चतुत्थज्झानकथावण्णना
८७. इदानि निब्बत्तितविसेसं दस्सेन्तो ‘‘अयं पन विसेसो’’ति वत्वा ‘‘यस्मा’’तिआदिमाह. आसेवनपच्चयेन पच्चयो न होति, अनिट्ठे ठाने पदन्तरसङ्गहितस्स आसेवनपच्चयत्ताभावतो. अदुक्खमसुखाय वेदनाय उप्पज्जितब्बं सातिसयं सुखविरागभावनाभावतो. तानीति अप्पनावीथियं जवनानि सन्धायाह.
८८. ‘‘पुब्बेवा’’ति वुत्तत्ता कदा पन तेसं पहानं होतीति चोदनायं आह ‘‘चतुन्नं झानानं उपचारक्खणे’’ति. एवं वेदितब्बन्ति सम्बन्धो. पहानक्कमो नाम पहायकधम्मानं उप्पत्तिपटिपाटि. तेन पन वुच्चमाने ‘‘दुक्खं दोमनस्सं सुखं सोमनस्स’’न्ति वत्तब्बं सिया. कस्मा इतो अञ्ञथा वचनन्ति आह ‘‘इन्द्रियविभङ्गे’’तिआदि. अथ कस्मा झानेस्वेव निरोधो वुत्तोति सम्बन्धो.
कत्थ चुप्पन्नं दुक्खिन्द्रियन्ति अत्तनो पच्चयेहि उप्पन्नं दुक्खिन्द्रियं. कत्थ च अपरिसेसं निरुज्झतीति निरोधट्ठानं पुच्छति. तेन ‘‘कत्था’’ति पुच्छायं, ‘‘एत्था’’ति विस्सज्जनेपि हेतुम्हि भुम्मवचनं दट्ठब्बं. झानानुभावनिमित्तं हि अनुप्पज्जन्तं ‘‘दुक्खिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झती’’ति वुत्तं. अतिसयनिरोधो सुट्ठु पहानं उजुपटिपक्खेन वूपसमो.
नानावज्जनेति येन आवज्जनेन अप्पनावीथि, ततो भिन्नावज्जने, अनेकावज्जने वा. अप्पनावीथियञ्हि उपचारो एकावज्जनो, इतरो अनेकावज्जनो अनेकक्खत्तुं पवत्तनतो. विसमनिसज्जाय उप्पन्नकिलमथो विसमासनुपतापो. पीतिफरणेनाति पीतिया फरणरसत्ता, पीतिसमुट्ठानानं वा पणीतरूपानं कायस्स ब्यापनतो वुत्तं. तेनाह ‘‘सब्बो कायो सुखोक्कन्तो होती’’ति. वितक्कविचारपच्चयेपीति पि-सद्दो अट्ठानप्पयुत्तो, सो ‘‘पहीनस्सा’’ति एत्थ आनेत्वा सम्बन्धितब्बो ‘‘पहीनस्सापि दोमनस्सिन्द्रियस्सा’’ति. एतं दोमनस्सिन्द्रियं उप्पज्जतीति सम्बन्धो. ‘‘तस्स मय्हं अतिचिरं वितक्कयतो विचारयतो कायोपि किलमिचित्तम्पि उहञ्ञी’’ति वचनतो कायचित्तखेदानं वितक्कविचारप्पच्चयता वेदितब्बा. ‘‘वितक्कविचारभावे उप्पज्जति दोमनस्सिन्द्रिय’’न्ति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. तत्थस्स सिया उप्पत्तीति तत्थ दुतियज्झानूपचारे अस्स दोमनस्सस्स उप्पत्ति भवेय्य.
एत्थ च यदेके ‘‘तत्थस्स सिया उप्पत्ती’’ति वदन्तेन झानलाभीनम्पि दोमनुस्सुप्पत्ति अत्थीति दस्सितं होति. तेन च अनीवरणसभावो लोभो विय दोसोपि अत्थीति दीपेति. न हि दोसेन विना दोमनस्सं पवत्तति. न चेत्थ पट्ठानपाळिया विरोधो चिन्तेतब्बो. यस्मा तत्थ परिहीनं झानं आरम्मणं कत्वा पवत्तमानं दोमनस्सं दस्सितं, अपरिहीनज्झानमारम्मणं कत्वा उप्पज्जमानस्स दोमनस्सस्स असम्भवतो. झानलाभीनं सब्बसो दोमनस्सं नुप्पज्जतीति च न सक्का वत्तुं, अट्ठसमापत्तिलाभिनो अपि तस्स उप्पन्नत्ता. न हेव खो सो पहीनज्झानो अहोसीति वदन्ति, तं अयुत्तं अनीवरणसभावस्स दोसस्स अभावतो. यदि सिया, रूपारूपावचरसत्तानम्पि उप्पज्जेय्य, न च उप्पज्जति. तथा हि ‘‘अरूपे कामच्छन्दनीवरणं पटिच्च थिनमिद्धनीवरणं उद्धच्चनीवरणं अविज्जानीवरण’’न्तिआदीसु ब्यापादकुक्कुच्चनीवरणानि अनुद्धटानि. न चेत्थ नीवरणत्ता परिहारो, कामच्छन्दादीनम्पि अनीवरणानंयेव नीवरणसदिसताय नीवरणपरियायस्स वुत्तत्ता. यं पन वुत्तं ‘‘अट्ठसमापत्तिलाभिनो अपि तस्स उप्पन्नत्ता’’ति, तम्पि अकारणं उप्पज्जमानेन च दोमनस्सेन झानतो परिहायनतो. लहुकेन पन पच्चयेन परिहीनं तादिसा अप्पकसिरेनेव पटिपाकतिकं करोन्तीति दट्ठब्बं. ‘‘तत्थस्स सिया उप्पत्ती’’ति इदं पन परिकप्पवचनं उपचारक्खणे दोमनस्सस्स अप्पहीनभावदस्सनत्थं. तथा हि वुत्तं ‘‘न त्वेव अन्तोअप्पनाय’’न्ति. यदि पन तदा दोमनस्सं उप्पज्जेय्य, पठमज्झानम्पिस्स परिहीनमेवाति दट्ठब्बं. पहीनम्पि सोमनस्सिन्द्रियं पीति विय न दूरेति कत्वा ‘‘आसन्नत्ता’’ति वुत्तं. नानावज्जनूपचारे पहीनम्पि पहानङ्गं पटिपक्खेन अविहतत्ता अन्तरन्तरा उप्पज्जेय्य वाति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘अप्पनाप्पत्ताया’’तिआदिमाह. तादिसाय आसेवनाय इच्छितब्बत्ता यथा मग्गवीथितो पुब्बे द्वे तयो जवनवारा सदिसानुपस्सनाव पवत्तन्ति, एवमिधापि अप्पनावारतो पुब्बे द्वे तयो जवनवारा उपेक्खासहगताव पवत्तन्तीति वदन्ति.
समाहटाति समानीता, सङ्गहेत्वा वुत्ताति अत्थो. सुखदुक्खानि विय अनोळारिकत्ता अविभूतताय सुखुमा. ततो एव अनुमिनितब्बसभावत्ता दुविञ्ञेय्या. दुट्ठस्साति दुट्ठपयोगस्स, दुद्दम्मस्साति अत्थो. सक्का होति एसा गाहयितुं अञ्ञापोहननयेनाति अधिप्पायो.
अदुक्खमसुखाय चेतोविमुत्तियाति इदमेव चतुत्थज्झानं दट्ठब्बं. पच्चयदस्सनत्थन्ति अधिगमस्स उपायभूतपच्चयदस्सनत्थं. तेनाह ‘‘दुक्खप्पहानादयो हि तस्सा पच्चया’’ति. दुक्खप्पहानादयोति च सोपचारा पठमज्झानादयोवेत्थ अधिप्पेता.
पहीनाति वुत्ता ‘‘पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं परिक्खया’’ति. एताति सुखादयो वेदना.
सोमनस्सं रागस्स पच्चयो. वुत्तञ्हि ‘‘सुखाय खो, आवुसो विसाख, वेदनाय रागानुसयो अनुसेती’’ति (म. नि. १.४६५). दोमनस्सं दोसस्स पच्चयो. वुत्तम्पि चेतं ‘‘दुक्खाय खो, आवुसो विसाख, वेदनाय पटिघानुसयो अनुसेती’’ति. सुखादिघातेनाति सुखादीनं पहानेन. अस्स झानस्स.
न दुक्खन्ति अदुक्खं, दुक्खविधुरं. यस्मा तत्थ दुक्खं नत्थि, तस्मा वुत्तं ‘‘दुक्खाभावेना’’ति. असुखन्ति एत्थपि एसेव नयो. एतेनाति दुक्खसुखपटिक्खेपवचनेन. ‘‘पटिपक्खभूत’’न्ति इदं इध ततियवेदनाय दुक्खादीनं समतिक्कमवसेन पत्तब्बत्ता वुत्तं, न कुसलाकुसलानं विय उजुविपच्चनीकताय. इट्ठानिट्ठविपरीतस्स मज्झत्तारम्मणस्स, इट्ठानिट्ठविपरीतं वा मज्झत्ताकारेन अनुभवनलक्खणा इट्ठानिट्ठविपरीतानुभवनलक्खणा. ततो एव मज्झत्तरसा. अविभूतपच्चुपट्ठानाति सुखदुक्खानि विय न विभूताकारा, पिट्ठिपासाणे मिगगतमग्गो विय तेहि अनुमातब्बा अविभूताकारोपट्ठाना. सुखनिरोधो नाम इध चतुत्थज्झानूपचारो, सो पदट्ठानं एतिस्साति सुखनिरोधपदट्ठाना.
८९. ‘‘उपेक्खासतिपारिसुद्धि’’न्ति पुरिमपदे उत्तरपदलोपेनेतं समासपदन्ति आह ‘‘उपेक्खाय जनितसतिपारिसुद्धि’’न्ति. सब्बपच्चनीकधम्मपरिसुद्धाय पच्चनीकसमनेपि अब्यावटाय पारिसुद्धिउपेक्खाय वत्तमानाय चतुत्थज्झाने सति सम्पहंसनपञ्ञा विय सुपरिसुद्धा, सुविसदा च होतीति आह ‘‘या च तस्सा सतिया पारिसुद्धि, सा उपेक्खाय कता, न अञ्ञेना’’ति. यदि तत्रमज्झत्तता इध ‘‘उपेक्खा’’ति अधिप्पेता, कथं सतियेव ‘‘परिसुद्धा’’ति वुत्ताति आह ‘‘न केवल’’न्तिआदि.
एवम्पि कस्मा अयमेव सति ‘‘उपेक्खासतिपारिसुद्धी’’ति वुत्ताति अनुयोगं सन्धाय ‘‘तत्थ किञ्चापी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ हेट्ठा तीसु झानेसु विज्जमानायपि तत्रमज्झत्तताय पच्चनीकाभिभवतो, सहायपच्चयवेकल्लतो च अपारिसुद्धि, तथा तंसम्पयुत्तानं. तदभावतो इध पारिसुद्धीति इममत्थं रूपकवसेन दस्सेतुं ‘‘यथा पना’’तिआदि वुत्तं. सूरियप्पभाभिभवाति सूरियप्पभाय अभिभुय्यमानत्ता. अतिक्खताय चन्दलेखा विय रत्तिपि सोम्मसभावा सभागाय रत्तियमेव च चन्दलेखा समुज्जलतीति सा तस्सा सभागाति दस्सेन्तो ‘‘सोम्मभावेन च अत्तनो उपकारकत्तेन वा सभागाय रत्तिया’’ति आह.
‘‘एकवीथिय’’न्ति इदं तत्थ सोमनस्सस्स एकंसेन अभावतो वुत्तं, न ततो पुरिमतरेसु एकंसेन भावतो. यथा पन वितक्कादयो दुतियादिज्झानक्खणेयेव पहीयन्ति, न तेसं एकवीथियं पुरिमजवनेसु, न एवमेतन्ति दस्सेतुं वुत्तं. चतुक्कज्झानेति चतुक्कनयवसेन निब्बत्तितज्झानचतुक्के.