मातिका
१. एककनिद्देसो
७६१. पञ्च विञ्ञाणा न हेतुमेव, अहेतुकमेव, हेतुविप्पयुत्तमेव, सप्पच्चयमेव, सङ्खतमेव, अरूपमेव, लोकियमेव, सासवमेव, संयोजनियमेव, गन्थनियमेव, ओघनियमेव, योगनियमेव, नीवरणियमेव, परामट्ठमेव, उपादानियमेव, संकिलेसिकमेव, अब्याकतमेव, सारम्मणमेव, अचेतसिकमेव, विपाकमेव, उपादिन्नुपादानियमेव, असंकिलिट्ठसंकिलेसिकमेव, न सवितक्कसविचारमेव, न अवितक्कविचारमत्तमेव, अवितक्कअविचारमेव, न पीतिसहगतमेव, नेव दस्सनेन न भावनाय पहातब्बमेव, नेव दस्सनेन न भावनाय पहातब्बहेतुकमेव, नेवाचयगामिनापचयगामिमेव, नेवसेक्खनासेक्खमेव, परित्तमेव, कामावचरमेव, न रूपावचरमेव, न अरूपावचरमेव, परियापन्नमेव, नो अपरियापन्नमेव, अनियतमेव, अनिय्यानिकमेव, उप्पन्नं मनोविञ्ञाणविञ्ञेय्यमेव, अनिच्चमेव, जराभिभूतमेव.
७६२. पञ्च विञ्ञाणा उप्पन्नवत्थुका, उप्पन्नारम्मणाति उप्पन्नस्मिं वत्थुस्मिं उप्पन्ने आरम्मणे उप्पज्जन्ति.
पुरेजातवत्थुका, पुरेजातारम्मणाति पुरेजातस्मिं वत्थुस्मिं पुरेजाते आरम्मणे उप्पज्जन्ति.
अज्झत्तिकवत्थुका, बाहिरारम्मणाति पञ्चन्नं विञ्ञाणानं वत्थु अज्झत्तिका आरम्मणा बाहिरा.
असम्भिन्नवत्थुका, असम्भिन्नारम्मणाति असम्भिन्नस्मिं वत्थुस्मिं असम्भिन्ने आरम्मणे उप्पज्जन्ति.
नानावत्थुका, नानारम्मणाति अञ्ञं चक्खुविञ्ञाणस्स वत्थु च आरम्मणञ्च, अञ्ञं सोतविञ्ञाणस्स वत्थु च आरम्मणञ्च, अञ्ञं घानविञ्ञाणस्स वत्थु च आरम्मणञ्च, अञ्ञं जिव्हाविञ्ञाणस्स वत्थु च आरम्मणञ्च, अञ्ञं कायविञ्ञाणस्स वत्थु च आरम्मणञ्च.
७६३. न अञ्ञमञ्ञस्स गोचरविसयं पच्चनुभोन्तीति चक्खुविञ्ञाणस्स गोचरविसयं सोतविञ्ञाणं न पच्चनुभोति, सोतविञ्ञाणस्स गोचरविसयम्पि चक्खुविञ्ञाणं न पच्चनुभोति. चक्खुविञ्ञाणस्स गोचरविसयं घानविञ्ञाणं न पच्चनुभोति, घानविञ्ञाणस्स गोचरविसयम्पि चक्खुविञ्ञाणं न पच्चनुभोति. चक्खुविञ्ञाणस्स गोचरविसयं जिव्हाविञ्ञाणं न पच्चनुभोति, जिव्हाविञ्ञाणस्स गोचरविसयम्पि चक्खुविञ्ञाणं न पच्चनुभोति. चक्खुविञ्ञाणस्स गोचरविसयं कायविञ्ञाणं न पच्चनुभोति, कायविञ्ञाणस्स गोचरविसयम्पि चक्खुविञ्ञाणं न पच्चनुभोति. सोतविञ्ञाणस्स…पे… घानविञ्ञाणस्स…पे… जिव्हाविञ्ञाणस्स…पे… कायविञ्ञाणस्स गोचरविसयं चक्खुविञ्ञाणं न पच्चनुभोति, चक्खुविञ्ञाणस्स गोचरविसयम्पि कायविञ्ञाणं न पच्चनुभोति. कायविञ्ञाणस्स गोचरविसयं सोतविञ्ञाणं न पच्चनुभोति, सोतविञ्ञाणस्स गोचरविसयम्पि कायविञ्ञाणं न पच्चनुभोति. कायविञ्ञाणस्स गोचरविसयं घानविञ्ञाणं न पच्चनुभोति, घानविञ्ञाणस्स गोचरविसयम्पि कायविञ्ञाणं न पच्चनुभोति. कायविञ्ञाणस्स गोचरविसयं जिव्हाविञ्ञाणं न पच्चनुभोति, जिव्हाविञ्ञाणस्स गोचरविसयम्पि कायविञ्ञाणं न पच्चनुभोति.
७६४. न असमन्नाहारा उप्पज्जन्तीति समन्नाहरन्तस्स उप्पज्जन्ति.
न अमनसिकारा उप्पज्जन्तीति मनसिकरोन्तस्स उप्पज्जन्ति.
न अब्बोकिण्णा उप्पज्जन्तीति न पटिपाटिया उप्पज्जन्ति.
न अपुब्बं अचरिमं उप्पज्जन्तीति न एकक्खणे उप्पज्जन्ति.
७६५. न अञ्ञमञ्ञस्स समनन्तरा उप्पज्जन्तीति चक्खुविञ्ञाणस्स उप्पन्नसमनन्तरा सोतविञ्ञाणं न उप्पज्जति, सोतविञ्ञाणस्स उप्पन्नसमनन्तरापि चक्खुविञ्ञाणं न उप्पज्जति. चक्खुविञ्ञाणस्स उप्पन्नसमनन्तरा घानविञ्ञाणं न उप्पज्जति, घानविञ्ञाणस्स उप्पन्नसमनन्तरापि चक्खुविञ्ञाणं न उप्पज्जति. चक्खुविञ्ञाणस्स उप्पन्नसमनन्तरा जिव्हाविञ्ञाणं न उप्पज्जति, जिव्हाविञ्ञाणस्स उप्पन्नसमनन्तरापि चक्खुविञ्ञाणं न उप्पज्जति. चक्खुविञ्ञाणस्स उप्पन्नसमनन्तरा कायविञ्ञाणं न उप्पज्जति, कायविञ्ञाणस्स उप्पन्नसमनन्तरापि चक्खुविञ्ञाणं न उप्पज्जति. सोतविञ्ञाणस्स…पे… घानविञ्ञाणस्स…पे… जिव्हाविञ्ञाणस्स…पे… कायविञ्ञाणस्स उप्पन्नसमनन्तरा चक्खुविञ्ञाणं न उप्पज्जति, चक्खुविञ्ञाणस्स उप्पन्नसमनन्तरापि कायविञ्ञाणं न उप्पज्जति. कायविञ्ञाणस्स उप्पन्नसमनन्तरा सोतविञ्ञाणं न उप्पज्जति, सोतविञ्ञाणस्स उप्पन्नसमनन्तरापि कायविञ्ञाणं न उप्पज्जति. कायविञ्ञाणस्स उप्पन्नसमनन्तरा घानविञ्ञाणं न उप्पज्जति, घानविञ्ञाणस्स उप्पन्नसमनन्तरापि कायविञ्ञाणं न उप्पज्जति. कायविञ्ञाणस्स उप्पन्नसमनन्तरा जिव्हाविञ्ञाणं न उप्पज्जति, जिव्हाविञ्ञाणस्स उप्पन्नसमनन्तरापि कायविञ्ञाणं न उप्पज्जति.
७६६. पञ्च विञ्ञाणा अनाभोगाति पञ्चन्नं विञ्ञाणानं नत्थि आवट्टना वा आभोगो वा समन्नाहारो वा मनसिकारो वा.
पञ्चहि विञ्ञाणेहि न कञ्चि धम्मं पटिविजानातीति पञ्चहि विञ्ञाणेहि न कञ्चि धम्मं पटिविजानाति.
अञ्ञत्र अभिनिपातमत्ताति अञ्ञत्र आपातमत्ता.
पञ्चन्नं विञ्ञाणानं समनन्तरापि न कञ्चि धम्मं पटिविजानातीति पञ्चन्नं विञ्ञाणानं समनन्तरा मनोधातुयापि न कञ्चि धम्मं पटिविजानाति.
पञ्चहि विञ्ञाणेहि न कञ्चि इरियापथं कप्पेतीति पञ्चहि विञ्ञाणेहि न कञ्चि इरियापथं कप्पेति – गमनं वा ठानं वा निसज्जं वा सेय्यं वा.
पञ्चन्नं विञ्ञाणानं समनन्तरापि न कञ्चि इरियापथं कप्पेतीति पञ्चन्नं विञ्ञाणानं समनन्तरा मनोधातुयापि न कञ्चि इरियापथं कप्पेति – गमनं वा ठानं वा निसज्जं वा सेय्यं वा.
पञ्चहि विञ्ञाणेहि न कायकम्मं न वचीकम्मं पट्ठपेतीति पञ्चहि विञ्ञाणेहि न कायकम्मं न वचीकम्मं पट्ठपेति.
पञ्चन्नं विञ्ञाणानं समनन्तरापि न कायकम्मं न वचीकम्मं पट्ठपेतीति पञ्चन्नं विञ्ञाणानं समनन्तरा मनोधातुयापि न कायकम्मं न वचीकम्मं पट्ठपेति.
पञ्चहि विञ्ञाणेहि न कुसलाकुसलं धम्मं समादियतीति पञ्चहि विञ्ञाणेहि न कुसलाकुसलं धम्मं समादियति.
पञ्चन्नं विञ्ञाणानं समनन्तरापि न कुसलाकुसलं धम्मं समादियतीति पञ्चन्नं विञ्ञाणानं समनन्तरा मनोधातुयापि न कुसलाकुसलं धम्मं समादियति.
पञ्चहि विञ्ञाणेहि न समापज्जति न वुट्ठातीति पञ्चहि विञ्ञाणेहि न समापज्जति न वुट्ठाति.
पञ्चन्नं विञ्ञाणानं समनन्तरापि न समापज्जति न वुट्ठातीति पञ्चन्नं विञ्ञाणानं समनन्तरा मनोधातुयापि न समापज्जति न वुट्ठाति.
पञ्चहि विञ्ञाणेहि न चवति न उप्पज्जतीति पञ्चहि विञ्ञाणेहि न चवति न उप्पज्जति.
पञ्चन्नं विञ्ञाणानं समनन्तरापि न चवति न उप्पज्जतीति पञ्चन्नं विञ्ञाणानं समनन्तरा मनोधातुयापि न चवति न उप्पज्जति.
पञ्चहि विञ्ञाणेहि न सुपति न पटिबुज्झति न सुपिनं पस्सतीति पञ्चहि विञ्ञाणेहि न सुपति न पटिबुज्झति न सुपिनं पस्सति.
पञ्चन्नं विञ्ञाणानं समनन्तरापि न सुपति न पटिबुज्झति न सुपिनं पस्सतीति पञ्चन्नं विञ्ञाणानं समनन्तरा मनोधातुयापि न सुपति न पटिबुज्झति न सुपिनं पस्सति. एवं याथावकवत्थुविभावना पञ्ञा.
एवं एकविधेन ञाणवत्थु.
एककं.
२. दुकनिद्देसो
७६७. (१) तीसु भूमीसु कुसलाब्याकते पञ्ञा लोकिया पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा लोकुत्तरा पञ्ञा.
(२) सब्बाव पञ्ञा केनचि विञ्ञेय्या, केनचि न विञ्ञेय्या.
(३) तीसु भूमीसु कुसलाब्याकते पञ्ञा सासवा पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा अनासवा पञ्ञा.
(४) तीसु भूमीसु कुसलाब्याकते पञ्ञा आसवविप्पयुत्ता सासवा पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा आसवविप्पयुत्ता अनासवा पञ्ञा.
(५) तीसु भूमीसु कुसलाब्याकते पञ्ञा संयोजनिया पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा असंयोजनिया पञ्ञा.
(६) तीसु भूमीसु कुसलाब्याकते पञ्ञा संयोजनविप्पयुत्ता संयोजनिया पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा संयोजनविप्पयुत्ता असंयोजनिया पञ्ञा.
(७) तीसु भूमीसु कुसलाब्याकते पञ्ञा गन्थनिया पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा अगन्थनिया पञ्ञा.
(८) तीसु भूमीसु कुसलाब्याकते पञ्ञा गन्थविप्पयुत्ता गन्थनिया पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा गन्थविप्पयुत्ता अगन्थनिया पञ्ञा.
(९) तीसु भूमीसु कुसलाब्याकते पञ्ञा ओघनिया पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा अनोघनिया पञ्ञा.
(१०) तीसु भूमीसु कुसलाब्याकते पञ्ञा ओघविप्पयुत्ता ओघनिया पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा ओघविप्पयुत्ता अनोघनिया पञ्ञा.
(११) तीसु भूमीसु कुसलाब्याकते पञ्ञा योगनिया पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा अयोगनिया पञ्ञा.
(१२) तीसु भूमीसु कुसलाब्याकते पञ्ञा योगविप्पयुत्ता योगनिया पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा योगविप्पयुत्ता अयोगनिया पञ्ञा.
(१३) तीसु भूमीसु कुसलाब्याकते पञ्ञा नीवरणिया पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा अनीवरणिया पञ्ञा.
(१४) तीसु भूमीसु कुसलाब्याकते पञ्ञा नीवरणविप्पयुत्ता नीवरणिया पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा नीवरणविप्पयुत्ता अनीवरणिया पञ्ञा.
(१५) तीसु भूमीसु कुसलाब्याकते पञ्ञा परामट्ठा पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा अपरामट्ठा पञ्ञा.
(१६) तीसु भूमीसु कुसलाब्याकते पञ्ञा परामासविप्पयुत्ता परामट्ठा पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा परामासविप्पयुत्ता अपरामट्ठा पञ्ञा.
(१७) तीसु भूमीसु विपाके पञ्ञा उपादिन्ना पञ्ञा, तीसु भूमीसु कुसले तीसु भूमीसु किरियाब्याकते चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा अनुपादिन्ना पञ्ञा.
(१८) तीसु भूमीसु कुसलाब्याकते पञ्ञा उपादानिया पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा अनुपादानिया पञ्ञा.
(१९) तीसु भूमीसु कुसलाब्याकते पञ्ञा उपादानविप्पयुत्ता उपादानिया पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा उपादानविप्पयुत्ता अनुपादानिया पञ्ञा.
(२०) तीसु भूमीसु कुसलाब्याकते पञ्ञा संकिलेसिका पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा असंकिलेसिका पञ्ञा.
(२१) तीसु भूमीसु कुसलाब्याकते पञ्ञा किलेसविप्पयुत्ता संकिलेसिका पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा किलेसविप्पयुत्ता असंकिलेसिका पञ्ञा.
(२२) वितक्कसम्पयुत्ता पञ्ञा सवितक्का पञ्ञा, वितक्कविप्पयुत्ता पञ्ञा अवितक्का पञ्ञा.
(२३) विचारसम्पयुत्ता पञ्ञा सविचारा पञ्ञा, विचारविप्पयुत्ता पञ्ञा अविचारा पञ्ञा.
(२४) पीतिसम्पयुत्ता पञ्ञा सप्पीतिका पञ्ञा, पीतिविप्पयुत्ता पञ्ञा अप्पीतिका पञ्ञा.
(२५) पीतिसम्पयुत्ता पञ्ञा पीतिसहगता पञ्ञा, पीतिविप्पयुत्ता पञ्ञा न पीतिसहगता पञ्ञा.
(२६) सुखसम्पयुत्ता पञ्ञा सुखसहगता पञ्ञा, सुखविप्पयुत्ता पञ्ञा न सुखसहगता पञ्ञा.
(२७) उपेक्खासम्पयुत्ता पञ्ञा उपेक्खासहगता पञ्ञा, उपेक्खाविप्पयुत्ता पञ्ञा न उपेक्खासहगता पञ्ञा.
(२८) कामावचरकुसलाब्याकते पञ्ञा कामावचरा पञ्ञा, रूपावचरा पञ्ञा अरूपावचरा पञ्ञा, अपरियापन्ना पञ्ञा न कामावचरा पञ्ञा.
(२९) रूपावचरकुसलाब्याकते पञ्ञा रूपावचरा पञ्ञा, कामावचरा पञ्ञा अरूपावचरा पञ्ञा अपरियापन्ना पञ्ञा न रूपावचरा पञ्ञा.
(३०) अरूपावचरकुसलाब्याकते पञ्ञा अरूपावचरा पञ्ञा, कामावचरा पञ्ञा रूपावचरा पञ्ञा अपरियापन्ना पञ्ञा न अरूपावचरा पञ्ञा.
(३१) तीसु भूमीसु कुसलाब्याकते पञ्ञा परियापन्ना पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा अपरियापन्ना पञ्ञा.
(३२) चतूसु मग्गेसु पञ्ञा निय्यानिका पञ्ञा, तीसु भूमीसु कुसले चतूसु भूमीसु विपाके तीसु भूमीसु किरियाब्याकते पञ्ञा अनिय्यानिका पञ्ञा.
(३३) चतूसु मग्गेसु पञ्ञा नियता पञ्ञा, तीसु भूमीसु कुसले चतूसु भूमीसु विपाके तीसु भूमीसु किरियाब्याकते पञ्ञा अनियता पञ्ञा.
(३४) तीसु भूमीसु कुसलाब्याकते पञ्ञा सउत्तरा पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा अनुत्तरा पञ्ञा.
(३५) तत्थ कतमा अत्थजापिका पञ्ञा?
चतूसु भूमीसु कुसले अरहतो अभिञ्ञं उप्पादेन्तस्स समापत्तिं उप्पादेन्तस्स किरियाब्याकते पञ्ञा अत्थजापिका पञ्ञा, चतूसु भूमीसु विपाके अरहतो उप्पन्नाय अभिञ्ञाय उप्पन्नाय समापत्तिया किरियाब्याकते पञ्ञा जापितत्था पञ्ञा.
एवं दुविधेन ञाणवत्थु.
दुकं.
३. तिकनिद्देसो
७६८. (१. क) तत्थ कतमा चिन्तामया पञ्ञा?
योगविहितेसु वा कम्मायतनेसु योगविहितेसु वा सिप्पायतनेसु योगविहितेसु वा विज्जाट्ठानेसु कम्मस्सकतं वा सच्चानुलोमिकं वा रूपं अनिच्चन्ति वा वेदना…पे… सञ्ञा… सङ्खारा… विञ्ञाणं अनिच्चन्ति वा, यं एवरूपिं अनुलोमिकं खन्तिं दिट्ठिं रुचिं मुदिं पेक्खं धम्मनिज्झानक्खन्तिं परतो अस्सुत्वा पटिलभति – अयं वुच्चति ‘‘चिन्तामया पञ्ञा’’.
(ख) तत्थ कतमा सुतमया पञ्ञा? योगविहितेसु वा कम्मायतनेसु योगविहितेसु वा सिप्पायतनेसु योगविहितेसु वा विज्जाट्ठानेसु कम्मस्सकतं वा सच्चानुलोमिकं वा रूपं अनिच्चन्ति वा वेदना…पे… सञ्ञा… सङ्खारा… विञ्ञाणं अनिच्चन्ति वा, यं एवरूपिं अनुलोमिकं खन्तिं दिट्ठिं रुचिं मुदिं पेक्खं धम्मनिज्झानक्खन्तिं परतो सुत्वा पटिलभति – अयं वुच्चति ‘‘सुतमया पञ्ञा’’.
(ग) सब्बापि समापन्नस्स पञ्ञा भावनामया पञ्ञा.
७६९. (२. क) तत्थ कतमा दानमया पञ्ञा? दानं आरब्भ दानाधिगच्छ या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘दानमया पञ्ञा’’.
(ख) तत्थ कतमा सीलमया पञ्ञा? सीलं आरब्भ सीलाधिगच्छ या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘सीलमया पञ्ञा’’.
(ग) सब्बापि समापन्नस्स पञ्ञा भावनामया पञ्ञा.
७७०. (३. क) तत्थ कतमा अधिसीले पञ्ञा? पातिमोक्खसंवरं संवरन्तस्स या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘अधिसीले पञ्ञा’’.
(ख) तत्थ कतमा अधिचित्ते पञ्ञा? रूपावचरारूपावचरसमापत्तिं समापज्जन्तस्स या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘अधिचित्ते पञ्ञा’’.
(ग) तत्थ कतमा अधिपञ्ञाय पञ्ञा? चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा – अयं वुच्चति ‘‘अधिपञ्ञाय पञ्ञा’’.
७७१. (४. क) तत्थ कतमं आयकोसल्लं? ‘‘इमे धम्मे मनसिकरोतो अनुप्पन्ना चेव अकुसला धम्मा न उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना च अकुसला धम्मा पहीयन्ति. इमे वा पनिमे धम्मे मनसिकरोतो अनुप्पन्ना चेव कुसला धम्मा उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना च कुसला धम्मा भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया संवत्तन्ती’’ति – या तत्थ पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – इदं वुच्चति ‘‘आयकोसल्लं’’.
(ख) तत्थ कतमं अपायकोसल्लं? ‘‘इमे धम्मे मनसिकरोतो अनुप्पन्ना चेव कुसला धम्मा न उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना च कुसला धम्मा निरुज्झन्ति. इमे वा पनिमे धम्मे मनसिकरोतो अनुप्पन्ना चेव अकुसला धम्मा उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना च अकुसला धम्मा भिय्योभावाय वेपुल्लाय संवत्तन्ती’’ति – या तत्थ पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – इदं वुच्चति ‘‘अपायकोसल्लं’’.
(ग) सब्बापि तत्रुपाया पञ्ञा उपायकोसल्लं.
७७२. (५. क) चतूसु भूमीसु विपाके पञ्ञा विपाका पञ्ञा.
(ख) चतूसु भूमीसु कुसले पञ्ञा विपाकधम्मधम्मा पञ्ञा.
(ग) तीसु भूमीसु किरियाब्याकते पञ्ञा नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मा पञ्ञा.
७७३. (६. क) तीसु भूमीसु विपाके पञ्ञा उपादिन्नुपादानिया पञ्ञा.
(ख) तीसु भूमीसु कुसले तीसु भूमीसु किरियाब्याकते पञ्ञा अनुपादिन्नुपादानिया पञ्ञा.
(ग) चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा अनुपादिन्नअनुपादानिया पञ्ञा.
७७४. (७. क) वितक्कविचारसम्पयुत्ता पञ्ञा सवितक्कसविचारा पञ्ञा.
(ख) वितक्कविप्पयुत्ता विचारसम्पयुत्ता पञ्ञा अवितक्कविचारमत्ता पञ्ञा.
(ग) वितक्कविचारविप्पयुत्ता पञ्ञा अवितक्कअविचारा पञ्ञा.
७७५. (८. क) पीतिसम्पयुत्ता पञ्ञा पीतिसहगता पञ्ञा.
(ख) सुखसम्पयुत्ता पञ्ञा सुखसहगता पञ्ञा.
(ग) उपेक्खासम्पयुत्ता पञ्ञा उपेक्खासहगता पञ्ञा.
७७६. (९. क) तीसु भूमीसु कुसले पञ्ञा आचयगामिनी पञ्ञा.
(ख) चतूसु मग्गेसु पञ्ञा अपचयगामिनी पञ्ञा.
(ग) चतूसु भूमीसु विपाके तीसु भूमीसु किरियाब्याकते पञ्ञा नेवाचयगामिनापचयगामिनी पञ्ञा.
७७७. (१०. क) चतूसु मग्गेसु तीसु फलेसु पञ्ञा सेक्खा पञ्ञा.
(ख) उपरिट्ठिमा [उपरिट्ठिमे (स्या.), उपरिट्ठिमं (क.)] अरहत्तफले पञ्ञा असेक्खा पञ्ञा.
(ग) तीसु भूमीसु कुसले तीसु भूमीसु विपाके तीसु भूमीसु किरियाब्याकते पञ्ञा नेवसेक्खनासेक्खा पञ्ञा.
७७८. (११. क) कामावचरकुसलाब्याकते पञ्ञा परित्ता पञ्ञा.
(ख) रूपावचरारूपावचरकुसलाब्याकते पञ्ञा महग्गता पञ्ञा.
(ग) चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा अप्पमाणा पञ्ञा.
७७९. (१२. क) तत्थ कतमा परित्तारम्मणा पञ्ञा? परित्ते धम्मे आरब्भ या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘परित्तारम्मणा पञ्ञा’’.
७८०. (ख) तत्थ कतमा महग्गतारम्मणा पञ्ञा? महग्गते धम्मे आरब्भ या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘महग्गतारम्मणा पञ्ञा’’.
७८१. (ग) तत्थ कतमा अप्पमाणारम्मणा पञ्ञा? अप्पमाणे धम्मे आरब्भ या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘अप्पमाणारम्मणा पञ्ञा’’.
७८२. (१३. क) तत्थ कतमा मग्गारम्मणा पञ्ञा? अरियमग्गं आरब्भ या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘मग्गारम्मणा पञ्ञा’’.
(ख) चतूसु मग्गेसु पञ्ञा मग्गहेतुका पञ्ञा.
७८३. (ग) तत्थ कतमा मग्गाधिपतिनी पञ्ञा? अरियमग्गं अधिपतिं करित्वा या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘मग्गाधिपतिनी पञ्ञा’’.
७८४. (१४) चतूसु भूमीसु विपाके पञ्ञा सिया उप्पन्ना, सिया उप्पादिनी, न वत्तब्बा अनुप्पन्नाति. चतूसु भूमीसु कुसले तीसु भूमीसु किरियाब्याकते पञ्ञा सिया उप्पन्ना, सिया अनुप्पन्ना, न वत्तब्बा उप्पादिनीति.
७८५. (१५) सब्बाव पञ्ञा सिया अतीता, सिया अनागता, सिया पच्चुप्पन्ना.
७८६. (१६. क) तत्थ कतमा अतीतारम्मणा पञ्ञा? अतीते धम्मे आरब्भ या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘अतीतारम्मणा पञ्ञा’’.
७८७. (ख) तत्थ कतमा अनागतारम्मणा पञ्ञा? अनागते धम्मे आरब्भ या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘अनागतारम्मणा पञ्ञा’’.
७८८. (ग) तत्थ कतमा पच्चुप्पन्नारम्मणा पञ्ञा? पच्चुप्पन्ने धम्मे आरब्भ या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना …पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘पच्चुप्पन्नारम्मणा पञ्ञा’’.
७८९. (१७) सब्बाव पञ्ञा सिया अज्झत्ता, सिया बहिद्धा, सिया अज्झत्तबहिद्धा.
७९०. (१८. क) तत्थ कतमा अज्झत्तारम्मणा पञ्ञा? अज्झत्ते धम्मे आरब्भ या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘अज्झत्तारम्मणा पञ्ञा’’.
७९१. (ख) तत्थ कतमा बहिद्धारम्मणा पञ्ञा? बहिद्धाधम्मे आरब्भ या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘बहिद्धारम्मणा पञ्ञा’’.
७९२. (ग) तत्थ कतमा अज्झत्तबहिद्धारम्मणा पञ्ञा? अज्झत्तबहिद्धा धम्मे आरब्भ या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘अज्झत्तबहिद्धारम्मणा पञ्ञा’’.
एवं तिविधेन ञाणवत्थु.
तिकं.
४. चतुक्कनिद्देसो
७९३. (१. क) तत्थ कतमं कम्मस्सकतञाणं? ‘‘अत्थि दिन्नं, अत्थि यिट्ठं, अत्थि हुतं, अत्थि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको, अत्थि अयं लोको, अत्थि परो लोको, अत्थि माता, अत्थि पिता, अत्थि सत्ता ओपपातिका, अत्थि लोके समणब्राह्मणा सम्मग्गता सम्मापटिपन्ना ये इमञ्च लोकं परञ्च लोकं सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेन्ती’’ति – या एवरूपा पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – इदं वुच्चति ‘‘कम्मस्सकतञाणं’’. ठपेत्वा सच्चानुलोमिकं ञाणं, सब्बापि सासवा कुसला पञ्ञा कम्मस्सकतञाणं.
(ख) तत्थ कतमं सच्चानुलोमिकं ञाणं? ‘‘रूपं अनिच्च’’न्ति वा वेदना…पे… सञ्ञा… सङ्खारा… ‘‘विञ्ञाणं अनिच्च’’न्ति वा या एवरूपी अनुलोमिका खन्ति दिट्ठि रुचि मुदि पेक्खा धम्मनिज्झानक्खन्ति – इदं वुच्चति ‘‘सच्चानुलोमिकं ञाणं’’.
(ग) चतूसु मग्गेसु पञ्ञा मग्गसमङ्गिस्स ञाणं.
(घ) चतूसु फलेसु पञ्ञा फलसमङ्गिस्स ञाणं.
७९४. (२) मग्गसमङ्गिस्स ञाणं दुक्खेपेतं ञाणं, दुक्खसमुदयेपेतं ञाणं, दुक्खनिरोधेपेतं ञाणं, दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदायपेतं ञाणं.
(क) तत्थ कतमं दुक्खे ञाणं? दुक्खं आरब्भ या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – इदं वुच्चति ‘‘दुक्खे ञाणं’’.
(ख-घ) दुक्खसमुदयं आरब्भ…पे… दुक्खनिरोधं आरब्भ…पे… दुक्खनिरोधगामिनिं पटिपदं आरब्भ या उप्पज्जति पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – इदं वुच्चति ‘‘दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय ञाणं’’.
७९५. (३) कामावचरकुसलाब्याकते पञ्ञा कामावचरा पञ्ञा, रूपावचरकुसलाब्याकते पञ्ञा रूपावचरा पञ्ञा, अरूपावचरकुसलाब्याकते पञ्ञा अरूपावचरा पञ्ञा, चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा अपरियापन्ना पञ्ञा.
७९६. (४. क) तत्थ कतमं धम्मे ञाणं? चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु पञ्ञा धम्मे ञाणं.
(ख) सो इमिना धम्मेन ञातेन दिट्ठेन पत्तेन विदितेन परियोगाळ्हेन अतीतानागतेन नयं नेति. ‘‘ये हि केचि अतीतमद्धानं समणा वा ब्राह्मणा वा दुक्खं अब्भञ्ञंसु [अब्भञ्ञिंसु (स्या.) एवमुपरिपि], दुक्खसमुदयं अब्भञ्ञंसु, दुक्खनिरोधं अब्भञ्ञंसु, दुक्खनिरोधगामिनिं पटिपदं अब्भञ्ञंसु, इमञ्ञेव ते दुक्खं अब्भञ्ञंसु, इमञ्ञेव ते दुक्खसमुदयं अब्भञ्ञंसु, इमञ्ञेव ते दुक्खनिरोधं अब्भञ्ञंसु, इमञ्ञेव ते दुक्खनिरोधगामिनिं पटिपदं अब्भञ्ञंसु. ये हि केचि अनागतमद्धानं समणा वा ब्राह्मणा वा दुक्खं अभिजानिस्सन्ति, दुक्खसमुदयं अभिजानिस्सन्ति, दुक्खनिरोधं अभिजानिस्सन्ति, दुक्खनिरोधगामिनिं पटिपदं अभिजानिस्सन्ति, इमञ्ञेव ते दुक्खं अभिजानिस्सन्ति, इमञ्ञेव ते दुक्खसमुदयं अभिजानिस्सन्ति, इमञ्ञेव ते दुक्खनिरोधं अभिजानिस्सन्ति, इमञ्ञेव ते दुक्खनिरोधगामिनिं पटिपदं अभिजानिस्सन्ती’’ति – या तत्थ पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – इदं वुच्चति ‘‘अन्वये ञाणं’’.
(ग) तत्थ कतमं परिये ञाणं? इध भिक्खु परसत्तानं परपुग्गलानं चेतसा चेतो परिच्च पजानाति. सरागं वा चित्तं ‘‘सरागं चित्त’’न्ति पजानाति, वीतरागं वा चित्तं ‘‘वीतरागं चित्त’’न्ति पजानाति, सदोसं वा चित्तं ‘‘सदोसं चित्त’’न्ति पजानाति, वीतदोसं वा चित्तं ‘‘वीतदोसं चित्त’’न्ति पजानाति, समोहं वा चित्तं ‘‘समोहं चित्त’’न्ति पजानाति, वीतमोहं वा चित्तं ‘‘वीतमोहं चित्त’’न्ति पजानाति, संखित्तं वा चित्तं ‘‘संखित्तं चित्त’’न्ति पजानाति, विक्खित्तं वा चित्तं ‘‘विक्खित्तं चित्त’’न्ति पजानाति, महग्गतं वा चित्तं ‘‘महग्गतं चित्त’’न्ति पजानाति, अमहग्गतं वा चित्तं ‘‘अमहग्गतं चित्त’’न्ति पजानाति, सउत्तरं वा चित्तं ‘‘सउत्तरं चित्त’’न्ति पजानाति, अनुत्तरं वा चित्तं ‘‘अनुत्तरं चित्त’’न्ति पजानाति, समाहितं वा चित्तं ‘‘समाहितं चित्त’’न्ति पजानाति, असमाहितं वा चित्तं ‘‘असमाहितं चित्त’’न्ति पजानाति, विमुत्तं वा चित्तं ‘‘विमुत्तं चित्त’’न्ति पजानाति, अविमुत्तं वा चित्तं ‘‘अविमुत्तं चित्त’’न्ति पजानातीति – या तत्थ पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – इदं वुच्चति ‘‘परिये ञाणं’’.
(घ) ठपेत्वा धम्मे ञाणं अन्वये ञाणं परिये ञाणं, अवसेसा पञ्ञा सम्मुतिञाणं.
७९७. (५. क) तत्थ कतमा पञ्ञा आचयाय नो अपचयाय? कामावचरकुसले पञ्ञा आचयाय नो अपचयाय.
(ख) चतूसु मग्गेसु पञ्ञा अपचयाय नो आचयाय.
(ग) रूपावचरारूपावचरकुसले पञ्ञा आचयाय चेव अपचयाय च.
(घ) अवसेसा पञ्ञा नेव आचयाय नो अपचयाय.
७९८. (६. क) तत्थ कतमा पञ्ञा निब्बिदाय नो पटिवेधाय? याय पञ्ञाय कामेसु वीतरागो होति, न च अभिञ्ञायो पटिविज्झति न च सच्चानि – अयं वुच्चति ‘‘पञ्ञा निब्बिदाय नो पटिवेधाय’’.
(ख) स्वेव पञ्ञाय कामेसु वीतरागो समानो अभिञ्ञायो पटिविज्झति न च सच्चानि – अयं वुच्चति ‘‘पञ्ञा पटिवेधाय नो निब्बिदाय’’.
(ग) चतूसु मग्गेसु पञ्ञा निब्बिदाय चेव पटिवेधाय च.
(घ) अवसेसा पञ्ञा नेव निब्बिदाय नो पटिवेधाय.
७९९. (७. क) तत्थ कतमा हानभागिनी पञ्ञा? पठमस्स झानस्स लाभिं कामसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति हानभागिनी पञ्ञा.
(ख) तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति ठितिभागिनी पञ्ञा.
(ग) अवितक्कसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विसेसभागिनी पञ्ञा.
(घ) निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसञ्हिता निब्बेधभागिनी पञ्ञा. दुतियस्स झानस्स लाभिं वितक्कसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति हानभागिनी पञ्ञा. तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति ठितिभागिनी पञ्ञा. उपेक्खासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विसेसभागिनी पञ्ञा. निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसञ्हिता निब्बेधभागिनी पञ्ञा. ततियस्स झानस्स लाभिं पीतिसुखसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति हानभागिनी पञ्ञा. तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति ठितिभागिनी पञ्ञा. अदुक्खमसुखसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विसेसभागिनी पञ्ञा. निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसञ्हिता निब्बेधभागिनी पञ्ञा. चतुत्थस्स झानस्स लाभिं उपेक्खासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति हानभागिनी पञ्ञा. तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति ठितिभागिनी पञ्ञा. आकासानञ्चायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विसेसभागिनी पञ्ञा. निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसञ्हिता निब्बेधभागिनी पञ्ञा. आकासानञ्चायतनस्स लाभिं रूपसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति हानभागिनी पञ्ञा. तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति ठितिभागिनी पञ्ञा. विञ्ञाणञ्चायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विसेसभागिनी पञ्ञा. निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसञ्हिता निब्बेधभागिनी पञ्ञा. विञ्ञाणञ्चायतनस्स लाभिं आकासानञ्चायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति हानभागिनी पञ्ञा. तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति ठितिभागिनी पञ्ञा. आकिञ्चञ्ञायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विसेसभागिनी पञ्ञा. निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसञ्हिता निब्बेधभागिनी पञ्ञा. आकिञ्चञ्ञायतनस्स लाभिं विञ्ञाणञ्चायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति हानभागिनी पञ्ञा. तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति ठितिभागिनी पञ्ञा. नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विसेसभागिनी पञ्ञा. निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसञ्हिता निब्बेधभागिनी पञ्ञा.
८००. (८) तत्थ कतमा चतस्सो पटिसम्भिदा? अत्थपटिसम्भिदा, धम्मपटिसम्भिदा, निरुत्तिपटिसम्भिदा, पटिभानपटिसम्भिदा. अत्थे ञाणं अत्थपटिसम्भिदा, धम्मे ञाणं धम्मपटिसम्भिदा, तत्र धम्मनिरुत्ताभिलापे ञाणं निरुत्तिपटिसम्भिदा, ञाणेसु ञाणं पटिभानपटिसम्भिदा. इमा चतस्सो पटिसम्भिदा.
८०१. (९) तत्थ कतमा चतस्सो पटिपदा? दुक्खपटिपदा दन्धाभिञ्ञा पञ्ञा, दुक्खपटिपदा खिप्पाभिञ्ञा पञ्ञा, सुखपटिपदा दन्धाभिञ्ञा पञ्ञा, सुखपटिपदा खिप्पाभिञ्ञा पञ्ञा.