तिविधकल्याणवण्णना

७५. आदिमज्झपरियोसानवसेनाति झानस्स आदिमज्झपरियोसानवसेन. लक्खणवसेनाति तेसंयेव अप्पनायं लक्खितब्बभाववसेन.

तत्राति तस्मिं कल्याणतालक्खणानं विभावने. पटिपदाविसुद्धीति पटिपज्जति झानं एतायाति पटिपदा, गोत्रभुपरियोसानो पुब्बभागियो भावनानयो. परिपन्थतो विसुज्झनं विसुद्धि, पटिपदाय विसुद्धि पटिपदाविसुद्धि. सा पनायं यस्मा झानस्स उप्पादक्खणे लब्भति, तस्मा वुत्तं ‘‘पटिपदाविसुद्धि आदी’’ति. उपेक्खानुब्रूहनाति विसोधेतब्बतादीनं अभावतो झानपरियापन्नाय तत्रमज्झत्तुपेक्खाय किच्चनिप्फत्तिया अनुब्रूहना. सा पनायं विसेसतो झानस्स ठितिक्खणे लब्भति. तेन वुत्तं ‘‘उपेक्खानुब्रूहना मज्झे’’ति. सम्पहंसनाति तत्थ धम्मानं अनतिवत्तनादिसाधकस्स ञाणस्स किच्चनिप्फत्तिवसेन परियोदपना. सा पन यस्मा झानस्स ओसानक्खणे पाकटा होति, तस्मा वुत्तं ‘‘सम्पहंसना परियोसान’’न्ति. इमानि तीणि लक्खणानीति परिपन्थतो चित्तस्स विसुज्झनाकारो, मज्झिमस्स समथनिमित्तस्स पटिपज्जनाकारो, तत्थ पक्खन्दनाकारोति इमानि तीणि झानस्स आदितो उप्पादक्खणे अप्पनापत्तिलक्खणानि तेहि आकारेहि विना अप्पनापत्तिया अभावतो, असति च अप्पनाय तदभावतो. आदिकल्याणञ्चेव विसुद्धिपटिपदत्ता. यथावुत्तेहि लक्खणेहि समन्नागतत्ता, सम्पन्नलक्खणत्ता च तिलक्खणसम्पन्नञ्च. इमिना नयेन मज्झपरियोसानलक्खणानञ्च योजना वेदितब्बा.

सम्भरीयति झानं एतेनाति सम्भारो, नानावज्जनपरिकम्मं. सह सम्भारेनाति ससम्भारो, सो एव ससम्भारिको. उपचारोति एकावज्जनूपचारमाह. पग्गहादिकिच्चस्स पुब्बभागे भावनाय एव साधितत्ता या तत्थ एकावज्जनूपचारे सिद्धा अज्झुपेक्खना, सा झानक्खणे परिब्रूहिता नाम होतीति वुत्तं ‘‘उपेक्खानुब्रूहना नाम अप्पना’’ति. यथाधिगतं झानं निस्साय यो पहट्ठाकारो चित्तस्स परितोसो, तं पच्चवेक्खणावसेन पवत्तं सन्धायाह ‘‘सम्पहंसना नाम पच्चवेक्खणा’’ति. एकेति अभयगिरिवासिनो. ते हि एवं पटिपदाविसुद्धिआदिके वण्णयन्ति, तदयुत्तं. तथा हि सति अज्झानधम्मेहि झानस्स गुणसंकित्तनं नाम कतं होति. न हि भूमन्तरं भूमन्तरपरियापन्नं होति. पाळिया चेतं विरुद्धन्ति दस्सेतुं ‘‘यस्मा पना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ एकत्तगतं चित्तन्ति इन्द्रियानं एकरसभावेन, एकग्गताय च सिखाप्पत्तिया तदनुगुणं एकत्तं गतन्ति एकत्तगतं, ससम्पयुत्तं अप्पनापत्तचित्तं. तस्सेव पटिपदाविसुद्धिपक्खन्दतादि अनन्तरमेव वुच्चति. तस्माति यस्मा एकस्मिंयेव अप्पनाचित्तक्खणे पटिपदाविसुद्धिआदि पाळियं वुत्तं, तस्मा आगमनवसेनाति परिकम्मागमनवसेन. अनतिवत्तनादीति आदि-सद्देन इन्द्रियेकरसतातदुपगवीरियवाहनासेवनानि सङ्गण्हाति. परियोदापकस्साति परिसोधकस्स पभस्सरभावकरस्स. अनतिवत्तनादिभावसाधनमेव चेत्थ ञाणस्स किच्चनिप्फत्ति वेदितब्बा.

तस्मिन्ति तस्मिं वारे, चतुपञ्चचित्तपरिमाणाय अप्पनावीथियन्ति अत्थो. ततो परिपन्थतो. चित्तं विसुज्झतीति यदिपि आगमनं गहेतुं अविसेसेन विय वुत्तं, परिकम्मविसुद्धितो पन अप्पनाविसुद्धि सातिसयाव. तेनाह ‘‘विसुद्धत्ता’’तिआदि. आवरणविरहितं हुत्वाति येनावरणेन आवटत्ता चित्तं ततो पुब्बे मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्जितुं न सक्कोति, तेन विवित्तं हुत्वा, तं विक्खम्भेत्वाति अत्थो. लीनुद्धच्चसङ्खातानं उभिन्नं अन्तानं अनुपगमनेन मज्झिमो, सविसेसं पच्चनीकधम्मानं वूपसमनतो समथो, योगिनो सुखविसेसानं कारणभावतो निमित्तञ्चाति मज्झिमं समथनिमित्तं. तेनाह ‘‘समप्पवत्तो अप्पनासमाधियेवा’’ति. तदनन्तरं पन पुरिमचित्तन्ति तस्स अप्पनाचित्तस्स अनन्तरपच्चयभूतं पुरिमं चित्तं, गोत्रभुचित्तन्ति अत्थो. एकसन्ततिपरिणामनयेनाति यथा ‘‘तदेव खीरं दधिसम्पन्न’’न्ति, एवं सतिपि परित्तमहग्गतभावभेदे, पच्चयपच्चयुप्पन्नभावभेदे च एकिस्सा एव सन्ततिया परिणामूपगमननयेन एकत्तनयवसेन. तथत्तन्ति तथभावं अप्पनासमाधिवसेन समाहितभावं. एवं पटिपन्नत्ताति वुत्ताकारेन पटिपज्जमानत्ता. यस्मिञ्हि खणे तथत्तं मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्जति, तस्मिंयेव खणे तथत्तुपगमनेन अप्पनासमाधिना समाहितभावूपगमनेन तत्थ पक्खन्दति नाम. पुरिमचित्तेति अप्पनाचित्तस्स पुरिमस्मिं चित्ते गोत्रभुचित्ते. विज्जमानाकारनिप्फादिकाति तस्मिं चित्ते विज्जमानानं परिपन्थविसुद्धिमज्झिमसमथपटिपत्तिपक्खन्दनाकारानं निप्फादिका, तेनाकारेन निप्फज्जमानाति अत्थो. तेयेव हि आकारा पच्चयविसेसतो झानक्खणे निप्फज्जमाना ‘‘पटिपदाविसुद्धी’’ति लद्धसमञ्ञा झानस्स तं विसेसं निप्फादेन्ता विय वुत्ता. उप्पादक्खणेयेवाति अत्तलाभवेलायमेव. यदि एवं, कथं ते आकारा निप्फज्जन्तीति आह ‘‘आगमनवसेना’’ति.

तस्साति चित्तस्स. ‘‘विसुद्धं चित्तं अज्झुपेक्खती’’ति पाळियं (पटि. म. १.१५८) पुग्गलाधिट्ठानेन आगताति ‘‘ब्यापारं अकरोन्तो’’ति आह. समथपटिपत्तितथत्तुपगमनञ्च इध समथभावापत्तियेवाति आह ‘‘समथभावूपगमनेना’’ति. किलेससंसग्गं पहाय एकत्तेन उपट्ठितस्साति पुब्बे ‘‘कथं नु खो किलेससंसग्गं पजहेय्य’’न्ति पटिपन्नस्स इदानि समथपटिपत्तिया तस्स पहीनत्ता किलेससङ्गणिकाभावेन एकत्तेन उपट्ठितस्स झानचित्तस्स. परिपन्थविसुद्धिमज्झिमसमथपटिपत्तिपक्खन्दनेहि वुद्धिप्पत्तिया अनुब्रूहिते झानचित्ते लद्धोकासा तत्रमज्झत्तुपेक्खा सम्पयुत्तेसु समवाहितभावेन पवत्तमाना ते अनुब्रूहेन्ती विय होतीति आह ‘‘तत्रमज्झत्तुपेक्खाय किच्चवसेन उपेक्खानुब्रूहना वेदितब्बा’’ति.

ये पनेते युगनद्धधम्माति सम्बन्धो. तत्थाति तस्मिं झानचित्ते. अञ्ञमञ्ञानतिवत्तनवसेन किच्चकरणतो युगे नद्धा बद्धा विय युगनद्धा. विमुत्तिरसेनाति विमुच्चनकिच्चेन, विमुच्चनसम्पत्तिया वा. एस योगी. वाहयतीति पवत्तेति. अस्साति झानचित्तस्स. तस्मिं खणेति भङ्गक्खणे. उप्पादक्खणे अतीते हि ठितिक्खणतो पट्ठाय आसेवना पवत्तति नाम. ते आकाराति अञ्ञमञ्ञानतिवत्तनादयो तत्थ धम्मानं पवत्तिआकारा. आसेवनापि हि आसेवनपच्चयभावीनं धम्मानं पवत्तिआकारोयेव. संकिलेसवोदानेसूति समाधिपञ्ञानं समरसताय अकरणं भावनाय संकिलेसो, करणं वोदानं. तथा सेसेसुपि. एवमेतेसु संकिलेसवोदानेसु तं तं आदीनवं दोसं आनिसंसं गुणं पुरेतरं पाटिहारियञाणेन दिस्वा यथा अञ्ञमञ्ञानतिवत्तनादयो होन्ति, तथा भावनाय सम्पहंसितत्ता तेनेव ञाणेन विसोधितत्ता. विसोधनं हेत्थ सम्पहंसनं. ते आकारा यस्मा निप्फन्ना, तस्मा ‘‘धम्मानं…पे… वेदितब्बाति वुत्त’’न्ति लक्खणसंवण्णनाय आदिम्हि वुत्तं निगमनवसेन दस्सेति.

‘‘यस्मा उपेक्खावसेन ञाणं पाकटं होती’’ति को सम्बन्धो. कस्मा सम्पहंसनाव परियोसानन्ति वुत्ता, न उपेक्खानुब्रूहनाति चोदनं सन्धाय ‘‘तत्थ यस्मा उपेक्खावसेन ञाणं पाकटं होती’’ति वुत्तं. तत्थाति तस्मिं भावनाचित्ते. उपेक्खावसेन ञाणं पाकटं होतीति अप्पनाकाले भावनाय समप्पवत्तिया, पटिपक्खस्स च पहानतो पग्गहादीसु ब्यापारस्स अकातब्बतो अज्झुपेक्खनाव होति. यं सन्धाय वुत्तं ‘‘समये चित्तस्स अज्झुपेक्खना, विसुद्धं चित्तं अज्झुपेक्खती’’ति च आदि. सा पनायं अज्झुपेक्खना ञाणस्स किच्चसिद्धिया होति, विसेसतो ञाणसाधनत्ता अप्पनाब्यापारस्साति फलेन कारणानुमानञायेन. यस्मा उपेक्खावसेन ञाणं पाकटं होति, तस्मा ञाणकिच्चभूता सम्पहंसना परियोसानन्ति वुत्ताति सम्बन्धो.

इदानि यथावुत्तमत्थं पाळिया समत्थेतुं ‘‘यथाहा’’तिआदि वुत्तं. तथापग्गहितं चित्तन्ति यथा भावनाचित्तं कोसज्जपक्खे न पतति, तथा वीरियसम्बोज्झङ्गट्ठानियानं धम्मानं बहुलीकारवसेन पग्गहितं. साधुकं अज्झुपेक्खतीति पग्गण्हन्तेनापि समाधिस्स वीरियसमतायोजनवसेन पग्गहितत्ता सक्कच्चं अज्झुपेक्खति, तत्रमज्झत्तुपेक्खा ओकासं लभति. तं पन अज्झुपेक्खनं उपेक्खावसेन पुब्बे पवत्तपारिहारियपञ्ञावसेन अप्पनापञ्ञाय किच्चाधिकताति आह ‘‘पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होती’’ति. तस्स अधिमत्तत्ता एव अज्झुपेक्खन्तस्सेव नानासभावेहि नीवरणपमुखेहि किलेसेहि अप्पनाचित्तं विमुच्चति. विमोक्खवसेन विमुच्चनवसेन. पञ्ञावसेनाति पुब्बे पवत्तपारिहारियपञ्ञावसेन. विमुत्तत्ताति नानाकिलेसेहि विमुत्तत्ता एव. ते धम्मा सद्धादयो, विसेसतो सद्धापञ्ञावीरियसमाधयो च एकरसा समानकिच्चा होन्ति. एवमयं इन्द्रियानं एकरसट्ठेन भावना निप्फज्जमाना ञाणब्यापारोति आह ‘‘ञाणकिच्चभूता सम्पहंसना परियोसान’’न्ति. एवं तिविधाय पटिपदाविसुद्धिया लद्धविसेसाय तिविधाय उपेक्खानुब्रूहनाय सातिसयं पञ्ञिन्द्रियस्स अधिमुत्तभावेन चतुब्बिधापि सम्पहंसना सिज्झतीति आगमनुपेक्खा ञाणकिच्चवसेन दसपि आकारा झाने एव वेदितब्बा.

गणनानुपुब्बताति गणनानुपुब्बताय, गणनानुपुब्बतामत्तं वा पठमन्ति इदन्ति अत्थो. तेन देसनाक्कमं उल्लिङ्गेति. ‘‘पठमं उप्पन्नन्ति पठम’’न्ति इमिना पटिपत्तिक्कमं, उप्पन्नन्ति हि अधिगतन्ति अत्थो. ‘‘पठमं समापज्जितब्बन्ति पठम’’न्ति इदं पन न एकन्तलक्खणन्ति अट्ठकथायं (ध. स. अट्ठ. १६०) पटिसिद्धत्ता इध न गहितं. आरम्मणूपनिज्झानं लक्खणूपनिज्झानन्ति दुविधे झाने इधाधिप्पेतज्झानमेव दस्सेतुं ‘‘आरम्मणूपनिज्झानतो’’ति वुत्तं. पथवीकसिणसङ्खातस्स अत्तनो अत्तनो आरम्मणस्स रूपं विय चक्खुना उपनिज्झायनतो. पच्चनीकझापनतोति नीवरणादीनं पच्चनीकधम्मानं दहनतो विक्खम्भनवसेन पजहनतो. सकलट्ठेनाति हेट्ठा वुत्तनयेन कते वा अकते वा परिच्छिज्ज गहिते पथवीभागे पथवीमण्डले सकलारम्मणकरणट्ठेन. न हि तस्स एकदेसमारम्मणं करीयति. पथवीकसिणसन्निस्सयताय निमित्तं पथवीकसिणं यथा ‘‘मञ्चा उक्कुट्ठिं करोन्ती’’ति. तंसहचरणतो झानं पथवीकसिणं यथा ‘‘कुन्ता पचरन्ती’’ति.