ततियज्झानकथावण्णना
८२. उप्पिलावितन्ति कामञ्चायं परिग्गहेसु अपरिच्चत्तपेमस्स अनादीनवदस्सिनो तण्हासहगताय पीतिया पवत्तिआकारो, इध पन दुतियज्झानपीति अधिप्पेता. तथापि सब्बसो पीतियं अविरत्तं, सापि अनुबन्धेय्याति वुत्तं. उप्पिलावितं वियाति वा उप्पिलावितं. आदीनवं हि तत्थ पाकटतरं कत्वा दस्सेतुं एवं वुत्तन्ति दट्ठब्बं.
८३. विरज्जनं विरागो. तं पन विरज्जनं निब्बिन्दनमुखेन हीळनं वा तप्पटिबद्धरागप्पहानं वाति तदुभयं दस्सेतुं ‘‘वुत्तप्पकाराय पीतिया जिगुच्छनं वा समतिक्कमो वा’’ति आह. वुत्तप्पकारायाति ‘‘यदेव तत्थ पीती’’तिआदिना वुत्तप्पकाराय. सम्पिण्डनं समुच्चयो.
मग्गोति उपायो. तदधिगमायाति ततियमग्गाधिगमाय.
८४. उपपत्तितोति समवाहितभावेन पतिरूपतो. झानुपेक्खापि समवाहितमेव अन्तोनीतं कत्वा पवत्ततीति आह ‘‘समं पस्सती’’ति. विसदायाति परिब्यत्ताय संकिलेसविगमेन. विपुलायाति महतिया सातिसयं महग्गतभावप्पत्तिया. थामगतायाति पीतिविगमेन थिरभावप्पत्ताय.
परिसुद्धपकति खीणासवपकति निक्किलेसता. सत्तेसु कम्मस्सकतादस्सनहेतुको समभावदस्सनाकारो मज्झत्ताकारो ब्रह्मविहारुपेक्खा.
सहजातधम्मानन्ति निद्धारणे सामिवचनं. समप्पवत्तिया भावनाय वीथिपटिपन्नाय अलीनानुद्धता निरस्सादताय पग्गहनिग्गहसम्पहंसनेसु ब्यापाराभावतो सम्पयुत्तधम्मेसु मज्झत्ताकारभूता बोज्झङ्गुपेक्खा.
उपेक्खानिमित्तन्ति एत्थ लीनुद्धच्चपक्खपातरहितं मज्झत्तं वीरियं उपेक्खा. तदेव तं आकारं गहेत्वा पवत्तेतब्बस्स तादिसस्स वीरियस्स निमित्तभावतो उपेक्खानिमित्तं भावनाय समप्पवत्तिकाले उपेक्खीयतीति उपेक्खा, वीरियमेव उपेक्खा वीरियुपेक्खा.
‘‘पठमं झानं पटिलाभत्थाय नीवरणे…पे… नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिं पटिलाभत्थाय आकिञ्चञ्ञायतनसञ्ञं पटिसङ्खा सन्तिट्ठना पञ्ञा सङ्खारुपेक्खासु ञाण’’न्ति (पटि. म. १.५७) एवमागता इमा अट्ठ समाधिवसेन उप्पज्जन्ति. ‘‘सोतापत्तिमग्गं पटिलाभत्थाय उप्पादं पवत्तं निमित्तं आयूहनं पटिसन्धिं गतिं निब्बत्तिं उपपत्तिं जातिं जरं ब्याधिं मरणं सोकं परिदेवं उपायासं. सोतापत्तिफलसमापत्तत्थाय उप्पादं पवत्तं…पे… अरहत्तमग्गं पटिलाभत्थाय उप्पादं…पे… उपायासं…पे… अरहत्तफलसमापत्तत्थाय सुञ्ञताविहारसमापत्तत्थाय अनिमित्तविहारसमापत्तत्थाय उप्पादं पवत्तं निमित्तं आयूहनं पटिसन्धिं गतिं निब्बत्तिं उपपत्तिं जातिं जरं ब्याधिं मरणं सोकं परिदेवं उपायासं पटिसङ्खा सन्तिट्ठना पञ्ञा सङ्खारुपेक्खासु ञाण’’न्ति एवमागता इमा दस विपस्सनावसेन उप्पज्जन्ति. एत्थ च पठमज्झानादीहि विक्खम्भितानि नीवरणवितक्कविचारादीनि पटिसङ्खाय सभावतो उपपरिक्खित्वा सन्निट्ठानवसेन तिट्ठमाना नीवरणादिपटिसङ्खासन्तिट्ठना दिट्ठादीनवत्ता तेसं गहणे उप्पादने अज्झुपेक्खन्ती विपस्सनापञ्ञा गहणे मज्झत्तभूता उपेक्खा.
तत्थ उप्पादन्ति पुरिमकम्मपच्चया खन्धानं इध उप्पत्तिमाह. पवत्तन्ति तथाउप्पन्नस्स पवत्तिं. निमित्तन्ति सब्बम्पि तेभूमकसङ्खारगतं निमित्तभावेन उपट्ठानतो. आयूहनन्ति आयतिं पटिसन्धिहेतुभूतं कम्मं. पटिसन्धिन्ति आयतिं उप्पत्तिं. गतिन्ति याय गतिया सा पटिसन्धि होति. निब्बत्तिन्ति खन्धानं निब्बत्तनं. उपपत्तिन्ति ‘‘समापन्नस्स वा उपपन्नस्स वा’’ति (पटि. म. १.७२) एत्थ ‘‘उपपन्नस्सा’’ति वुत्तविपाकप्पवत्तिं. जातिन्ति जरादीनं पच्चयभूतं भवपच्चया जातिं. जराब्याधिमरणादयो पाकटा एव. एत्थ च उप्पादादयो पञ्चेव सङ्खारुपेक्खाञाणस्स विसयवसेन वुत्ता, सेसा तेसं वेवचनवसेन. ‘‘निब्बत्ति, जाती’’ति इदञ्हि द्वयं उप्पादस्स चेव पटिसन्धिया च वेवचनं, ‘‘गति, उपपत्ति चा’’ति इदं द्वयं पवत्तस्स, जरादयो निमित्तस्साति वेदितब्बं. अप्पणिहितविमोक्खवसेन मग्गुप्पत्तिहेतुभूता चतस्सो, तथा फलसमापत्तिया चतस्सो, सुञ्ञतविहारअनिमित्तविहारवसेन द्वेति दस सङ्खारुपेक्खा.
याति विपस्सनापञ्ञा. यदत्थीति यं अनिच्चादिलक्खणत्तयं उपलब्भति. यं भूतन्ति यं पच्चयनिब्बत्तत्ता भूतं खन्धपञ्चकं. तं पजहतीति अनिच्चानुपस्सनादीहि निच्चसञ्ञादयो पजहन्तो सम्मदेव दिट्ठादीनवत्ता तप्पटिबद्धच्छन्दरागप्पहानेन पजहति, यथा आयतिं आदानं न होति, तथा पटिपत्तिया पजहति. तथाभूतो च तत्थ उपेक्खं पटिलभति. विचिननेति अनिच्चादिवसेन सम्मसनेपि.
सम्पयुत्तधम्मानं समप्पवत्तिहेतुताय समवाहितभूता. नीवरणवितक्कविचारादिसब्बपच्चनीकेहि विमुत्तत्ता सब्बपच्चनीकपरिसुद्धा. तेसं वूपसन्तत्ता पच्चनीकवूपसमनेपि अब्यापारभूता अब्यापारभावेन पवत्ता, अब्यापारतं वा पत्ता.
यदि अत्थतो एका, कथमयं भेदोति आह ‘‘तेन तेना’’तिआदि. तस्माति यस्मा सतिपि सभावतो अभेदे येहि पन पच्चयविसेसेहि स्वायमिमासं अवत्थाभेदो, तेसं एकज्झं अप्पवत्तितो न तासं अभेदो, एकज्झं वा पवत्ति, तस्मा. तेनाह ‘‘यत्थ छळङ्गुपेक्खा’’तिआदि.
एकीभावोति एकता. सतिपि मज्झत्ताभावसामञ्ञे विसयभेदेन पनस्सा भेदो. यमत्थं सन्धाय ‘‘किच्चवसेन द्विधा भिन्ना’’ति वुत्तं, तं वित्थारतो दस्सेन्तो ‘‘यथा ही’’तिआदिमाह. अयं विपस्सनुपेक्खा. यं सन्धाय वुत्तं पाळियं ‘‘यदत्थि यं भूतं, तं पजहति, उपेक्खं पटिलभती’’ति (म. नि. ३.७१; अ. नि. ७.५५). तत्थ यदत्थि यं भूतन्ति खन्धपञ्चकं, तं मुञ्चितुकम्यताञाणेन पजहति. दिट्ठसोवत्तिकत्तयस्स सब्बलक्खणविचिनने विय दिट्ठलक्खणत्तयस्स भूतस्स सङ्खारलक्खणविचिनने उपेक्खं पटिलभति. सङ्खारानं अनिच्चादिलक्खणस्स सुदिट्ठत्ता तेसं विचिनने मज्झत्तभूताय विपस्सनुपेक्खाय सिद्धाय तथा दिट्ठादीनवानं तेसं गहणेपि अज्झुपेक्खना सिद्धाव होति, सब्बसो विसङ्खारनिन्नत्ता अज्झासयस्स.
अनाभोगरसाति पणीतसुखेपि तस्मिं अवनतिपटिपक्खकिच्चाति अत्थो. अब्यापारपच्चुपट्ठानाति सतिपि सुखपारमिप्पत्तियं तस्मिं सुखे अब्यावटा हुत्वा पच्चुपतिट्ठति, सम्पयुत्तानं वा तत्थ अब्यापारं पच्चुपट्ठपेतीति अत्थो. सम्पयुत्तधम्मानं खोभं, उप्पिलवञ्च आवहन्तेहि वितक्कादीहि अभिभूतत्ता अपरिब्यत्तं. तत्थ तत्रमज्झत्तताय किच्चं. तदभावतो इध परिब्यत्तं.
निट्ठिता ‘‘उपेक्खको च विहरती’’ति एतस्स
सब्बसो अत्थवण्णना.
८५. ‘‘सरतीति सतो’’ति पदस्स कत्तुसाधनतमाह. सम्पजानातीति सम्मदेव पजानाति. सरणं चिन्तनं उपट्ठानं लक्खणमेतिस्साति सरणलक्खणा. सम्मुस्सनपटिपक्खो असम्मुस्सनं, तं किच्चं एतिस्साति असम्मुस्सनरसा. किलेसेहि आरक्खा हुत्वा पच्चुपतिट्ठति, ततो वा आरक्खं पच्चुपट्ठपेतीति आरक्खपच्चुपट्ठाना. असम्मुय्हनं सम्मदेव पजाननं, सम्मोहपटिपक्खो वा असम्मोहो. तीरणं किच्चस्स पारगमनं. पविचयो वीमंसा.
कामं उपचारज्झानादीनि उपादाय पठमदुतियज्झानानिपि सुखुमानेव, इमं पन उपरिझानं उपादाय ‘‘ओळारिकत्ता’’ति वुत्तं. सा च ओळारिकता वितक्कादिथूलङ्गताय वेदितब्बा. केचि ‘‘बहुचेतसिकताया’’ति च वदन्ति. गति सुखा होति तत्थ झानेसूति अधिप्पायो. अब्यत्तं तत्थ सतिसम्पजञ्ञकिच्चं ‘‘इदं नाम दुक्करं करीयती’’ति वत्तब्बस्स अभावतो. ओळारिकङ्गप्पहानेन सुखुमत्ताति अयमत्थो कामं दुतियज्झानेपि सम्भवति, तथापि येभुय्येन अविप्पयोगीभावेन वत्तमानेसु पीतिसुखेसु पीतिसङ्खातस्स ओळारिकङ्गस्स पहानेन सुखुमताय इध सातिसयो सतिसम्पजञ्ञब्यापारोति वुत्तं ‘‘पुरिसस्सा’’तिआदि. पुनदेव पीतिं उपगच्छेय्याति हानभागियं झानं सिया दुतियज्झानमेव सम्पज्जेय्याति अत्थो. तेनाह ‘‘पीतिसम्पयुत्तमेव सिया’’ति. ‘‘इदञ्च अतिमधुरं सुख’’न्ति ततियज्झानसुखं सन्धायाह. अतिमधुरता चस्स पहासोदग्यसभावाय पीतिया अभावेनेव वेदितब्बा. इदन्ति ‘‘सतो, सम्पजानो’’ति पदद्वयं.
तस्मा एतमत्थं दस्सेन्तोति यस्मा तस्स झानसमङ्गिनो यं नामकायेन सम्पयुत्तं सुखं, तं सो पटिसंवेदेय्य. यं वा तन्ति अथ वा यं तं यथावुत्तं नामकायसम्पयुत्तं सुखं. तंसमुट्ठानेन ततो समुट्ठितेन अतिपणीतेन रूपेन अस्स झानसमङ्गिनो रूपकायो यस्मा फुटो. यस्स रूपकायस्स फुटत्ता झाना वुट्ठितोपि झानसमङ्गी कायिकं सुखं पटिसंवेदेय्य. तस्मा एतं चेतसिककायिकसुखपटिसंवेदनसङ्खातं अत्थं दस्सेन्तो ‘‘सुखञ्च कायेन पटिसंवेदेतीति आहा’’ति योजना. अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो – नामकायेन चेतसिकसुखं, कायिकसुखहेतुरूपसमुट्ठापनेन कायिकसुखञ्च झानसमङ्गी पटिसंवेदेतीति वुच्चति. फुटत्ताति ब्यापितत्ताति अत्थो. यथा हि उदकेन फुटसरीरस्स तादिसे नातिपच्चनीके वातादिफोट्ठब्बे फुटे सुखं उप्पज्जति, एवमेतेहि फुटसरीरस्साति. अपरो नयो – सुखञ्च कायेन पटिसंवेदेतीति एत्थ कथमाभोगेन विना सुखपटिसंवेदनाति चोदनायं ‘‘किञ्चापि…पे… एवं सन्तेपी’’ति. यस्मा तस्स नामकायेन सम्पयुत्तं सुखं, तस्मा सुखञ्च कायेन पटिसंवेदेतीति योजना. इदानि सहापि आभोगेन सुखपटिसंवेदनं दस्सेतुं ‘‘यं वा त’’न्तिआदि वुत्तं.
८६. यन्ति हेतुअत्थे निपातो, यस्माति अत्थो. तेनाह ‘‘यंझानहेतू’’ति. ‘‘आचिक्खन्ती’’तिआदीनि पदानि कित्तनत्थानीति अधिप्पायेनाह ‘‘पसंसन्तीति अधिप्पायो’’ति. किन्तीति पसंसनाकारपुच्छा. एदिसेसु ठानेसु सतिग्गहणेनेव सम्पजञ्ञम्पि गहितं होतीति इध पाळियं सतिया एव गहितत्ता एवं उपट्ठितसतिताय ‘‘सतिमा’’ इच्चेव वुत्तं, ‘‘सम्पजानो’’ति हेट्ठा वुत्तत्ता वा.
झानक्खणे चेतसिकसुखमेव लब्भतीति ‘‘सुखं नामकायेन पटिसंवेदेती’’ति च वुत्तं. ततियन्ति गणनानुपुब्बताति इतो पट्ठाय दुतियततियज्झानकथाहि अविसेसो, विसेसो च वुत्तोति.