पठमज्झानकथावण्णना

६९. एवन्ति वुत्तप्पकारेन. वीरियसमतायोजनवसेन वीथिपटिपन्नं भावनामानसं पटिभागनिमित्तेयेव ठपनवसेन निमित्ताभिमुखं पटिपादयतो अस्स योगिनो. इज्झिस्सतीति समिज्झिस्सति, उप्पज्जिस्सतीति अत्थो. अनुयोगवसेनाति भावनावसेन. सेसानीति सेसानि तीणि, चत्तारि वा. पकतिचित्तेहीति पाकतिकेहि कामावचरचित्तेहि. बलव…पे… चित्तेकग्गतानि भावनाबलेन पटुतरसभावप्पत्तिया. परिकम्मत्ताति पटिसङ्खारकत्ता. यदि आसन्नत्ता उपचारता, गोत्रभुनो एव उपचारसमञ्ञा सियाति आह ‘‘समीपचारित्ता वा’’ति. अनच्चासन्नोपि हि नातिदूरपवत्ती समीपचारी नाम होति. अप्पनं उपेच्च चरन्तीति उपचारानि. इतो पुब्बे परिकम्मानन्ति नानावज्जनवीथियं परिकम्मानं. एत्थाति एतेसु परिकम्मुपचारानुलोमसञ्ञितेसु. सब्बन्तिमन्ति ततियं, चतुत्थं वा. परित्तगोत्ताभिभवनतोति परित्तस्स गोत्तस्स अभिभवनतो. गंतायतीति हि गोत्तं, ‘‘परित्त’’न्ति पवत्तमानं अभिधानं, बुद्धिञ्च एकंसिकविसयताय रक्खतीति परित्तगोत्तं. यथा हि बुद्धि आरम्मणभूतेन अत्थेन विना न पवत्तति, एवं अभिधानं अभिधेय्यभूतेन. तस्मा सो तानि तायति रक्खतीति वुच्चति. तं पन महग्गतानुत्तरविधुरं कामतण्हाय गोचरभूतं कामावचरधम्मानं आवेणिकरूपं दट्ठब्बं. महग्गतगोत्तेपि इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो. भावनतोति उप्पादनतो.

अविसेसेन सब्बेसं सब्बा समञ्ञाति पठमनयो गहितग्गहणं होतीति आह ‘‘अग्गहितग्गहणेना’’तिआदि. नानावज्जनपरिकम्ममेव परिकम्मन्ति अधिप्पायेन ‘‘पठमं वा उपचार’’न्तिआदि वुत्तं. चतुत्थं अप्पनाचित्तं, पञ्चमं वा अप्पनाचित्तं पुब्बे वुत्तनयेन सचे चतुत्थं गोत्रभु होतीति अत्थो. पञ्चमं वाति वा-सद्दो अनियमे. स्वायं अनियमो इमिना कारणेनाति दस्सेतुं ‘‘तञ्च खो खिप्पाभिञ्ञदन्धाभिञ्ञवसेना’’ति वुत्तं. तत्थ खिप्पाभिञ्ञस्स चतुत्थं अप्पेति, दन्धाभिञ्ञस्स पञ्चमं. कस्मा पन चतुत्थं, पञ्चमं वा अप्पेति, न ततो परन्ति आह ‘‘ततो परं जवनं पतती’’ति. ततो पञ्चमतो परं छट्ठं, सत्तमञ्च जवनं पतन्तं विय होति परिक्खीणजवत्ताति अधिप्पायो.

यथा अलद्धासेवनं पठमजवनं दुब्बलत्ता गोत्रभुं न उप्पादेति, लद्धासेवनं पन बलवभावतो दुतियं, ततियं वा गोत्रभुं उप्पादेति, एवं लद्धासेवनताय बलवभावतो छट्ठं, सत्तमम्पि अप्पेतीति थेरस्स अधिप्पायो. तेनाह ‘‘तस्मा छट्ठेपि सत्तमेपि अप्पना होती’’ति. तन्ति थेरस्स वचनं. सुत्तसुत्तानुलोमआचरियवादेहि अनुपत्थम्भितत्ता वुत्तं ‘‘अत्तनोमतिमत्त’’न्ति. ‘‘पुरिमा पुरिमा कुसला धम्मा’’ति (पट्ठा. १.१.१२) पन सुत्तपदमकारणं आसेवनपच्चयलाभस्स बलवभावे अनेकन्तिकत्ता. तथा हि अलद्धासेवनापि पठमचेतना दिट्ठधम्मवेदनीया होति, लद्धासेवना दुतियचेतना याव छट्ठचेतना अपरापरियवेदनीया. चतुत्थपञ्चमेसुयेवातिआदि वुत्तस्सेवत्थस्स युत्तिदस्सनमुखेन निगमनत्थं वुत्तं. तत्थ यदि छट्ठसत्तमं जवनं पतितं नाम होति परिक्खीणजवत्ता, कथं सत्तमजवनचेतना उपपज्जवेदनीया, आनन्तरिया च होतीति? नायं विसेसो आसेवनपच्चयलाभेन बलप्पत्तिया. किञ्चरहि किरियावत्थाविसेसतो. किरियावत्था हि आरम्भमज्झपरियोसानवसेन तिविधा. तत्थ च परियोसानावत्थाय सन्निट्ठापकचेतनाभावेन उपपज्जवेदनीयादिता होति, न बलवभावेनाति दट्ठब्बं. पटिसन्धिया अनन्तरपच्चयभाविनो विपाकसन्तानस्स अनन्तरपच्चयभावेन तथा अभिसङ्खतत्ताति च वदन्ति. तस्मा छट्ठसत्तमानं पपाताभिमुखताय परिक्खीणजवता न सक्का निवारेतुं. तथा हि ‘‘यथा हि पुरिसो’’तिआदि वुत्तं.

सा च पन अप्पना. अद्धानपरिच्छेदोति कालपरिच्छेदो. सो पनेत्थ सत्तसु ठानेसु कत्थचि अपरिमाणचित्तक्खणताय, कत्थचि अतिइत्तरखणताय नत्थीति वुत्तो. न हेत्थ सम्पुण्णजवनवीथि अद्धा लब्भति. तेनेवाह ‘‘एत्थ मग्गानन्तरफल’’न्तिआदि. सेसट्ठानेसूति पठमप्पना, लोकियाभिञ्ञा, मग्गक्खणो, निरोधा वुट्ठहन्तस्स फलक्खणोति एतेसु चतूसु ठानेसु.

एत्तावताति एत्तकेन भावनाक्कमेन एस योगावचरो पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति. एवं विहरता च अनेन तदेव पठमं झानं अधिगतं होति पथवीकसिणन्ति सम्बन्धो.

७०. तत्थाति तस्मिं झानपाठे. विविच्चित्वाति विसुं हुत्वा. तेनाह ‘‘विना हुत्वा अपक्कमित्वा’’ति, पजहनवसेन अपसक्कित्वाति अत्थो. विविच्चेव कामेहीति एत्थ ‘‘विविच्चा’’ति इमिना विवेचनं झानक्खणे कामानं अभावमत्तं वुत्तं. ‘‘विविच्चेवा’’ति पन इमिना एकंसतो कामानं विवेचेतब्बतादीपनेन तप्पटिपक्खता झानस्स, कामविवेकस्स च झानाधिगमूपायता दस्सिता होतीति इममत्थं दस्सेतुं ‘‘पठमं झान’’न्तिआदिं वत्वा तमेवत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘कथ’’न्तिआदि वुत्तं. ‘‘अन्धकारे सति पदीपोभासो विया’’ति एतेन यथा पदीपोभासाभावेन रत्तियं अन्धकाराभिभवो, एवं झानाभावेन सत्तसन्ततियं कामाभिभवोति दस्सेति.

एतन्ति पुब्बपदेयेव अवधारणवचनं. न खो पन एवं दट्ठब्बं ‘‘कामेहि एवा’’ति अवधारणस्स अकतत्ता. निस्सरन्ति निग्गच्छन्ति एतेन, एत्थ वाति निस्सरणं. के निग्गच्छन्ति? कामा, तेसं कामानं निस्सरणं पहानं तन्निस्सरणं, ततो. कथं पन समाने विक्खम्भने कामानमेवेतं निस्सरणं, न ब्यापादादीनन्ति चोदनं युत्तितो, आगमतो च सोधेतुं ‘‘कामधातू’’तिआदि वुत्तं. तत्थ कामधातुसमतिक्कमनतोति सकलस्सपि कामभवस्स समतिक्कमपटिपदाभावतो. तेन इमस्स झानस्स कामपरिञ्ञाभावमाह. कामरागपटिपक्खतोति वक्खमानविभागस्स किलेसकामस्स पच्चत्थिकभावतो. तेन यथा मेत्ता ब्यापादस्स, करुणा विहिंसाय, एवमिदं झानं कामरागस्स उजुविपच्चनीकभूतन्ति दस्सेति. एवमत्तनो पवत्तिया, विपाकप्पवत्तिया च कामरागतो, कामधातुतो च विनिवत्तसभावत्ता इदं झानं विसेसतो कामानमेव निस्सरणं. स्वायमत्थो पाठगतो एवाति आह ‘‘यथाहा’’तिआदि. कामञ्चेतमत्थं दीपेतुं पुरिमपदेयेव अवधारणं गहितं, उत्तरपदेपि पन तं गहेतब्बमेव तथा अत्थसम्भवतोति दस्सेतुं ‘‘उत्तरपदेपी’’तिआदि वुत्तं. इतोति कामच्छन्दतो. एस नियमो. साधारणवचनेनाति अविसेसवचनेन. तदङ्गविक्खम्भनसमुच्छेदप्पटिपस्सद्धिनिस्सरणविवेका तदङ्गविवेकादयो. चित्तकायउपधिविवेका चित्तविवेकादयो. तयो एव इध झानकथायं दट्ठब्बा समुच्छेदविवेकादीनं असम्भवतो.

निद्देसेति महानिद्देसे (महानि. १, ७). तत्थ हि ‘‘उद्दानतो द्वे कामा – वत्थुकामा किलेसकामा चा’’ति उद्दिसित्वा ‘‘तत्थ कतमे वत्थुकामा? मनापिया रूपा…पे… मनापिया फोट्ठब्बा’’तिआदिना वत्थुकामा निद्दिट्ठा. ते पन कामीयन्तीति कामाति वेदितब्बा. तत्थेवाति निद्देसे एव. विभङ्गेति झानविभङ्गे (विभ. ५६४). पत्थनाकारेन पवत्तो दुब्बलो लोभो छन्दनट्ठेन छन्दो, ततो बलवा रञ्जनट्ठेन रागो, ततोपि बलवतरो बहलरागो छन्दरागो. निमित्तानुब्यञ्जनानि सङ्कप्पेति एतेनाति सङ्कप्पो, तथापवत्तो लोभो, ततो बलवा रञ्जनट्ठेन रागो, सङ्कप्पनवसेनेव पवत्तो ततोपि बलवतरो सङ्कप्परागोति. स्वायं पभेदो एकस्सेव लोभस्स पवत्तिआकारवसेन, अवत्थाभेदवसेन च वेदितब्बो यथा ‘‘वच्छो दम्मो बलीबद्दो’’ति. इमे किलेसकामा. कामेन्तीति कामा, कामेन्ति एतेहीति वा.

एवञ्हि सतीति एवं उभयेसम्पि कामानं सङ्गहे सति. वत्थुकामेहिपीति ‘‘वत्थुकामेहि विविच्चेवा’’तिपि अत्थो युज्जतीति एवं युज्जमानत्थन्तरसमुच्चयत्थो पि-सद्दो, न किलेसकामसमुच्चयत्थो. कस्मा? इमस्मिं अत्थे किलेसकामेहि विवेकस्स दुतियपदेन वुत्तत्ता. तेनाति वत्थुकामविवेकेन. कायविवेको वुत्तो होति पुत्तदारादिपरिग्गहविवेकदीपनतो. पुरिमेनाति कायविवेकेन. एत्थाति ‘‘विविच्चेव कामेहि, विविच्च अकुसलेहि धम्मेही’’ति एतस्मिं पदद्वये, इतो वा निद्धारिते विवेकद्वये. अकुसल-सद्देन यदिपि किलेसकामा, सब्बाकुसलापि वा गहिता, सब्बथा पन किलेसकामेहि विवेको वुत्तोति आह ‘‘दुतियेन किलेसकामेहि विवेकवचनतो’’ति. दुतियेनाति च चित्तविवेकेनाति अत्थो. एतेसन्ति यथावुत्तानं द्विन्नं पदानं, निद्धारणे चेतं सामिवचनं. तण्हादिसंकिलेसानं वत्थुनो पहानं संकिलेसवत्थुप्पहानं. लोलभावो नाम तत्थ तत्थ रूपादीसु तण्हुप्पादो, तस्स हेतु वत्थुकामा एव वेदितब्बा. बालभावो अविज्जा, दुच्चिन्तितचिन्तितादि वा, तस्स अयोनिसोमनसिकारो, सब्बेपि वा अकुसला धम्मा हेतु. कामगुणाधिगमहेतुपि पाणातिपातादिअसुद्धपयोगो होतीति तब्बिवेकेन पयोगसुद्धि विभाविता. तण्हासंकिलेससोधनेन, विवट्टूपनिस्सयसंवड्ढनेन च अज्झासयविसोधनं आसयपोसनं. कामेसूति निद्धारणे भुम्मं.

अनेकभेदोति कामासवकामरागसंयोजनादिवसेन, रूपतण्हादिवसेन च अनेकप्पभेदो. कामच्छन्दोयेवाति कामसभावोयेव छन्दो, न कत्तुकम्यताछन्दो, नापि कुसलच्छन्दोति अधिप्पायो. झानपटिपक्खतोति झानस्स पटिपक्खभावतो तंहेतु तन्निमित्तं विसुं वुत्तो. अकुसलभावसामञ्ञेन अग्गहेत्वा विसुं सरूपेन गहितो. यदि किलेसकामोव पुरिमपदे वुत्तो, कथं बहुवचनन्ति आह ‘‘अनेकभेदतो’’तिआदि.

अञ्ञेसम्पि दिट्ठिमानअहिरिकानोत्तप्पादीनं, तंसहितफस्सादीनञ्च. उपरि वुच्चमानानि झानङ्गानि उपरिझानङ्गानि, तेसं अत्तनो पच्चनीकानं पटिपक्खभावदस्सनतो तप्पच्चनीकनीवरणवचनं. नीवरणानि हि झानङ्गपच्चनीकानि तेसं पवत्तिनिवारणतो. समाधि कामच्छन्दस्स पटिपक्खो रागप्पणिधिया उजुविपच्चनीकभावतो, नानारम्मणेहि पलोभितस्स परिब्भमन्तस्स चित्तस्स समाधानतो च. पीति ब्यापादस्स पटिपक्खा पामोज्जेन समानयोगक्खेमत्ता. वितक्को थिनमिद्धस्स पटिपक्खो योनिसो सङ्कप्पनवसेन सविप्फारपवत्तितो. सुखं अवूपसमानुतापसभावस्स उद्धच्चकुक्कुच्चस्स पटिपक्खं वूपसन्तसीतलसभावत्ता. विचारो विचिकिच्छाय पटिपक्खो आरम्मणे अनुमज्जनवसेन पञ्ञापटिरूपसभावत्ता. महाकच्चानत्थेरेन देसितं पिटकानं संवण्णना पेटकं, तस्मिं पेटके.

पञ्चकामगुणभेदविसयस्साति रूपादिपञ्चकामगुणविसेसविसयस्स. आघातवत्थुभेदादिविसयानन्ति ब्यापादविवेकवचनेन ‘‘अनत्थं मे अचरी’’ति (दी. नि. ३.३४०; अ. नि. ९.२९; विभ. ९६०) आदिआघातवत्थुभेदविसयस्स दोसस्स, मोहाधिकेहि थिनमिद्धादीहि विवेकवचनेन पटिच्छादनवसेन दुक्खादिपुब्बन्तादिभेदविसयस्स मोहस्स विक्खम्भनविवेको वुत्तो. कामरागब्यापादतदेकट्ठथिनमिद्धादिविक्खम्भकञ्चेतं सब्बाकुसलपटिपक्खसभावत्ता. सब्बकुसलानं तेन सभावेन सब्बाकुसलप्पहायकं होति, होन्तम्पि कामरागादिविक्खम्भनसभावमेव होति तंसभावत्ताति अविसेसेत्वा नीवरणाकुसलमूलादीनं ‘‘विक्खम्भनविवेको वुत्तो होती’’ति आह.

७१. यथापच्चयं पवत्तमानानं सभावधम्मानं नत्थि काचि वसवत्तिताति वसवत्तिभावनिवारणत्थं ‘‘वितक्कनं वितक्को’’ति वुत्तं. तयिदं ‘‘वितक्कनं ईदिसमिद’’न्ति आरम्मणस्स परिकप्पनन्ति आह ‘‘ऊहनन्ति वुत्तं होती’’ति. यस्मा चित्तं वितक्कबलेन आरम्मणं अभिनिरुळ्हं विय होति, तस्मा सो आरम्मणाभिनिरोपनलक्खणो वुत्तो. यथा हि कोचि राजवल्लभं, तंसम्बन्धिनं मित्तं वा निस्साय राजगेहं आरोहति अनुपविसति, एवं वितक्कं निस्साय चित्तं आरम्मणं आरोहति. यदि एवं, कथं अवितक्कं चित्तं आरम्मणं आरोहतीति? वितक्कबलेनेव. यथा हि सो पुरिसो परिचयेन तेन विनापि निरासङ्को राजगेहं पविसति, एवं परिचयेन वितक्केन विनापि अवितक्कं चित्तं आरम्मणं आरोहति. परिचयेनाति च सन्ताने पवत्तवितक्कभावनासङ्खातेन परिचयेन. वितक्कस्स हि सन्ताने अभिण्हं पवत्तस्स वसेन चित्तस्स आरम्मणाभिरुहणं चिरपरिचितं. तेन तं कदाचि वितक्केन विनापि तत्थ पवत्ततेव. यथा तं ञाणसहितं हुत्वा सम्मसनवसेन चिरपरिचितं कदाचि ञाणविरहितम्पि सम्मसनवसेन पवत्तति, यथा वा किलेससहितं हुत्वा पवत्तं सब्बसो किलेसरहितम्पि परिचयेन किलेसवासनावसेन पवत्तति, एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं. आदितो, अभिमुखं वा हननं आहननं. परितो, परिवत्तेत्वा वा आहननं परियाहननं. ‘‘रूपं रूपं, पथवी पथवी’’ति आकोटेन्तस्स विय पवत्ति ‘‘आहननं, परियाहनन’’न्ति च वेदितब्बं. आनयनं चित्तस्स आरम्मणे उपनयनं, आकड्ढनं वा.

अनुसञ्चरणं अनुपरिब्भमनं. स्वायं विसेसो सन्तानम्हि लब्भमानो एव सन्ताने पाकटो होतीति दट्ठब्बो. सेसेसुपि एसेव नयो. अनुमज्जनं आरम्मणे चित्तस्स अनुमसनं, परिमज्जनन्ति अत्थो. तथा हि विचारो ‘‘परिमज्जनहत्थो विय, सञ्चरणहत्थो विया’’ति च वुत्तो. तत्थाति आरम्मणे. सहजातानं अनुयोजनं आरम्मणे अनुविचारणसङ्खातअनुमज्जनवसेनेव वेदितब्बं. अनुप्पबन्धनं आरम्मणे चित्तस्स अविच्छिन्नस्स विय पवत्ति. तथा हि सो ‘‘अनुसन्धानता’’ति (ध. स. ८) निद्दिट्ठो. तेनेव च ‘‘घण्डानुरवो विय, परिब्भमनं विया’’ति च वुत्तो.

कत्थचीति पठमज्झाने, परित्तचित्तुप्पादेसु च. विचारतो ओळारिकट्ठेन, विचारस्सेव च पुब्बङ्गमट्ठेन अनुरवतो ओळारिको, तस्स च पुब्बङ्गमो घण्डाभिघातो विय वितक्को. यथा हि घण्डाभिघातो पठमाभिनिपातो होति, एवं आरम्मणाभिमुखनिरोपनट्ठेन वितक्को चेतसो पठमाभिनिपातो होति. अभिघात-ग्गहणेन चेत्थ अभिघातजो सद्दो गहितोति वेदितब्बो. विप्फारवाति विचलनयुत्तो सपरिप्फन्दो. परिब्भमनं विय परिस्सयाभाववीमंसनत्थं. अनुप्पबन्धेन पवत्तियन्ति उपचारे वा अप्पनायं वा सन्तानेन पवत्तियं. तत्थ हि वितक्को निच्चलो हुत्वा आरम्मणं अनुपविसित्वा विय पवत्तति, न पठमाभिनिपाते. पाकटो होतीति वितक्कस्स विसेसो अभिनिरोपनाकारो ओळारिकत्ता पठमज्झाने पाकटो होति, तदभावतो पञ्चकनये दुतियज्झाने विचारस्स विसेसो अनुमज्जनाकारो पाकटो होति.

वालण्डुपकं एळकलोमादीहि कतचुम्बटकं. उप्पीळनहत्थोति पिण्डस्स उप्पीळनहत्थो. तस्सेव इतो चितो च सञ्चरणहत्थो. मण्डलन्ति कंसभाजनादीसु किञ्चि मण्डलं वट्टलेखं करोन्तस्स. यथा पुप्फफलसाखादिअवयवविनिमुत्तो अविज्जमानोपि रुक्खो ‘‘सपुप्फो सफलो’’ति वोहरीयति, एवं वितक्कादिअङ्गविनिमुत्तं अविज्जमानम्पि झानं ‘‘सवितक्कं सविचार’’न्ति वोहरीयतीति दस्सेतुं ‘‘रुक्खो विया’’तिआदि वुत्तं. झानभावनाय पुग्गलवसेन देसेतब्बत्ता ‘‘इध भिक्खु विविच्चेव कामेही’’तिआदिना पुग्गलाधिट्ठानेन झानानि उद्दिट्ठानीति. यदिपि विभङ्गे पुग्गलाधिट्ठाना देसना कता, अत्थो पन तत्रापि विभङ्गेपि यथा इध ‘‘इमिना च वितक्केना’’तिआदिना धम्मवसेन वुत्तो, एवमेव दट्ठब्बो, परमत्थतो पुग्गलस्सेव अभावतोति अधिप्पायो. अत्थो…पे… दट्ठब्बो झानसमङ्गिनो वितक्कविचारसमङ्गितादस्सनेन, झानस्सेव च सवितक्कसविचारताय वुत्तत्ताति एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो.

विवेकाति विवेका हेतुभूताति विवेक-सद्दस्स भावसाधनतं सन्धायाह. विवेकेति कत्तुसाधनतं, कम्मसाधनतं वा. ‘‘विवित्तो’’ति हि इमिना नीवरणेहि विनाभूतो तेहि विवेचितोति च साधनद्वयम्पि सङ्गहितमेवाति.

७२. पीणयतीति तप्पेति, वड्ढेति वा. सम्पियायनलक्खणाति परितुस्सनलक्खणा. पीणनरसाति परिब्रूहनरसा. फरणरसाति पणीतरूपेहि कायस्स ब्यापनरसा. उदग्गभावो ओदग्यं. खुद्दिका लहुं लोमहंसनमत्तं कत्वा भिन्ना न पुन उप्पज्जति. खणिका बहुलं उप्पज्जति. उब्बेगतो फरणा निच्चलत्ता, चिरट्ठितिकत्ता च पणीततरा. चेतियङ्गणं गन्त्वाति पुण्णवल्लिकविहारे चेतियङ्गणं गन्त्वा. पकतिया दिट्ठारम्मणवसेनाति पुब्बे महाचेतियं गहितारम्मणवसेन. चित्रगेण्डुको विचित्राकारेन कतगेण्डुको. उपनिस्सयेति समीपे, तस्स वा विहारस्स निस्सयभूते, गोचरट्ठानभूतेति अत्थो.

घराजिरेति गेहङ्गणे. पब्बतसिखरे कतचेतियं ‘‘आकासचेतिय’’न्ति वुत्तं. गहितनिमित्तेनेवाति चेतियवन्दनं, धम्मस्सवनञ्च उद्दिस्स ‘‘धञ्ञा वतिमे’’तिआदिना गहितकुसलनिमित्तेनेव कारणभूतेन. गहितं वा निमित्तं एतेनाति गहितनिमित्तं, वुत्ताकारेन पवत्तचित्तं, तेन गहितनिमित्तेनेव चित्तेन सह. पक्खन्दन्ति अनुपविट्ठं. अनुपरिप्फुटन्ति अनु अनु समन्ततो फुटं, सब्बसो अनुविसटन्ति अत्थो.

पस्सद्धिया निमित्तभावेन गब्भं गण्हन्ती. परिपाचनवसेन परिपाकं गच्छन्ती. अप्पनासम्पयुत्ताव पीति अप्पनासमाधिपूरिका. खणिकसमाधिपूरिका च उपचारसमाधिपूरिका च अप्पनासमाधिस्स विदूरतराति तदुभयं अनामसन्तो ‘‘तासु या अप्पनासमाधिस्सा’’तिआदिमाह. समाधिसम्पयोगं गताति पुब्बे उपचारसमाधिना सम्पयुत्ता हुत्वा अनुक्कमेन वड्ढित्वा अप्पनासमाधिना सम्पयोगं गता.

७३. सुखयतीति सुखं, अत्तना सम्पयुत्तधम्मे लद्धस्सादे करोतीति अत्थो. स्वायं कत्तुनिद्देसो परियायलद्धो धम्मतो अञ्ञस्स कत्तु निवत्तनत्थो, निप्परियायेन पन भावसाधनमेव लब्भतीति ‘‘सुखनं सुख’’न्ति वुत्तं. इट्ठसभावत्ता तंसमङ्गीपुग्गलं, सम्पयुत्तधम्मे वा अत्तनि सादयतीति सातं द-कारस्स त-कारं कत्वा. सातं ‘‘मधुर’’न्ति वदन्ति. सातं लक्खणं एतस्साति सातलक्खणं. उपब्रूहनं सम्पयुत्तधम्मानं संवड्ढनं. दुक्खं विय अविस्सज्जेत्वा अदुक्खमसुखा विय अनज्झुपेक्खित्वा अनु अनु गण्हनं, उपकारिता वा अनुग्गहो. कत्थचि पठमज्झानादिके. पटिलाभतुट्ठीति पटिलाभवसेन उप्पज्जनकतुट्ठि. पटिलद्धरसानुभवनन्ति पटिलद्धस्स आरम्मणरसस्स अनुभवनन्ति सभावतो पीतिसुखानि विभजित्वा दस्सेति. यत्थ पीति, तत्थ सुखन्ति वितक्कस्स विय इतरेन पीतिया सुखेन अच्चन्तसंयोगमाह. ‘‘यत्थ सुखं, तत्थ न नियमतो पीती’’ति विचारस्स विय वितक्केन सुखस्स पीतिया अनच्चन्तसंयोगं. तेन अच्चन्तानच्चन्तसंयोगिताय पीतिसुखानं विसेसं दस्सेति. कं तारेन्ति एत्थाति कन्तारं, निरुदकमरुट्ठानं. वनमेव वनन्तं. तस्मिं तस्मिं समयेति इट्ठारम्मणस्स पटिलाभसमये, पटिलद्धस्स रसानुभवनसमये, वनच्छायादीनं सवनदस्सनसमये, पवेसपरिभोगसमये च. पाकटभावतोति यथाक्कमं पीतिसुखानं विभूतभावतो.

विवेकजं पीतिसुखन्ति एत्थ पुरिमस्मिं अत्थे विवेकजन्ति झानं वुत्तं. पीतिसुखसद्दतो च अत्थिअत्थविसेसतो ‘‘अस्स झानस्स, अस्मिं वा झाने’’ति एत्थ अ-कारो दट्ठब्बो. दुतिये पीतिसुखमेव विवेकजं. ‘‘विवेकजंपीतिसुख’’न्ति च अञ्ञपदत्थसमासो, पच्चत्तनिद्देसस्स च अलोपो कतो. लोपे वा सति ‘‘विवेकजपीतिसुख’’न्ति पाठोति अयं विसेसो.

उपसम्पज्जाति एत्थ उप-सं-सद्दा ‘‘उपलब्भति, संभुञ्जती’’तिआदीसु विय निरत्थकाति दस्सेतुं ‘‘उपगन्त्वा’’तिआदिं वत्वा पुन तेसं सात्थकभावं दस्सेतुं ‘‘उपसम्पादयित्वा’’तिआदि वुत्तं, तस्मा पत्वा, साधेत्वाति वा अत्थो. इरियन्ति किरियं. वुत्तिआदीनि तस्सेव वेवचनानि. पालनाति हि एकं इरियापथबाधनं इरियापथन्तरेहि रक्खणा.