च सब्बापि मिच्छादिट्ठि दिट्ठुपादानं.

(ग) सीलब्बतुपादानं

तत्थ कतमं सीलब्बतुपादानं? इतो बहिद्धा समणब्राह्मणानं सीलेन सुद्धि वतेन सुद्धि सीलब्बतेन सुद्धीति. या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं…पे… विपरियासग्गाहो – इदं वुच्चति ‘‘सीलब्बतुपादानं’’.

(घ) अत्तवादुपादानं

तत्थ कतमं अत्तवादुपादानं? इध अस्सुतवा पुथुज्जनो अरियानं अदस्सावी अरियधम्मस्स अकोविदो अरियधम्मे अविनीतो, सप्पुरिसानं अदस्सावी सप्पुरिसधम्मस्स अकोविदो सप्पुरिसधम्मे अविनीतो – रूपं अत्ततो समनुपस्सति रूपवन्तं वा अत्तानं अत्तनि वा रूपं रूपस्मिं वा अत्तानं. वेदनं…पे… सञ्ञं…पे… सङ्खारे…पे… विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सति विञ्ञाणवन्तं वा अत्तानं अत्तनि वा विञ्ञाणं विञ्ञाणस्मिं वा अत्तानं. या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं…पे… विपरियासग्गाहो – इदं वुच्चति ‘‘अत्तवादुपादानं’’. इमानि चत्तारि उपादानानि.

(६) चत्तारो तण्हुप्पादा

९३९. तत्थ कतमे चत्तारो तण्हुप्पादा? चीवरहेतु वा भिक्खुनो तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, पिण्डपातहेतु वा भिक्खुनो तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, सेनासनहेतु वा भिक्खुनो तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, इतिभवाभवहेतु वा भिक्खुनो तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति – इमे चत्तारो तण्हुप्पादा.

(७) चत्तारि अगतिगमनानि

तत्थ कतमानि चत्तारि अगतिगमनानि? छन्दागतिं गच्छति, दोसागतिं गच्छति, मोहागतिं गच्छति, भयागतिं गच्छति. या एवरूपा अगति अगतिगमनं छन्दगमनं वग्गगमनं वारिगमनं – इमानि चत्तारि अगतिगमनानि.

(८) चत्तारो विपरियासा

तत्थ कतमे चत्तारो विपरियासा? अनिच्चे ‘‘निच्च’’न्ति सञ्ञाविपरियासो चित्तविपरियासो दिट्ठिविपरियासो, दुक्खे ‘‘सुख’’न्ति सञ्ञाविपरियासो चित्तविपरियासो दिट्ठिविपरियासो, अनत्तनि ‘‘अत्ता’’ति सञ्ञाविपरियासो चित्तविपरियासो दिट्ठिविपरियासो, असुभे ‘‘सुभ’’न्ति सञ्ञाविपरियासो चित्तविपरियासो दिट्ठिविपरियासो – इमे चत्तारो विपरियासा.

(९) चत्तारो अनरियवोहारा

तत्थ कतमे चत्तारो अनरियवोहारा? अदिट्ठे दिट्ठवादिता, अस्सुते सुतवादिता, अमुते मुतवादिता, अविञ्ञाते विञ्ञातवादिता – इमे चत्तारो अनरियवोहारा.

(१०) अपरेपि चत्तारो अनरियवोहारा

तत्थ कतमे अपरेपि चत्तारो अनरियवोहारा? दिट्ठे अदिट्ठवादिता, सुते अस्सुतवादिता, मुते अमुतवादिता, विञ्ञाते अविञ्ञातवादिता – इमे चत्तारो अनरियवोहारा.

(११) चत्तारि दुच्चरितानि

तत्थ कतमानि चत्तारि दुच्चरितानि? पाणातिपातो, अदिन्नादानं, कामेसुमिच्छाचारो, मुसावादो – इमानि चत्तारि दुच्चरितानि.

(१२) अपरानिपि चत्तारि दुच्चरितानि

तत्थ कतमानि अपरानिपि चत्तारि दुच्चरितानि? मुसावादो, पिसुणा वाचा, फरुसा वाचा, सम्फप्पलापो – इमानि चत्तारि दुच्चरितानि.

(१३) चत्तारि भयानि

तत्थ कतमानि चत्तारि भयानि? जातिभयं, जराभयं, ब्याधिभयं, मरणभयं – इमानि चत्तारि भयानि.

(१४) अपरानिपि चत्तारि भयानि

तत्थ कतमानि अपरानिपि चत्तारि भयानि? राजभयं, चोरभयं, अग्गिभयं, उदकभयं – इमानि चत्तारि भयानि.

तत्थ कतमानि अपरानिपि चत्तारि भयानि? ऊमिभयं, कुम्भीलभयं [कुम्भीरभयं, कुम्भीळभयं (?) (कुम्भ + ईर + अ = भय)], आवट्टभयं, सुसुकाभयं – इमानि चत्तारि भयानि.

तत्थ कतमानि अपरानिपि चत्तारि भयानि? अत्तानुवादभयं, परानुवादभयं, दण्डभयं, दुग्गतिभयं – इमानि चत्तारि भयानि.

(१५) चतस्सो दिट्ठियो

तत्थ कतमा चतस्सो दिट्ठियो? ‘‘सयङ्कतं सुखदुक्ख’’न्ति सच्चतो थेततो दिट्ठि उप्पज्जति, ‘‘परङ्कतं सुखदुक्ख’’न्ति सच्चतो थेततो दिट्ठि उप्पज्जति, ‘‘सयङ्कतञ्च परङ्कतञ्च सुखदुक्ख’’न्ति सच्चतो थेततो दिट्ठि उप्पज्जति, ‘‘असयङ्कारं अपरङ्कारं अधिच्चसमुप्पन्नं सुखदुक्ख’’न्ति सच्चतो थेततो दिट्ठि उप्पज्जति – इमा चतस्सो दिट्ठियो.

चतुक्कं.