पञ्चङ्गविप्पहीनादिवण्णना
७४. पञ्च अङ्गानि विक्खम्भनवसेन पहीनानि एतस्साति पञ्चङ्गविप्पहीनं. ‘‘अग्याहितो’’ति एत्थ आहित-सद्दस्स विय विप्पहीन-सद्दस्सेत्थ परवचनं दट्ठब्बं, पञ्चहि अङ्गेहि विप्पहीनन्ति वा पञ्चङ्गविप्पहीनं. ननु अञ्ञेपि अकुसला धम्मा इमिना झानेन पहीयन्ति, अथ कस्मा पञ्चङ्गविप्पहीनताव वुच्चतीति आह ‘‘किञ्चापी’’तिआदि. झानलाभिनोपि अझानसमङ्गिकाले झानपटिपक्खलोभचित्तादीनं पवत्तिसब्भावतो ‘‘झानक्खणे’’ति वुत्तं. पहीयन्तीति विगच्छन्ति, नप्पवत्तन्तीति अत्थो. एकत्तारम्मणेति पथवीकसिणादिवसेन एकसभावे, एकग्गतासङ्खाते एकत्तावहे वा आरम्मणे. तन्ति तं नानाविसयपलोभितं चित्तं. कामधातुप्पहानायाति नानाविसयसमूपब्यूळ्हाय कामधातुया पहानाय समतिक्कमाय पटिपदं झानं नप्पटिपज्जति. निरन्तरन्ति विक्खेपेन अनन्तरितं, सहितन्ति अत्थो. अकम्मञ्ञन्ति अकम्मनीयं, भावनाकम्मस्स अयोग्यन्ति अत्थो. उद्धच्चकुक्कुच्चपरेतन्ति उद्धच्चकुक्कुच्चेन अभिभूतं. परिब्भमति अनवट्ठानतो, अवट्ठानस्स समाधानस्स अभावतोति अत्थो. विचिकिच्छाय उपहतन्ति सातिसयस्स विचारस्स अभावतो ‘‘सम्मासम्बुद्धो नु खो भगवा, न नु खो’’ति, ‘‘पथवी पथवी’’तिआदिना मनसिकारेन, ‘‘झानं सिया नु खो, न नु खो’’तिआदिना च पवत्ताय विचिकिच्छाय उपहतं. नारोहति अप्पटिपत्तिनिमित्तत्ता. विसेसेन झानन्तरायकरत्ताति समाधिआदीनं उजुविपच्चनीकभावेन झानाधिगमस्स अन्तरायकरणतो.
तेहीति झानाधिगमस्स पच्चयभूतेहि वितक्कविचारेहि. अविक्खेपाय सम्पादितप्पयोगस्साति ततो एवं समाधानाय निप्फादितभावनापयोगस्स. चेतसो पयोगसम्पत्तिसम्भवाति यथावुत्तभावनापयोगसम्पत्तिसमुट्ठाना. पीति पीणनं भावनावसेन तप्पनं. उपब्रूहनं भावनावसेन परिवुद्धिं चेतसो करोतीति सम्बन्धो. नन्ति चित्तं. ससेससम्पयुत्तधम्मन्ति अवसिट्ठफस्सादिधम्मसहितं, समं सम्मा च आधियतीति सम्बन्धो. इन्द्रियसमतावसेन समं, पटिपक्खधम्मानं. दूरीभावे लीनुद्धच्चाभावेन सम्मा च ठपेतीति अत्थो. एकग्गता हि समाधानकिच्चेन चित्तं, सम्पयुत्तधम्मे च अत्तानं अनुवत्तापेन्ती झानक्खणे सातिसयं समाहिते करोतीति. उप्पत्तिवसेनाति यथापच्चयं उप्पज्जनवसेन. एतेसु वितक्कादीसु झानं उप्पन्नं नाम होति तत्थेव झानवोहारतो. तेनाह ‘‘तस्मा’’तिआदि. ‘‘यथा पना’’तिआदिनापि उपमावसेन तमेवत्थं पाकटतरं करोति.
पकतिचित्ततोति पाकतिककामावचरचित्ततो. सुविसदेनाति सुट्ठु विसदेन, पटुतरेनाति अत्थो. सब्बावन्तन्ति सब्बावयववन्तं, अनवसेसन्ति अत्थो. अप्फुटन्ति असम्फुट्ठं. आरम्मणेसु फुसिताति अप्पनावसेन पवत्तमाना चित्तेकग्गता समन्ततो आरम्मणं फरन्ती विय होतीति कत्वा वुत्तं. कस्मा पनेत्थ झानपाठे अग्गहिता चित्तेकग्गता गहिताति अनुयोगं सन्धाय ‘‘तत्थ चित्तेकग्गता’’तिआदि वुत्तं. तत्थाति तेसु झानङ्गेसु. न निद्दिट्ठाति सरूपतो न निद्दिट्ठा, सामञ्ञतो पन झानग्गहणेन गहिता. एवं वुत्तत्ताति सरूपेनेव वुत्तत्ता, अङ्गमेव चित्तेकग्गताति सम्बन्धो. येन अधिप्पायेनाति येन वितक्कादीहि सह वत्तन्तं धम्मं दीपेतुं तस्स पकासनाधिप्पायेन ‘‘सवितक्कं सविचार’’न्तिआदिना उद्देसो कतो. सो एव अधिप्पायो तेन भगवता विभङ्गे ‘‘चित्तेकग्गता’’ति निद्दिसन्तेन पकासितो. तस्मा सा झानपाठे अग्गहिताति न चिन्तेतब्बं.