४. चतुक्कनिद्देसो

७९३. (१. क) तत्थ कतमं कम्मस्सकतञाणं? ‘‘अत्थि दिन्नं, अत्थि यिट्ठं, अत्थि हुतं, अत्थि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको, अत्थि अयं लोको, अत्थि परो लोको, अत्थि माता, अत्थि पिता, अत्थि सत्ता ओपपातिका, अत्थि लोके समणब्राह्मणा सम्मग्गता सम्मापटिपन्ना ये इमञ्च लोकं परञ्च लोकं सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेन्ती’’ति – या एवरूपा पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – इदं वुच्चति ‘‘कम्मस्सकतञाणं’’. ठपेत्वा सच्चानुलोमिकं ञाणं, सब्बापि सासवा कुसला पञ्ञा कम्मस्सकतञाणं.

(ख) तत्थ कतमं सच्चानुलोमिकं ञाणं? ‘‘रूपं अनिच्च’’न्ति वा वेदना…पे… सञ्ञा… सङ्खारा… ‘‘विञ्ञाणं अनिच्च’’न्ति वा या एवरूपी अनुलोमिका खन्ति दिट्ठि रुचि मुदि पेक्खा धम्मनिज्झानक्खन्ति – इदं वुच्चति ‘‘सच्चानुलोमिकं ञाणं’’.

(ग) चतूसु मग्गेसु पञ्ञा मग्गसमङ्गिस्स ञाणं.

(घ) चतूसु फलेसु पञ्ञा फलसमङ्गिस्स ञाणं.

७९४. (२) मग्गसमङ्गिस्स ञाणं दुक्खेपेतं ञाणं, दुक्खसमुदयेपेतं ञाणं, दुक्खनिरोधेपेतं ञाणं, दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदायपेतं ञाणं.

(क) तत्थ कतमं दुक्खे ञाणं? दुक्खं आरब्भ या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – इदं वुच्चति ‘‘दुक्खे ञाणं’’.

(ख-घ) दुक्खसमुदयं आरब्भ…पे… दुक्खनिरोधं आरब्भ…पे… दुक्खनिरोधगामिनिं पटिपदं आरब्भ या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – इदं वुच्चति ‘‘दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय ञाणं’’.

७९५. (३) कामावचरकुसलाब्याकते पञ्ञा कामावचरा पञ्ञा, रूपावचरकुसलाब्याकते पञ्ञा रूपावचरा पञ्ञा, अरूपावचरकुसलाब्याकते पञ्ञा अरूपावचरा पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा अपरियापन्ना पञ्ञा.

७९६. (४. क) तत्थ कतमं धम्मे ञाणं? चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा धम्मे ञाणं.

(ख) सो इमिना धम्मेन ञातेन दिट्ठेन पत्तेन विदितेन परियोगाळ्हेन अतीतानागतेन नयं नेति. ‘‘ये हि केचि अतीतमद्धानं समणा वा ब्राह्मणा वा दुक्खं अब्भञ्ञंसु [अब्भञ्ञिंसु (स्या.) एवमुपरिपि], दुक्खसमुदयं अब्भञ्ञंसु, दुक्खनिरोधं अब्भञ्ञंसु, दुक्खनिरोधगामिनिं पटिपदं अब्भञ्ञंसु, इमञ्ञेव ते दुक्खं अब्भञ्ञंसु, इमञ्ञेव ते दुक्खसमुदयं अब्भञ्ञंसु, इमञ्ञेव ते दुक्खनिरोधं अब्भञ्ञंसु, इमञ्ञेव ते दुक्खनिरोधगामिनिं पटिपदं अब्भञ्ञंसु. ये हि केचि अनागतमद्धानं समणा वा ब्राह्मणा वा दुक्खं अभिजानिस्सन्ति, दुक्खसमुदयं अभिजानिस्सन्ति, दुक्खनिरोधं अभिजानिस्सन्ति, दुक्खनिरोधगामिनिं पटिपदं अभिजानिस्सन्ति, इमञ्ञेव ते दुक्खं अभिजानिस्सन्ति, इमञ्ञेव ते दुक्खसमुदयं अभिजानिस्सन्ति, इमञ्ञेव ते दुक्खनिरोधं अभिजानिस्सन्ति, इमञ्ञेव ते दुक्खनिरोधगामिनिं पटिपदं अभिजानिस्सन्ती’’ति – या तत्थ पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – इदं वुच्चति ‘‘अन्वये ञाणं’’.

(ग) तत्थ कतमं परिये ञाणं? इध भिक्खु परसत्तानं परपुग्गलानं चेतसा चेतो परिच्च पजानाति. सरागं वा चित्तं ‘‘सरागं चित्त’’न्ति पजानाति, वीतरागं वा चित्तं ‘‘वीतरागं चित्त’’न्ति पजानाति, सदोसं वा चित्तं ‘‘सदोसं चित्त’’न्ति पजानाति, वीतदोसं वा चित्तं ‘‘वीतदोसं चित्त’’न्ति पजानाति, समोहं वा चित्तं ‘‘समोहं चित्त’’न्ति पजानाति, वीतमोहं वा चित्तं ‘‘वीतमोहं चित्त’’न्ति पजानाति, संखित्तं वा चित्तं ‘‘संखित्तं चित्त’’न्ति पजानाति, विक्खित्तं वा चित्तं ‘‘विक्खित्तं चित्त’’न्ति पजानाति, महग्गतं वा चित्तं ‘‘महग्गतं चित्त’’न्ति पजानाति, अमहग्गतं वा चित्तं ‘‘अमहग्गतं चित्त’’न्ति पजानाति, सउत्तरं वा चित्तं ‘‘सउत्तरं चित्त’’न्ति पजानाति, अनुत्तरं वा चित्तं ‘‘अनुत्तरं चित्त’’न्ति पजानाति, समाहितं वा चित्तं ‘‘समाहितं चित्त’’न्ति पजानाति, असमाहितं वा चित्तं ‘‘असमाहितं चित्त’’न्ति पजानाति, विमुत्तं वा चित्तं ‘‘विमुत्तं चित्त’’न्ति पजानाति, अविमुत्तं वा चित्तं ‘‘अविमुत्तं चित्त’’न्ति पजानातीति – या तत्थ पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – इदं वुच्चति ‘‘परिये ञाणं’’.

(घ) ठपेत्वा धम्मे ञाणं अन्वये ञाणं परिये ञाणं, अवसेसा पञ्ञा सम्मुतिञाणं.

७९७. (५. क) तत्थ कतमा पञ्ञा आचयाय नो अपचयाय? कामावचरकुसले पञ्ञा आचयाय नो अपचयाय.

(ख) चतूसु मग्गेसु पञ्ञा अपचयाय नो आचयाय.

(ग) रूपावचरारूपावचरकुसले पञ्ञा आचयाय चेव अपचयाय च.

(घ) अवसेसा पञ्ञा नेव आचयाय नो अपचयाय.

७९८. (६. क) तत्थ कतमा पञ्ञा निब्बिदाय नो पटिवेधाय? याय पञ्ञाय कामेसु वीतरागो होति, न च अभिञ्ञायो पटिविज्झति न च सच्चानि – अयं वुच्चति ‘‘पञ्ञा निब्बिदाय नो पटिवेधाय’’.

(ख) स्वेव पञ्ञाय कामेसु वीतरागो समानो अभिञ्ञायो पटिविज्झति न च सच्चानि – अयं वुच्चति ‘‘पञ्ञा पटिवेधाय नो निब्बिदाय’’.

(ग) चतूसु मग्गेसु पञ्ञा निब्बिदाय चेव पटिवेधाय च.

(घ) अवसेसा पञ्ञा नेव निब्बिदाय नो पटिवेधाय.

७९९. (७. क) तत्थ कतमा हानभागिनी पञ्ञा? पठमस्स झानस्स लाभिं कामसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति हानभागिनी पञ्ञा.

(ख) तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति ठितिभागिनी पञ्ञा.

(ग) अवितक्कसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विसेसभागिनी पञ्ञा.

(घ) निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसञ्हिता निब्बेधभागिनी पञ्ञा. दुतियस्स झानस्स लाभिं वितक्कसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति हानभागिनी पञ्ञा. तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति ठितिभागिनी पञ्ञा. उपेक्खासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विसेसभागिनी पञ्ञा. निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसञ्हिता निब्बेधभागिनी पञ्ञा. ततियस्स झानस्स लाभिं पीतिसुखसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति हानभागिनी पञ्ञा. तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति ठितिभागिनी पञ्ञा. अदुक्खमसुखसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विसेसभागिनी पञ्ञा. निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसञ्हिता निब्बेधभागिनी पञ्ञा. चतुत्थस्स झानस्स लाभिं उपेक्खासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति हानभागिनी पञ्ञा. तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति ठितिभागिनी पञ्ञा. आकासानञ्चायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विसेसभागिनी पञ्ञा. निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसञ्हिता निब्बेधभागिनी पञ्ञा. आकासानञ्चायतनस्स लाभिं रूपसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति हानभागिनी पञ्ञा. तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति ठितिभागिनी पञ्ञा. विञ्ञाणञ्चायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विसेसभागिनी पञ्ञा. निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसञ्हिता निब्बेधभागिनी पञ्ञा. विञ्ञाणञ्चायतनस्स लाभिं आकासानञ्चायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति हानभागिनी पञ्ञा. तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति ठितिभागिनी पञ्ञा. आकिञ्चञ्ञायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विसेसभागिनी पञ्ञा. निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसञ्हिता निब्बेधभागिनी पञ्ञा. आकिञ्चञ्ञायतनस्स लाभिं विञ्ञाणञ्चायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति हानभागिनी पञ्ञा. तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति ठितिभागिनी पञ्ञा. नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विसेसभागिनी पञ्ञा. निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसञ्हिता निब्बेधभागिनी पञ्ञा.

८००. (८) तत्थ कतमा चतस्सो पटिसम्भिदा? अत्थपटिसम्भिदा, धम्मपटिसम्भिदा, निरुत्तिपटिसम्भिदा, पटिभानपटिसम्भिदा. अत्थे ञाणं अत्थपटिसम्भिदा, धम्मे ञाणं धम्मपटिसम्भिदा, तत्र धम्मनिरुत्ताभिलापे ञाणं निरुत्तिपटिसम्भिदा, ञाणेसु ञाणं पटिभानपटिसम्भिदा. इमा चतस्सो पटिसम्भिदा.

८०१. (९) तत्थ कतमा चतस्सो पटिपदा? दुक्खपटिपदा दन्धाभिञ्ञा पञ्ञा, दुक्खपटिपदा खिप्पाभिञ्ञा पञ्ञा, सुखपटिपदा दन्धाभिञ्ञा पञ्ञा, सुखपटिपदा खिप्पाभिञ्ञा पञ्ञा.

(क) तत्थ कतमा दुक्खपटिपदा दन्धाभिञ्ञा पञ्ञा? किच्छेन कसिरेन समाधिं उप्पादेन्तस्स दन्धं तण्ठानं अभिजानन्तस्स या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘दुक्खपटिपदा दन्धाभिञ्ञा पञ्ञा’’.

(ख) तत्थ कतमा दुक्खपटिपदा खिप्पाभिञ्ञा पञ्ञा? किच्छेन कसिरेन समाधिं उप्पादेन्तस्स खिप्पं तण्ठानं अभिजानन्तस्स या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘दुक्खपटिपदा खिप्पाभिञ्ञा पञ्ञा’’.

(ग) तत्थ कतमा सुखपटिपदा दन्धाभिञ्ञा पञ्ञा? अकिच्छेन अकसिरेन समाधिं उप्पादेन्तस्स दन्धं तण्ठानं अभिजानन्तस्स या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘सुखपटिपदा दन्धाभिञ्ञा पञ्ञा’’.

(घ) तत्थ कतमा सुखपटिपदा खिप्पाभिञ्ञा पञ्ञा? अकिच्छेन अकसिरेन समाधिं उप्पादेन्तस्स खिप्पं तण्ठानं अभिजानन्तस्स या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘सुखपटिपदा खिप्पाभिञ्ञा पञ्ञा’’. इमा चतस्सो पटिपदा.

८०२. (१०) तत्थ कतमानि चत्तारि आरम्मणानि? परित्ता परित्तारम्मणा पञ्ञा, परित्ता अप्पमाणारम्मणा पञ्ञा, अप्पमाणा परित्तारम्मणा पञ्ञा, अप्पमाणा अप्पमाणारम्मणा पञ्ञा.

(क) तत्थ कतमा परित्ता परित्तारम्मणा पञ्ञा? समाधिस्स न निकामलाभिस्स आरम्मणं थोकं फरन्तस्स या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘परित्ता परित्तारम्मणा पञ्ञा’’.

(ख) तत्थ कतमा परित्ता अप्पमाणारम्मणा पञ्ञा? समाधिस्स न निकामलाभिस्स आरम्मणं विपुलं फरन्तस्स या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘परित्ता अप्पमाणारम्मणा पञ्ञा’’.

(ग) तत्थ कतमा अप्पमाणा परित्तारम्मणा पञ्ञा? समाधिस्स निकामलाभिस्स आरम्मणं थोकं फरन्तस्स या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘अप्पमाणा परित्तारम्मणा पञ्ञा’’.

(घ) तत्थ कतमा अप्पमाणा अप्पमाणारम्मणा पञ्ञा? समाधिस्स निकामलाभिस्स आरम्मणं विपुलं फरन्तस्स या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘अप्पमाणा अप्पमाणारम्मणा पञ्ञा’’. इमानि चत्तारि आरम्मणानि.

(११) मग्गसमङ्गिस्स ञाणं जरामरणेपेतं ञाणं, जरामरणसमुदयेपेतं ञाणं, जरामरणनिरोधेपेतं ञाणं, जरामरणनिरोधगामिनिया पटिपदायपेतं ञाणं.

(क) तत्थ कतमं जरामरणे ञाणं? जरामरणं आरब्भ या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – इदं वुच्चति ‘‘जरामरणे ञाणं’’.

(ख-घ) जरामरणसमुदयं आरब्भ…पे… जरामरणनिरोधं आरब्भ…पे… जरामरणनिरोधगामिनिं पटिपदं आरब्भ या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – इदं वुच्चति ‘‘जरामरणनिरोधगामिनिया पटिपदाय ञाणं’’.

८०३. (१२-२१) धम्मसमङ्गिस्स ञाणं जातियापेतं ञाणं…पे… भवेपेतं ञाणं…पे… उपादानेपेतं ञाणं…पे… तण्हायपेतं ञाणं…पे… वेदनायपेतं ञाणं…पे… फस्सेपेतं ञाणं…पे… सळायतनेपेतं ञाणं…पे… नामरूपेपेतं ञाणं…पे… विञ्ञाणेपेतं ञाणं…पे… सङ्खारेसुपेतं ञाणं, सङ्खारसमुदयेपेतं ञाणं, सङ्खारनिरोधेपेतं ञाणं, सङ्खारनिरोधगामिनिया पटिपदायपेतं ञाणं.

तत्थ कतमं सङ्खारेसु ञाणं? सङ्खारे आरब्भ या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – इदं वुच्चति ‘‘सङ्खारेसु ञाणं’’.

सङ्खारसमुदयं आरब्भ…पे… सङ्खारनिरोधं आरब्भ…पे… सङ्खारनिरोधगामिनिं पटिपदं आरब्भ या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – इदं वुच्चति ‘‘सङ्खारनिरोधगामिनिया पटिपदाय ञाणं. एवं चतुब्बिधेन ञाणवत्थु.

चतुक्कं.