२. दुकनिद्देसो

(१) कोधो च उपनाहो च

८९१. (क) तत्थ कतमो कोधो? यो कोधो कुज्झना कुज्झितत्तं दोसो दुस्सना दुस्सितत्तं ब्यापत्ति ब्यापज्जना ब्यापज्जितत्तं विरोधो पटिविरोधो चण्डिक्कं असुरोपो अनत्तमनता चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘कोधो’’.

(ख) तत्थ कतमो उपनाहो? पुब्बकालं कोधो, अपरकालं उपनाहो. यो एवरूपो उपनाहो उपनय्हना उपनय्हितत्तं अट्ठपना ठपना सण्ठपना अनुसंसन्दना अनुप्पबन्धना दळ्हीकम्मं कोधस्स – अयं वुच्चति ‘‘उपनाहो’’.

(२) मक्खो च पळासो च

८९२. (क) तत्थ कतमो मक्खो? यो मक्खो मक्खायना मक्खायितत्तं [मक्खियना मक्खियितत्तं (सी. क.)] निट्ठुरियं निट्ठुरियकम्मं – अयं वुच्चति ‘‘मक्खो’’.

(ख) तत्थ कतमो पळासो? यो पळासो पळासायना [पलासायना पलासायितत्तं (स्या.)] पळासाहारो विवादट्ठानं युगग्गाहो अप्पटिनिस्सग्गो – अयं वुच्चति ‘‘पळासो’’.

(३) इस्सा च मच्छरियञ्च

८९३. (क) तत्थ कतमा इस्सा? या परलाभसक्कारगरुकारमाननवन्दनपूजनासु इस्सा इस्सायना इस्सायितत्तं उसूया उसूयना उसूयितत्तं – अयं वुच्चति ‘‘इस्सा’’.

(ख) तत्थ कतमं मच्छरियं? पञ्च मच्छरियानि – आवासमच्छरियं, कुलमच्छरियं, लाभमच्छरियं, वण्णमच्छरियं, धम्ममच्छरियं. यं एवरूपं मच्छेरं मच्छरायना मच्छरायितत्तं वेविच्छं कदरियं कटुकञ्चुकता अग्गहितत्तं [पग्गहितत्तं (सी. क.) ध. स. ११२७] चित्तस्स – इदं वुच्चति ‘‘मच्छरियं’’.

(४) माया च साठेय्यञ्च

८९४. (क) तत्थ कतमा माया? इधेकच्चो कायेन दुच्चरितं चरित्वा, वाचाय दुच्चरितं चरित्वा, मनसा दुच्चरितं चरित्वा तस्स पटिच्छादनहेतुं पापिकं इच्छं पणिदहति. ‘‘मा मं जञ्ञा’’ति इच्छति. ‘‘मा मं जञ्ञा’’ति सङ्कप्पेति. ‘‘मा मं जञ्ञा’’ति वाचं भासति. ‘‘मा मं जञ्ञा’’ति कायेन परक्कमति. या एवरूपा माया मायाविता अच्चासरा वञ्चना निकति विकिरणा परिहरणा गूहना परिगूहना छादना पटिच्छादना अनुत्तानीकम्मं अनाविकम्मं वोच्छादना पापकिरिया – अयं वुच्चति ‘‘माया’’.

(ख) तत्थ कतमं साठेय्यं? इधेकच्चो सठो होति परिसठो. यं तत्थ सठं सठता साठेय्यं कक्करता कक्करियं [कक्खळता कक्खळियं (स्या.)] परिक्खत्तता पारिक्खत्तियं – इदं वुच्चति ‘‘साठेय्यं’’.

(५) अविज्जा च भवतण्हा च

८९५. (क) तत्थ कतमा अविज्जा? यं अञ्ञाणं अदस्सनं…पे… अविज्जालङ्गी मोहो अकुसलमूलं – अयं वुच्चति ‘‘अविज्जा’’.

(ख) तत्थ कतमा भवतण्हा? यो भवेसु भवच्छन्दो भवरागो भवनन्दी भवतण्हा भवसिनेहो भवपरिळाहो भवमुच्छा भवज्झोसानं – अयं वुच्चति ‘‘भवतण्हा’’.

(६) भवदिट्ठि च विभवदिट्ठि च

८९६. (क) तत्थ कतमा भवदिट्ठि? ‘‘भविस्सति अत्ता च लोको चा’’ति – या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं…पे… विपरियासग्गाहो – अयं वुच्चति ‘‘भवदिट्ठि’’.

(ख) तत्थ कतमा विभवदिट्ठि? ‘‘न भविस्सति अत्ता च लोको चा’’ति – या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं…पे… विपरियासग्गाहो – अयं वुच्चति विभवदिट्ठि.

(७) सस्सतदिट्ठि च उच्छेददिट्ठि च

८९७. (क) तत्थ कतमा सस्सतदिट्ठि? ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’ति – या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं…पे… विपरियासग्गाहो – अयं वुच्चति ‘‘सस्सतदिट्ठि’’.

(ख) तत्थ कतमा उच्छेददिट्ठि? ‘‘उच्छिज्जिस्सति अत्ता च लोको चा’’ति – या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं…पे… विपरियासग्गाहो – अयं वुच्चति ‘‘उच्छेददिट्ठि’’.

(८) अन्तवादिट्ठि च अनन्तवादिट्ठि च

८९८. (क) तत्थ कतमा अन्तवादिट्ठि? ‘‘अन्तवा अत्ता च लोको चा’’ति – या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं…पे… विपरियासग्गाहो – अयं वुच्चति ‘‘अन्तवादिट्ठि’’.

(ख) तत्थ कतमा अनन्तवादिट्ठि? ‘‘अनन्तवा अत्ता च लोको चा’’ति – या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं…पे… विपरियासग्गाहो – अयं वुच्चति ‘‘अनन्तवादिट्ठि’’.

(९) पुब्बन्तानुदिट्ठि च अपरन्तानुदिट्ठि च

८९९. (क) तत्थ कतमा पुब्बन्तानुदिट्ठि? पुब्बन्तं आरब्भ या उप्पज्जति दिट्ठि दिट्ठिगतं…पे… विपरियासग्गाहो – अयं वुच्चति ‘‘पुब्बन्तानुदिट्ठि’’.

(ख) तत्थ कतमा अपरन्तानुदिट्ठि? अपरन्तं आरब्भ या उप्पज्जति दिट्ठि दिट्ठिगतं…पे… विपरियासग्गाहो – अयं वुच्चति ‘‘अपरन्तानुदिट्ठि’’.

(१०) अहिरिकञ्च अनोत्तप्पञ्च

९००. (क) तत्थ कतमं अहिरिकं? यं न हिरीयति हिरियितब्बेन, न हिरीयति पापकानं अकुसलानं धम्मानं समापत्तिया – इदं वुच्चति ‘‘अहिरिकं’’.

(ख) तत्थ कतमं अनोत्तप्पं? यं न ओत्तप्पति ओत्तप्पितब्बेन न ओत्तप्पति पापकानं अकुसलानं धम्मानं समापत्तिया – इदं वुच्चति ‘‘अनोत्तप्पं’’.

(११) दोवचस्सता च पापमित्तता च

९०१. (क) तत्थ कतमा दोवचस्सता? सहधम्मिके वुच्चमाने दोवचस्सायं दोवचस्सियं दोवचस्सता विप्पटिकुलग्गाहिता विपच्चनीकसातता अनादरियं अनादरता अगारवता अप्पतिस्सवता – अयं वुच्चति ‘‘दोवचस्सता’’.

(ख) तत्थ कतमा पापमित्तता? ये ते पुग्गला अस्सद्धा दुस्सीला अप्पस्सुता मच्छरिनो दुप्पञ्ञा, या तेसं सेवना निसेवना संसेवना भजना सम्भजना भत्ति सम्भत्ति सम्पवङ्कता – अयं वुच्चति ‘‘पापमित्तता’’.

(१२) अनज्जवो च अमद्दवो च

९०२. (क) तत्थ कतमो अनज्जवो? यो अनज्जवो अनज्जवता जिम्हता वङ्कता कुटिलता – अयं वुच्चति ‘‘अनज्जवो’’.

(ख) तत्थ कतमो अमद्दवो? या अमुदुता अमद्दवता कक्खळियं फारुसियं कक्खळता कठिनता [कथिनता (स्या. क.)] उजुचित्तता अमुदुता – अयं वुच्चति ‘‘अमद्दवो’’.

(१३) अक्खन्ति च असोरच्चञ्च

९०३. (क) तत्थ कतमा अक्खन्ति? या अक्खन्ति अक्खमनता अनधिवासनता चण्डिक्कं असुरोपो अनत्तमनता चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘अक्खन्ति’’.

(ख) तत्थ कतमं असोरच्चं? कायिको वीतिक्कमो वाचसिको वीतिक्कमो कायिकवाचसिको वीतिक्कमो – इदं वुच्चति ‘‘असोरच्चं’’. सब्बम्पि दुस्सील्यं असोरच्चं.

(१४) असाखल्यञ्च अप्पटिसन्थारो च

९०४. (क) तत्थ कतमं असाखल्यं? या सा वाचा कण्डका कक्कसा परकटुका पराभिसज्जनी कोधसामन्ता असमाधिसंवत्तनिका तथारूपिं वाचं भासिता होति. या तत्थ असण्हवाचता असखिलवाचता फरुसवाचता – इदं वुच्चति ‘‘असाखल्यं’’.

(ख) तत्थ कतमो अप्पटिसन्थारो [अप्पटिसन्धारो (क.)]? द्वे पटिसन्थारा – आमिसपटिसन्थारो च धम्मपटिसन्थारो च. इधेकच्चो अप्पटिसन्थारको होति आमिसपटिसन्थारेन वा धम्मपटिसन्थारेन वा – अयं वुच्चति ‘‘अप्पटिसन्थारो’’.

(१५) इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारता च भोजने अमत्तञ्ञुता च

९०५. (क) तत्थ कतमा इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारता? इधेकच्चो चक्खुना रूपं दिस्वा निमित्तग्गाही होति अनुब्यञ्जनग्गाही. यत्वाधिकरणमेनं चक्खुन्द्रियं असंवुतं विहरन्तं अभिज्झादोमनस्सा पापका अकुसला धम्मा अन्वास्सवेय्युं, तस्स संवराय न पटिपज्जति, न रक्खति चक्खुन्द्रियं, चक्खुन्द्रिये न संवरं आपज्जति. सोतेन सद्दं सुत्वा…पे… घानेन गन्धं घायित्वा…पे… जिव्हाय रसं सायित्वा…पे… कायेन फोट्ठब्बं फुसित्वा…पे… मनसा धम्मं विञ्ञाय निमित्तग्गाही होति अनुब्यञ्जनग्गाही. यत्वाधिकरणमेनं मनिन्द्रियं असंवुतं विहरन्तं अभिज्झादोमनस्सा पापका अकुसला धम्मा अन्वास्सवेय्युं, तस्स संवराय न पटिपज्जति, न रक्खति मनिन्द्रियं, मनिन्द्रिये न संवरं आपज्जति. या इमेसं छन्नं इन्द्रियानं अगुत्ति अगोपना अनारक्खो असंवरो – अयं वुच्चति ‘‘इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारता’’.

(ख) तत्थ कतमा भोजने अमत्तञ्ञुता? इधेकच्चो अप्पटिसङ्खा अयोनिसो आहारं आहारेति दवाय मदाय मण्डनाय विभूसनाय. या तत्थ असन्तुट्ठिता अमत्तञ्ञुता अप्पटिसङ्खा भोजने – अयं वुच्चति ‘‘भोजने अमत्तञ्ञुता.’’

(१६) मुट्ठस्सच्चञ्च असम्पजञ्ञञ्च

९०६. (क) तत्थ कतमं मुट्ठस्सच्चं? या अस्सति अननुस्सति अप्पटिस्सति अस्सति अस्सरणता अधारणता पिलापनता सम्मुसनता – इदं वुच्चति ‘‘मुट्ठस्सच्चं’’.

(ख) तत्थ कतमं असम्पजञ्ञं? यं अञ्ञाणं अदस्सनं…पे… अविज्जालङ्गी मोहो अकुसलमूलं – इदं वुच्चति ‘‘असम्पजञ्ञं’’.

(१७) सीलविपत्ति च दिट्ठिविपत्ति च

९०७. (क) तत्थ कतमा सीलविपत्ति? यो कायिको वीतिक्कमो वाचसिको वीतिक्कमो कायिकवाचसिको वीतिक्कमो – अयं वुच्चति ‘‘सीलविपत्ति’’. सब्बम्पि दुस्सील्यं सीलविपत्ति.

(ख) तत्थ कतमा दिट्ठिविपत्ति? ‘‘नत्थि दिन्नं, नत्थि यिट्ठं…पे… ये इमञ्च लोकं परञ्च लोकं सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेन्ती’’ति – या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं…पे… विपरियासग्गाहो – अयं वुच्चति ‘‘दिट्ठिविपत्ति’’. सब्बापि मिच्छादिट्ठि दिट्ठिविपत्ति.

(१८) अज्झत्तसंयोजनञ्च बहिद्धासंयोजनञ्च

९०८. (क) तत्थ कतमं अज्झत्तसंयोजनं? पञ्चोरम्भागियानि संयोजनानि – अज्झत्तसंयोजनं. (ख) पञ्चुद्धम्भागियानि संयोजनानि – बहिद्धासंयोजनं.

दुकं.