३. तिकनिद्देसो
(१) तीणि अकुसलमूलानि
९०९. तत्थ कतमानि तीणि अकुसलमूलानि? लोभो, दोसो, मोहो.
(क) तत्थ कतमो लोभो? यो रागो सारागो अनुनयो अनुरोधो नन्दी नन्दिरागो चित्तस्स सारागो इच्छा मुच्छा अज्झोसानं गेधो परिगेधो सङ्गो पङ्को एजा माया जनिका सञ्जननी सिब्बिनी जालिनी सरिता विसत्तिका सोतं विसटा [विसदा (सी. क.) ध. स. ११४१] आयूहनी [आयूहिनी (क.)] दुतिया पणिधि भवनेत्ति वनं वनथो सन्थवो [सन्धवो (क.)] सिनेहो अपेक्खा पटिबन्धु आसा आसीसना आसीसितत्तं [आसिंसना आसिंसितत्तं (सी. स्या.)] रूपासा सद्दासा गन्धासा रसासा फोट्ठब्बासा लाभासा धनासा पुत्तासा जीवितासा जप्पा अभिजप्पा जप्पना जप्पितत्तं लोलुप्पं लोलुप्पायना लोलुप्पायितत्तं पुच्छञ्जिकता साधुकम्यता अधम्मरागो विसमलोभो निकन्ति निकामना पत्थना पिहना सम्पत्थना कामतण्हा भवतण्हा विभवतण्हा रूपतण्हा अरूपतण्हा निरोधतण्हा सद्दतण्हा रूपतण्हा गन्धतण्हा रसतण्हा फोट्ठब्बतण्हा धम्मतण्हा ओघो योगो गन्थो उपादानं आवरणं नीवरणं छदनं बन्धनं उपक्किलेसो अनुसयो परियुट्ठानं लता वेविच्छं दुक्खमूलं दुक्खनिदानं दुक्खप्पभवो मारपासो मारबळिसं मारविसयो तण्हानदी तण्हाजालं तण्हागद्दुलं तण्हासमुद्दो अभिज्झा लोभो अकुसलमूलं – अयं वुच्चति ‘‘लोभो’’.
(ख) तत्थ कतमो दोसो? ‘‘अनत्थं मे अचरी’’ति आघातो जायति, ‘‘अनत्थं मे चरती’’ति आघातो जायति, ‘‘अनत्थं मे चरिस्सती’’ति आघातो जायति, ‘‘पियस्स मे मनापस्स अनत्थं अचरि’’…पे… अनत्थं चरति…पे… ‘‘अनत्थं चरिस्सती’’ति आघातो जायति, ‘‘अप्पियस्स मे अमनापस्स अत्थं अचरि’’…पे… अत्थं चरति…पे… ‘‘अत्थं चरिस्सती’’ति आघातो जायति, अट्ठाने वा पन आघातो जायति. यो एवरूपो चित्तस्स आघातो पटिघातो पटिघं पटिविरोधो कोपो पकोपो सम्पकोपो दोसो पदोसो सम्पदोसो चित्तस्स ब्यापत्ति मनोपदोसो कोधो कुज्झना कुज्झितत्तं दोसो दुस्सना दुस्सितत्तं ब्यापत्ति ब्यापज्जना ब्यापज्जितत्तं विरोधो पटिविरोधो चण्डिक्कं असुरोपो अनत्तमनता चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘दोसो’’.
(ग) तत्थ कतमो मोहो? दुक्खे अञ्ञाणं, दुक्खसमुदये अञ्ञाणं, दुक्खनिरोधे अञ्ञाणं, दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय अञ्ञाणं, पुब्बन्ते अञ्ञाणं, अपरन्ते अञ्ञाणं, पुब्बन्तापरन्ते अञ्ञाणं, इदप्पच्चयता पटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु अञ्ञाणं, यं एवरूपं अञ्ञाणं अदस्सनं…पे… अविज्जालङ्गी मोहो अकुसलमूलं – अयं वुच्चति ‘‘मोहो’’. इमानि तीणि अकुसलमूलानि.
(२) तयो अकुसलवितक्का
९१०. तत्थ कतमे तयो अकुसलवितक्का? कामवितक्को, ब्यापादवितक्को, विहिंसावितक्को.
(क) तत्थ कतमो कामवितक्को? कामपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को मिच्छासङ्कप्पो – अयं वुच्चति ‘‘कामवितक्को’’.
(ख) तत्थ कतमो ब्यापादवितक्को? ब्यापादपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को मिच्छासङ्कप्पो – अयं वुच्चति ‘‘ब्यापादवितक्को’’.
(ग) तत्थ कतमो विहिंसावितक्को? विहिंसापटिसंयुत्तो तक्को वितक्को मिच्छासङ्कप्पो – अयं वुच्चति ‘‘विहिंसावितक्को’’. इमे तयो अकुसलवितक्का.
(३) तिस्सो अकुसलसञ्ञा
९११. तत्थ कतमा तिस्सो अकुसलसञ्ञा? कामसञ्ञा, ब्यापादसञ्ञा, विहिंसासञ्ञा.
(क) तत्थ कतमा कामसञ्ञा? कामपटिसंयुत्ता सञ्ञा सञ्जानना सञ्जानितत्तं – अयं वुच्चति ‘‘कामसञ्ञा’’.
(ख) तत्थ कतमा ब्यापादसञ्ञा? ब्यापादपटिसंयुत्ता सञ्ञा सञ्जानना सञ्जानितत्तं – अयं वुच्चति ‘‘ब्यापादसञ्ञा’’.
(ग) तत्थ कतमा विहिंसासञ्ञा? विहिंसापटिसंयुत्ता सञ्ञा सञ्जानना सञ्जानितत्तं – अयं वुच्चति ‘‘विहिंसासञ्ञा’’. इमा तिस्सो अकुसलसञ्ञा.
(४) तिस्सो अकुसलधातुयो
९१२. तत्थ कतमा तिस्सो अकुसलधातुयो? कामधातु, ब्यापादधातु, विहिंसाधातु.
तत्थ कतमा कामधातु? कामवितक्को कामधातु. ब्यापादवितक्को ब्यापादधातु. विहिंसावितक्को विहिंसाधातु.
(क) तत्थ कतमो कामवितक्को? कामपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को मिच्छासङ्कप्पो – अयं वुच्चति ‘‘कामवितक्को’’.
(ख) तत्थ कतमो ब्यापादवितक्को? ब्यापादपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को मिच्छासङ्कप्पो – अयं वुच्चति ‘‘ब्यापादवितक्को’’.
(ग) तत्थ कतमो विहिंसावितक्को? विहिंसापटिसंयुत्तो तक्को वितक्को मिच्छासङ्कप्पो – अयं वुच्चति ‘‘विहिंसावितक्को’’. इमा तिस्सो अकुसलधातुयो.
(५) तीणि दुच्चरितानि
९१३. तत्थ कतमानि तीणि दुच्चरितानि? कायदुच्चरितं, वचीदुच्चरितं, मनोदुच्चरितं.
(क) तत्थ कतमं कायदुच्चरितं? पाणातिपातो, अदिन्नादानं, कामेसुमिच्छाचारो – इदं वुच्चति ‘‘कायदुच्चरितं’’.
(ख) तत्थ कतमं वचीदुच्चरितं? मुसावादो, पिसुणा वाचा, फरुसा वाचा, सम्फप्पलापो – इदं वुच्चति ‘‘वचीदुच्चरितं’’.
(ग) तत्थ कतमं मनोदुच्चरितं? अभिज्झा, ब्यापादो, मिच्छादिट्ठि – इदं वुच्चति ‘‘मनोदुच्चरितं’’.
(क-ग) तत्थ कतमं कायदुच्चरितं? अकुसलं कायकम्मं कायदुच्चरितं, अकुसलं वचीकम्मं वचीदुच्चरितं, अकुसलं मनोकम्मं मनोदुच्चरितं.
तत्थ कतमं अकुसलं कायकम्मं? अकुसला कायसञ्चेतना अकुसलं कायकम्मं, अकुसला वचीसञ्चेतना अकुसलं वचीकम्मं, अकुसला मनोसञ्चेतना अकुसलं मनोकम्मं. इमानि तीणि दुच्चरितानि.
(६) तयो आसवा
९१४. तत्थ कतमे तयो आसवा? कामासवो, भवासवो, अविज्जासवो.
(क) तत्थ कतमो कामासवो? यो कामेसु कामच्छन्दो कामरागो कामनन्दी कामतण्हा कामसिनेहो कामपरिळाहो काममुच्छा कामज्झोसानं – अयं वुच्चति ‘‘कामासवो’’.
(ख) तत्थ कतमो भवासवो? यो भवेसु भवच्छन्दो…पे… भवज्झोसानं – अयं वुच्चति ‘‘भवासवो’’.
(ग) तत्थ कतमो अविज्जासवो? दुक्खे अञ्ञाणं…पे… अविज्जालङ्गी मोहो अकुसलमूलं – अयं वुच्चति ‘‘अविज्जासवो’’. इमे तयो आसवा.
(७) तीणि संयोजनानि
९१५. तत्थ कतमानि तीणि संयोजनानि? सक्कायदिट्ठि, विचिकिच्छा, सीलब्बतपरामासो.
(क) तत्थ कतमा सक्कायदिट्ठि? इध अस्सुतवा पुथुज्जनो अरियानं अदस्सावी अरियधम्मस्स अकोविदो अरियधम्मे अविनीतो, सप्पुरिसानं अदस्सावी सप्पुरिसधम्मस्स अकोविदो सप्पुरिसधम्मे अविनीतो – रूपं अत्ततो समनुपस्सति रूपवन्तं वा अत्तानं अत्तनि वा रूपं रूपस्मिं वा अत्तानं. वेदनं…पे… सञ्ञं…पे… सङ्खारे…पे… विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सति विञ्ञाणवन्तं वा अत्तानं अत्तनि वा विञ्ञाणं विञ्ञाणस्मिं वा अत्तानं. या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं…पे… विपरियासग्गाहो – अयं वुच्चति ‘‘सक्कायदिट्ठि’’.
(ख) तत्थ कतमा विचिकिच्छा? सत्थरि कङ्खति विचिकिच्छति, धम्मे कङ्खति विचिकिच्छति, सङ्घे कङ्खति विचिकिच्छति, सिक्खाय कङ्खति विचिकिच्छति, पुब्बन्ते कङ्खति विचिकिच्छति, अपरन्ते कङ्खति विचिकिच्छति, पुब्बन्तापरन्ते कङ्खति विचिकिच्छति, इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु कङ्खति विचिकिच्छति. या एवरूपा कङ्खा कङ्खायना कङ्खायितत्तं थम्भितत्तं चित्तस्स मनोविलेखो – अयं वुच्चति ‘‘विचिकिच्छा’’.
(ग) तत्थ कतमो सीलब्बतपरामासो? ‘‘इतो बहिद्धा समणब्राह्मणानं सीलेन सुद्धि वतेन सुद्धि सीलब्बतेन सुद्धी’’ति – या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं…पे… विपरियासग्गाहो – अयं वुच्चति ‘‘सीलब्बतपरामासो’’. इमानि तीणि संयोजनानि.
(८) तिस्सो तण्हा
९१६. तत्थ कतमा तिस्सो तण्हा? कामतण्हा, भवतण्हा, विभवतण्हा.
तत्थ कतमा भवतण्हा? भवदिट्ठिसहगतो रागो सारागो चित्तस्स सारागो – अयं वुच्चति ‘‘भवतण्हा’’.
तत्थ कतमा विभवतण्हा? उच्छेददिट्ठिसहगतो रागो सारागो चित्तस्स सारागो – अयं वुच्चति ‘‘विभवतण्हा’’. अवसेसा तण्हा कामतण्हा.
तत्थ कतमा कामतण्हा? कामधातुपटिसंयुत्तो रागो सारागो चित्तस्स सारागो – अयं वुच्चति ‘‘कामतण्हा’’.
( ) [(तत्थ कतमा भवतण्हा)] रूपधातुअरूपधातुपटिसंयुत्तो रागो सारागो चित्तस्स सारागो – अयं वुच्चति ‘‘भवतण्हा’’.
( ) [(तत्थ कतमा विभवतण्हा) (?)] उच्छेददिट्ठिसहगतो रागो सारागो चित्तस्स सारागो – अयं वुच्चति ‘‘विभवतण्हा’’. इमा तिस्सो तण्हा.
(९) अपरापि तिस्सो तण्हा
९१७. तत्थ कतमा अपरापि तिस्सो तण्हा? कामतण्हा, रूपतण्हा, अरूपतण्हा.
(क) तत्थ कतमा कामतण्हा? कामधातुपटिसंयुत्तो रागो सारागो चित्तस्स सारागो – अयं वुच्चति ‘‘कामतण्हा’’.
(ख) तत्थ कतमा रूपतण्हा? रूपधातुपटिसंयुत्तो रागो सारागो चित्तस्स सारागो – अयं वुच्चति ‘‘रूपतण्हा’’.
(ग) तत्थ कतमा अरूपतण्हा? अरूपधातुपटिसंयुत्तो रागो सारागो चित्तस्स सारागो – अयं वुच्चति ‘‘अरूपतण्हा’’. इमा तिस्सो तण्हा.
(१०) अपरापि तिस्सो तण्हा
९१८. तत्थ कतमा अपरापि तिस्सो तण्हा? रूपतण्हा, अरूपतण्हा, निरोधतण्हा.
(क) तत्थ कतमा रूपतण्हा? रूपधातुपटिसंयुत्तो रागो सारागो चित्तस्स सारागो – अयं वुच्चति ‘‘रूपतण्हा’’.
(ख) तत्थ कतमा अरूपतण्हा? अरूपधातुपटिसंयुत्तो रागो सारागो चित्तस्स सारागो – अयं वुच्चति ‘‘अरूपतण्हा’’.
(ग) तत्थ कतमा निरोधतण्हा? उच्छेददिट्ठिसहगतो रागो सारागो चित्तस्स सारागो – अयं वुच्चति ‘‘निरोधतण्हा’’. इमा तिस्सो तण्हा.
(११) तिस्सो एसना
९१९. तत्थ कतमा तिस्सो एसना? कामेसना, भवेसना, ब्रह्मचरियेसना.
(क) तत्थ कतमा कामेसना? यो कामेसु कामच्छन्दो…पे… कामज्झोसानं – अयं वुच्चति ‘‘कामेसना’’.
(ख) तत्थ कतमा भवेसना? यो भवेसु भवच्छन्दो…पे… भवज्झोसानं – अयं वुच्चति ‘‘भवेसना’’.
(ग) तत्थ कतमा ब्रह्मचरियेसना? ‘‘सस्सतो लोको’’ति वा, ‘‘असस्सतो लोको’’ति – वा…पे… ‘‘नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा’’ति वा या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं…पे… विपरियासग्गाहो – अयं वुच्चति ‘‘ब्रह्मचरियेसना’’.
(क) तत्थ कतमा कामेसना, कामरागो, तदेकट्ठं अकुसलं कायकम्मं वचीकम्मं मनोकम्मं – अयं वुच्चति ‘‘कामेसना’’.
(ख) तत्थ कतमा भवेसना, भवरागो तदेकट्ठं अकुसलं कायकम्मं वचीकम्मं मनोकम्मं – अयं वुच्चति ‘‘भवेसना’’.
(ग) तत्थ कतमा ब्रह्मचरियेसना, अन्तग्गाहिका दिट्ठि तदेकट्ठं अकुसलं कायकम्मं वचीकम्मं मनोकम्मं – अयं वुच्चति ‘‘ब्रह्मचरियेसना’’. इमा तिस्सो एसना.
(१२) तिस्सो विधा
९२०. तत्थ कतमा तिस्सो विधा? ‘‘सेय्योहमस्मी’’ति विधा, ‘‘सदिसोहमस्मी’’ति विधा, ‘‘हीनोहमस्मी’’ति विधा – इमा तिस्सो विधा.
(१३) तीणि भयानि
९२१. तत्थ कतमानि तीणि भयानि? जातिभयं, जराभयं, मरणभयं.
(क) तत्थ कतमं जातिभयं? जातिं पटिच्च भयं भयानकं छम्भितत्तं लोमहंसो चेतसो उत्रासो – इदं वुच्चति ‘‘जातिभयं’’.
(ख) तत्थ कतमं जराभयं? जरं पटिच्च भयं भयानकं छम्भितत्तं लोमहंसो चेतसो उत्रासो – इदं वुच्चति ‘‘जराभयं’’.
(ग) तत्थ कतमं मरणभयं? मरणं पटिच्च भयं भयानकं छम्भितत्तं लोमहंसो चेतसो उत्रासो – इदं वुच्चति ‘‘मरणभयं’’. इमानि तीणि भयानि.
(१४) तीणि तमानि
९२२. तत्थ कतमानि तीणि तमानि? अतीतं वा अद्धानं आरब्भ कङ्खति विचिकिच्छति नाधिमुच्चति न सम्पसीदति, अनागतं वा अद्धानं आरब्भ कङ्खति विचिकिच्छति नाधिमुच्चति न सम्पसीदति, एतरहि वा पच्चुप्पन्नं अद्धानं आरब्भ कङ्खति विचिकिच्छति नाधिमुच्चति न सम्पसीदति – इमानि तीणि तमानि.
(१५) तीणि तित्थायतनानि
९२३. तत्थ कतमानि तीणि तित्थायतनानि? इधेकच्चो समणो वा ब्राह्मणो वा एवंवादी होति एवंदिट्ठी – ‘‘यं किञ्चायं पुरिसपुग्गलो पटिसंवेदेति सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, सब्बं तं पुब्बे कतहेतू’’ति; इध पनेकच्चो समणो वा ब्राह्मणो वा एवंवादी होति एवंदिट्ठी – ‘‘यं किञ्चायं पुरिसपुग्गलो पटिसंवेदेति सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, सब्बं तं इस्सरनिम्मानहेतू’’ति; इध पनेकच्चो समणो वा ब्राह्मणो वा एवंवादी होति एवंदिट्ठी – ‘‘यं किञ्चायं पुरिसपुग्गलो पटिसंवेदेति सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, सब्बं तं अहेतु अप्पच्चया’’ति – इमानि तीणि तित्थायतनानि.
(१६) तयो किञ्चना
९२४. तत्थ कतमे तयो किञ्चना [कतमानि तीणि किञ्चनानि (?) दी. नि. ३.३०५]? रागो किञ्चनं, दोसो किञ्चनं, मोहो किञ्चनं – इमे तयो किञ्चना.
(१७) तीणि अङ्गणानि
तत्थ कतमानि तीणि अङ्गणानि? रागो अङ्गणं, दोसो अङ्गणं, मोहो अङ्गणं – इमानि तीणि अङ्गणानि.
(१८) तीणि मलानि
तत्थ कतमानि तीणि मलानि? रागो मलं, दोसो मलं, मोहो मलं – इमानि तीणि मलानि.
(१९) तीणि विसमानि
तत्थ कतमानि तीणि विसमानि? रागो विसमं, दोसो विसमं, मोहो विसमं – इमानि तीणि विसमानि.
(२०) अपरानिपि तीणि विसमानि
तत्थ कतमानि अपरानिपि तीणि विसमानि? कायविसमं, वचीविसमं, मनोविसमं – इमानि तीणि विसमानि.
(२१) तयो अग्गी
तत्थ कतमे तयो अग्गी? रागग्गि, दोसग्गि, मोहग्गि – इमे तयो अग्गी.
(२२) तयो कसावा
तत्थ कतमे तयो कसावा? रागकसावो, दोसकसावो, मोहकसावो – इमे तयो कसावा.
(२३) अपरेपि तयो कसावा
तत्थ कतमे अपरेपि तयो कसावा? कायकसावो, वचीकसावो, मनोकसावो – इमे तयो कसावा.
(२४. क) अस्साददिट्ठि
९२५. तत्थ कतमा अस्साददिट्ठि? इधेकच्चो समणो वा ब्राह्मणो वा एवंवादी होति एवंदिट्ठी – ‘‘नत्थि कामेसु दोसो’’ति. सो कामेसु पातब्यतं आपज्जति. अयं वुच्चति ‘‘अस्साददिट्ठि’’.
(ख) अत्तानुदिट्ठि
तत्थ कतमा अत्तानुदिट्ठि? इध अस्सुतवा पुथुज्जनो अरियानं अदस्सावी अरियधम्मस्स अकोविदो अरियधम्मे अविनीतो, सप्पुरिसानं अदस्सावी सप्पुरिसधम्मस्स अकोविदो सप्पुरिसधम्मे अविनीतो – रूपं अत्ततो समनुपस्सति रूपवन्तं वा अत्तानं अत्तनि वा रूपं रूपस्मिं वा अत्तानं. वेदनं…पे… सञ्ञं…पे… सङ्खारे…पे… विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सति विञ्ञाणवन्तं वा अत्तानं अत्तनि वा विञ्ञाणं विञ्ञाणस्मिं वा अत्तानं. या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं…पे… विपरियासग्गाहो – अयं वुच्चति ‘‘अत्तानुदिट्ठि’’.
(ग) मिच्छादिट्ठि
तत्थ कतमा मिच्छादिट्ठि? ‘‘नत्थि दिन्नं, नत्थि यिट्ठं…पे… ये इमञ्च लोकं परञ्च लोकं सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेन्ती’’ति – या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं…पे… विपरियासग्गाहो – अयं वुच्चति ‘‘मिच्छादिट्ठि’’. सस्सतदिट्ठि अस्साददिट्ठि, सक्कायदिट्ठि अत्तानुदिट्ठि, उच्छेददिट्ठि मिच्छादिट्ठि.
(२५. क) अरति
९२६. तत्थ कतमा अरति? पन्तेसु वा सेनासनेसु अञ्ञतरञ्ञतरेसु वा अधिकुसलेसु धम्मेसु अरति अरतिता अनभिरति अनभिरमणा उक्कण्ठिता परितस्सिता – अयं वुच्चति ‘‘अरति’’.
(ख) विहेसा
तत्थ कतमा विहेसा? इधेकच्चो पाणिना वा लेड्डुना वा दण्डेन वा सत्थेन वा रज्जुया वा अञ्ञतरञ्ञतरेन सत्ते विहेठेति, या एवरूपा हेठना विहेठना हिंसना विहिंसना रोसना विरोसना परूपघातो – अयं वुच्चति ‘‘विहेसा’’.
(ग) अधम्मचरिया
तत्थ कतमा अधम्मचरिया? कायेन अधम्मचरियाविसमचरिया, वाचाय अधम्मचरियाविसमचरिया, मनसा अधम्मचरियाविसमचरिया – अयं वुच्चति ‘‘अधम्मचरिया’’.
(२६. क) दोवचस्सता
९२७. तत्थ कतमा दोवचस्सता? सहधम्मिके वुच्चमाने दोवचस्सायं दोवचस्सियं दोवचस्सता विप्पटिकुलग्गाहिता विपच्चनीकसातता अनादरियं अनादरता अगारवता अप्पतिस्सवता – अयं वुच्चति ‘‘दोवचस्सता’’.
(ख) पापमित्तता
तत्थ कतमा पापमित्तता? ये ते पुग्गला अस्सद्धा दुस्सीला अप्पस्सुता मच्छरिनो दुप्पञ्ञा, या तेसं सेवना निसेवना संसेवना भजना सम्भजना भत्ति सम्भत्ति तंसम्पवङ्कता – अयं वुच्चति ‘‘पापमित्तता’’.
(ग) नानत्तसञ्ञा
तत्थ कतमा नानत्तसञ्ञा? कामसञ्ञा, ब्यापादसञ्ञा, विहिंसासञ्ञा – अयं वुच्चति ‘‘नानत्तसञ्ञा’’. सब्बापि अकुसला सञ्ञा नानत्तसञ्ञा.
(२७. क) उद्धच्चं
९२८. तत्थ कतमं उद्धच्चं? यं चित्तस्स उद्धच्चं अवूपसमो चेतसो विक्खेपो भन्तत्तं चित्तस्स – इदं वुच्चति ‘‘उद्धच्चं’’.
(ख) कोसज्जं
तत्थ कतमं कोसज्जं? कायदुच्चरिते वा वचीदुच्चरिते वा मनोदुच्चरिते वा पञ्चसु वा कामगुणेसु चित्तस्स वोस्सग्गो वोस्सग्गानुप्पदानं कुसलानं धम्मानं भावनाय असक्कच्चकिरियता असातच्चकिरियता अनट्ठितकिरियता ओलीनवुत्तिता निक्खित्तछन्दता निक्खित्तधुरता अनासेवना अभावना अबहुलीकम्मं अनधिट्ठानं अननुयोगो पमादो – इदं वुच्चति ‘‘कोसज्जं’’.
(ग) पमादो
तत्थ कतमो पमादो? कायदुच्चरिते वा वचीदुच्चरिते वा मनोदुच्चरिते वा पञ्चसु वा कामगुणेसु चित्तस्स वोस्सग्गो वोस्सग्गानुप्पदानं कुसलानं धम्मानं भावनाय असक्कच्चकिरियता असातच्चकिरियता अनट्ठितकिरियता ओलीनवुत्तिता निक्खित्तछन्दता निक्खित्तधुरता अनासेवना अभावना अबहुलीकम्मं अनधिट्ठानं अननुयोगो पमादो, यो एवरूपो पमादो पमज्जना पमज्जितत्तं – अयं वुच्चति ‘‘पमादो’’.
(२८. क) असन्तुट्ठिता
९२९. तत्थ कतमा असन्तुट्ठिता? इतरीतरचीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारेहि पञ्चहि वा कामगुणेहि असन्तुट्ठस्स भिय्योकम्यता, या एवरूपा इच्छा इच्छागता असन्तुट्ठिता रागो सारागो चित्तस्स सारागो – अयं वुच्चति ‘‘असन्तुट्ठिता’’.
(ख) असम्पजञ्ञता
तत्थ कतमा असम्पजञ्ञता? यं अञ्ञाणं अदस्सनं…पे… अविज्जालङ्गी मोहो अकुसलमूलं – अयं वुच्चति ‘‘असम्पजञ्ञता’’.
(ग) महिच्छता
तत्थ कतमा महिच्छता? इतरीतरचीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारेहि पञ्चहि वा कामगुणेहि असन्तुट्ठस्स भिय्योकम्यता, या एवरूपा इच्छा इच्छागता महिच्छता रागो सारागो चित्तस्स सारागो – अयं वुच्चति ‘‘महिच्छता’’.
(२९. क) अहिरिकं
९३०. तत्थ कतमं अहिरिकं? यं न हिरीयति हिरीयितब्बेन, न हिरीयति पापकानं अकुसलानं धम्मानं समापत्तिया – इदं वुच्चति ‘‘अहिरिकं’’.
(ख) अनोत्तप्पं
तत्थ कतमं अनोत्तप्पं? यं न ओत्तप्पति ओत्तप्पितब्बेन, न ओत्तप्पति पापकानं अकुसलानं धम्मानं समापत्तिया – इदं वुच्चति ‘‘अनोत्तप्पं’’.
(ग) पमादो
तत्थ कतमो पमादो? कायदुच्चरिते वा वचीदुच्चरिते वा मनोदुच्चरिते वा पञ्चसु वा कामगुणेसु चित्तस्स वोस्सग्गो वोस्सग्गानुप्पदानं कुसलानं धम्मानं भावनाय असक्कच्चकिरियता असातच्चकिरियता अनट्ठितकिरियता ओलीनवुत्तिता निक्खित्तछन्दता निक्खित्तधुरता अनासेवना अभावना अबहुलीकम्मं अनधिट्ठानं अननुयोगो पमादो, यो एवरूपो पमादो पमज्जना पमज्जितत्तं – अयं वुच्चति ‘‘पमादो’’.
(३०. क) अनादरियं
९३१. तत्थ कतमं अनादरियं? यं अनादरियं अनादरता अगारवता अप्पतिस्सवता अनद्दा अनद्दायना अनद्दायितत्तं [अनादा अनादायना अनादायितत्तं (स्या.)] असील्यं अचित्तीकारो – इदं वुच्चति ‘‘अनादरियं’’.
(ख) दोवचस्सता
तत्थ कतमा दोवचस्सता? सहधम्मिके वुच्चमाने दोवचस्सायं दोवचस्सियं दोवचस्सता विप्पटिकुलग्गाहिता विपच्चनीकसातता अनादरियं अनादरता अगारवता अप्पतिस्सवता – अयं वुच्चति ‘‘दोवचस्सता’’.
(ग) पापमित्तता
तत्थ कतमा पापमित्तता? ये ते पुग्गला अस्सद्धा दुस्सीला अप्पस्सुता मच्छरिनो दुप्पञ्ञा, या तेसं सेवना निसेवना संसेवना पटिसेवना भजना सम्भजना भत्ति सम्भत्ति तंसम्पवङ्कता – अयं वुच्चति ‘‘पापमित्तता’’.
(३१. क) अस्सद्धियं
९३२. तत्थ कतमं अस्सद्धियं? इधेकच्चो अस्सद्धो होति, न सद्दहति बुद्धं वा धम्मं वा सङ्घं वा, यं एवरूपं अस्सद्धियं अस्सद्दहना अनोकप्पना अनभिप्पसादो – इदं वुच्चति ‘‘अस्सद्धियं’’.
(ख) अवदञ्ञुता
तत्थ कतमा अवदञ्ञुता? पञ्च मच्छरियानि – आवासमच्छरियं, कुलमच्छरियं, लाभमच्छरियं, वण्णमच्छरियं, धम्ममच्छरियं. यं एवरूपं मच्छेरं मच्छरायना मच्छरायितत्तं वेविच्छं कदरियं कटुकञ्चुकता अग्गहितत्तं चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘अवदञ्ञुता’’.
(ग) कोसज्जं
तत्थ कतमं कोसज्जं? कायदुच्चरिते वा वचीदुच्चरिते वा मनोदुच्चरिते वा पञ्चसु वा कामगुणेसु चित्तस्स वोस्सग्गो, वोस्सग्गानुप्पदानं कुसलानं धम्मानं, भावनाय असक्कच्चकिरियता असातच्चकिरियता अनट्ठितकिरियता ओलीनवुत्तिता निक्खित्तछन्दता निक्खित्तधुरता अनासेवना अभावना अबहुलीकम्मं अनधिट्ठानं अननुयोगो पमादो – इदं वुच्चति ‘‘कोसज्जं’’.
(३२. क) उद्धच्चं
९३३. तत्थ कतमं उद्धच्चं? यं चित्तस्स उद्धच्चं अवूपसमो चेतसो विक्खेपो भवन्तत्तं चित्तस्स – इदं वुच्चति ‘‘उद्धच्चं’’.
(ख) असंवरो
तत्थ कतमो असंवरो? इधेकच्चो चक्खुना रूपं दिस्वा निमित्तग्गाही होति अनुब्यञ्जनग्गाही. यत्वाधिकरणमेनं चक्खुन्द्रियं असंवुतं विहरन्तं अभिज्झादोमनस्सा पापका अकुसला धम्मा अन्वास्सवेय्युं, तस्स संवराय न पटिपज्जति, न रक्खति चक्खुन्द्रियं, चक्खुन्द्रिये न संवरं आपज्जति. सोतेन सद्दं सुत्वा…पे… घानेन गन्धं घायित्वा…पे… जिव्हाय रसं सायित्वा…पे… कायेन फोट्ठब्बं फुसित्वा…पे… मनसा धम्मं विञ्ञाय निमित्तग्गाही होति अनुब्यञ्जनग्गाही. यत्वाधिकरणमेनं मनिन्द्रियं असंवुतं विहरन्तं अभिज्झादोमनस्सा पापका अकुसला धम्मा अन्वास्सवेय्युं, तस्स संवराय न पटिपज्जति, न रक्खति मनिन्द्रियं, मनिन्द्रिये न संवरं आपज्जति – अयं वुच्चति ‘‘असंवरो’’.
(ग) दुस्सील्यं
तत्थ कतमं दुस्सील्यं? कायिको वीतिक्कमो, वाचसिको वीतिक्कमो, कायिकवाचसिको वीतिक्कमो – इदं वुच्चति ‘‘दुस्सील्यं’’.
(३३. क) अरियानं अदस्सनकम्यता
९३४. तत्थ कतमा अरियानं अदस्सनकम्यता? तत्थ कतमे अरिया? अरिया वुच्चन्ति बुद्धा च बुद्धसावका च. या इमेसं अरियानं अदस्सनकम्यता अदट्ठुकम्यता असमेतुकम्यता असमागन्तुकम्यता – अयं वुच्चति ‘‘अरियानं अदस्सनकम्यता’’.
(ख) सद्धम्मं असोतुकम्यता
तत्थ कतमा सद्धम्मं असोतुकम्यता? तत्थ कतमो सद्धम्मो? चत्तारो सतिपट्ठाना, चत्तारो सम्मप्पधाना, चत्तारो इद्धिपादा, पञ्चिन्द्रियानि, पञ्च बलानि, सत्त बोज्झङ्गा, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो – अयं वुच्चति ‘‘सद्धम्मो’’. या इमस्स सद्धम्मस्स असोतुकम्यता असवनकम्यता अनुग्गहेतुकम्यता अधारेतुकम्यता – अयं वुच्चति ‘‘सद्धम्मं असोतुकम्यता’’.