पञ्चकज्झानकथावण्णना

९०. तत्थाति पठमज्झाने. चतुक्कनयस्स दुतियज्झाने वियाति चतुक्कनयसम्बन्धिनि दुतियज्झाने विय. तं द्विधा भिन्दित्वाति चतुक्कनये दुतियं ‘‘अवितक्कं विचारमत्तं, अवितक्कं अविचार’’न्ति च एवं द्विधा भिन्दित्वा पञ्चकनये दुतियञ्चेव ततियञ्च होति अभिधम्मेति (ध. स. १६८) अधिप्पायो. सुत्तन्तेसु पन सरूपतो पञ्चकनयो न गहितो.

कस्मा पनेत्थ नयद्वयविभागो गहितोति? अभिधम्मे नयद्वयवसेन झानानं देसितत्ता. कस्मा च तत्थ तथा तानि देसितानि? पुग्गलज्झासयतो, देसनाविलासतो च. सन्निपतितदेवपरिसाय किर येसं यथादेसिते पठमज्झाने वितक्को एव ओळारिकतो उपट्ठासि, इतरे सन्ततो. तेसं अज्झासयवसेन च चतुरङ्गिकं अवितक्कं विचारमत्तं झानं देसितं. येसं विचारो, येसं पीति, येसं सुखं ओळारिकतो उपट्ठासि, इतरे सन्ततो. तेसं तेसं अज्झासयवसेन ततियादीनि झानानि देसितानि. अयं ताव पुग्गलज्झासयो.

यस्सा पन धम्मधातुया सुप्पटिविद्धत्ता भगवा यस्मा देसनाविलासप्पत्तो, तस्मा ञाणमहन्तताय देसनाय सुकुसलो यं यं अङ्गं लब्भति, तस्स तस्स वसेन यथारुचिं देसनं नियामेन्तो चतुक्कनयवसेन, पञ्चकनयवसेन च. तत्थ च पञ्चङ्गिकं पठमं, चतुरङ्गिकं दुतियं, तिवङ्गिकं ततियं, दुवङ्गिकं चतुत्थं, दुवङ्गिकमेव पञ्चमं झानं देसेसीति अयं देसनाविलासो. एत्थ च पञ्चकनये दुतियज्झानं चतुक्कनये दुतियज्झानपक्खिकं कत्वा विभत्तं ‘‘यस्मिं समये रूपूपपत्तिया मग्गं भावेति अवितक्कं विचारमत्तं समाधिजं पीतिसुखं दुतियं झानं उपसम्पज्ज विहरती’’ति (ध. स. १६८). कस्मा? एकत्तकायनानत्तसञ्ञीसत्तावासफलताय दुतियज्झानेन समानफलत्ता, पठमज्झानसमाधितो जातत्ता च. पठमज्झानमेव हि ‘‘कामेहि अकुसलेहि च विवित्त’’न्ति तदभावा न इध ‘‘विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेही’’ति सक्का वत्तुं, नापि ‘‘विवेकज’’न्ति. सुत्तन्तदेसनासु च पञ्चकनये दुतियततियज्झानानि दुतियज्झानमेव भजन्ति वितक्कवूपसमा विचारवूपसमा अवितक्कत्ता, अविचारत्ता च. एवञ्च कत्वा सुत्तन्तदेसनायपि पञ्चकनयो लब्भतेवाति सिद्धं होति. ननु सुत्तन्ते चत्तारियेव झानानि विभत्तानीति पञ्चकनयो न लब्भतीति? न, ‘‘सवितक्कसविचारो समाधी’’तिआदिना (दी. नि. ३.३०५) समाधित्तयापदेसेन पञ्चकनयस्स लब्भमानत्ता. चतुक्कनयनिस्सितो पन कत्वा पञ्चकनयो विभत्तोति सुत्तन्तदेसनायपि पञ्चकनयो निद्धारेतब्बो. ‘‘वितक्कविचारानं वूपसमा’’ति हि वितक्कस्स, विचारस्स, वितक्कविचारानञ्च ‘‘वितक्कविचारान’’न्ति सक्का वत्तुं. तथा ‘‘अवितक्कं, अविचार’’न्ति च विना, सह च विचारेन वितक्कप्पहानेन अवितक्कं, सह, विना च वितक्केन विचारप्पहानेन अविचारन्ति अवितक्कं, अविचारं, अवितक्कञ्च अविचारञ्चाति वा तिविधम्पि सक्का सङ्गहेतुं.

दुतियन्ति च वितक्करहिते, वितक्कविचारद्वयरहिते च ञायागता देसना दुतियं अधिगन्तब्बत्ता, विचारमत्तरहितेपि द्वयप्पहानाधिगतसमानधम्मत्ता. एवञ्च कत्वा पञ्चकनयनिद्देसे दुतिये वूपसन्तोपि वितक्को सहायभूतविचारावूपसमेन न सम्मा वूपसन्तोति वितक्कविचारद्वयरहिते विय विचारवूपसमेनेव तदुपसमं, सेसधम्मानं समानतञ्च दस्सेन्तेन ‘‘वितक्कविचारानं वूपसमा अज्झत्तं सम्पसादनं चेतसो एकोदिभावं अवितक्कं अविचारं समाधिजं पीतिसुखं ततियं झानं उपसम्पज्ज विहरती’’ति ततियं चतुक्कनये दुतियेन निब्बिसेसं विभत्तं. दुविधस्सापि सहायविरहेन, अञ्ञथा च वितक्कप्पहानेन अवितक्कत्तं, समाधिजं पीतिसुखत्तञ्च समानन्ति समानधम्मत्तापि दुतियन्ति निद्देसो. विचारमत्तम्पि हि वितक्कविचारद्वयरहितं विय ‘‘यस्मिं समये रूपूपपत्तिया मग्गं भावेति अवितक्कं विचारमत्तं समाधिजं पीतिसुखं दुतियं झानं उपसम्पज्ज विहरती’’ति (ध. स. १६८) अवितक्कं समाधिजं पीतिसुखन्ति विभत्तं. पठमज्झाने वा सहचारीसु वितक्कविचारेसु एकं अतिक्कमित्वा दुतियम्पि तत्रट्ठमेव दोसतो दिस्वा उभयम्पि सहातिक्कमन्तस्स पञ्चकनये ततियं वुत्तं, ततियं अधिगन्तब्बत्ता. पठमतो अनन्तरभावेन पनस्स दुतियभावो च उप्पज्जतीति. कस्मा पनेवं सरूपतो पञ्चकनयो न विभत्तोति? विनेय्यज्झासयतो. यथानुलोमदेसना हि सुत्तन्तदेसनाति.

पथवीकसिणनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

इति चतुत्थपरिच्छेदवण्णना.