दुतियज्झानकथावण्णना

७९. नीवरणप्पहानस्स तप्पठमताय आसन्ननीवरणपच्चत्थिका. थूलं नाम विपुलम्पि फेग्गु विय सुखभञ्जनीयन्ति आह ‘‘ओळारिकत्ता अङ्गदुब्बला’’ति. सन्ततो मनसि करित्वाति पठमज्झानं विय अनोळारिकङ्गत्ता, सन्तधम्मसमङ्गिताय च ‘‘सन्त’’न्ति मनसि कत्वा. ये हि धम्मा दुतियज्झाने पीतिसुखादयो, कामं ते पठमज्झानेपि सन्ति, तेहि पन ते सन्ततरा चेव पणीततरा च भवन्तीति. निकन्तिन्ति निकामनं, अपेक्खन्ति अत्थो. परियादायाति खेपेत्वा. चत्तारि पञ्चाति वा-सद्दो लुत्तनिद्दिट्ठो. दुतियज्झानं एतस्स अत्थीति दुतियज्झानिकं. वुत्तप्पकारानेवाति पठमज्झाने वुत्तप्पकारानियेव, परिकम्मादिनामकानीति अत्थो.

८०. वूपसमाति वूपसमहेतु, वूपसमोति चेत्थ पहानं अधिप्पेतं, तञ्च वितक्कविचारानं. अतिक्कमो अत्थतो दुतियज्झानक्खणे अनुप्पादोति आह ‘‘समतिक्कमा’’तिआदि. कतमेसं पनेत्थ वितक्कविचारानं वूपसमो अधिप्पेतो, किं पठमज्झानिकानं, उदाहु दुतियज्झानिकानन्ति. किञ्चेत्थ यदि पठमज्झानिकानं, नत्थि तेसं वूपसमो. न हि कदाचि पठमज्झानं वितक्कविचाररहितं अत्थि. अथ दुतियज्झानिकानं, एवम्पि नत्थेव वूपसमो, सब्बेन सब्बं तेसं तत्थ अभावतोति? वुच्चते – येहि वितक्कविचारेहि पठमज्झानस्स ओळारिकता, तेसं समतिक्कमा दुतियस्स झानस्स समधिगमो, न सभावतो अनोळारिकानं फस्सादीनं समतिक्कमाति अयमत्थो ‘‘वितक्कविचारानं वूपसमा’’ति एतेन दीपितो. तस्मा ‘‘किं पठमज्झानिकानं वितक्कविचारानं वूपसमो इधाधिप्पेतो, उदाहु दुतियज्झानिकान’’न्ति एदिसी चोदना अनोकासाव. यस्मा दिट्ठादीनवस्स तंतंझानक्खणे अनुप्पत्तिधम्मतापादनं वूपसमनं अधिप्पेतं. वितक्कादयो एव झानङ्गभूता तथा करीयन्ति, न तंसम्पयुत्ता फस्सादयो, तस्मा वितक्कादीनंयेव वूपसमादिवचनं ञायागतं. यस्मा पन वितक्कादीनं विय तंसम्पयुत्तधम्मानम्पि एतेन ‘‘एतं ओळारिक’’न्ति आदीनवदस्सनं सुत्ते आगतं, तस्मा अविसेसेन वितक्कादीनं, तंसहगतानञ्च वूपसमादिके वत्तब्बे वितक्कादीनंयेव वूपसमो वुच्चमानो अधिकवचनं अञ्ञं अत्थं बोधेतीति कत्वा किञ्चि विसेसं दीपेतीति दस्सेतुं अट्ठकथायं ‘‘ओळारिकस्स पना’’तिआदि गहितन्ति इध ‘‘येहि वितक्कविचारेही’’तिआदि वुत्तन्ति दट्ठब्बं. ‘‘पीतिया च विरागा’’तिआदीसुपि एसेव नयो. तस्मा वितक्कविचारपीतिसुखसमतिक्कमवचनानि ओळारिकोळारिकङ्गसमतिक्कमा दुतियादिअधिगमदीपकानीति तेसं एकदेसभूतं वितक्कविचारसमतिक्कमवचनं तंदीपकं वुत्तं. विसुं विसुं ठितेपि हि वितक्कविचारसमतिक्कमवचनादिके पहेय्यङ्गनिद्देसतासामञ्ञेन चित्तेन समूहतो गहिते वितक्कविचारवूपसमवचनस्स तदेकदेसता दट्ठब्बा. अयञ्च अत्थो अवयवेन समुदायोपलक्खणनयेन वुत्तो. अथ वा वितक्कविचारवूपसमवचनेनेव तंसमतिक्कमा दुतियाधिगमदीपकेन पीतिविरागादिवचनानं पीतिआदिसमतिक्कमा ततियादिअधिगमदीपकता दीपिता होतीति तस्स तंदीपकता वुत्ता.

नियकज्झत्तमधिप्पेतं न अज्झत्तज्झत्तादि. तत्थ कारणमाह ‘‘विभङ्गे पना’’तिआदि. नीलवण्णयोगतो नीलवत्थं वियाति नीलयोगतो वत्थं नीलं वियाति अधिप्पायो. येन सम्पसादनेन योगा झानं सम्पसादनं. तस्मिं दस्सिते ‘‘सम्पसादनं झान’’न्ति समानाधिकरणनिद्देसेनेव तंयोगा झाने तंसद्दप्पवत्ति दस्सिताति अविरोधो युत्तो. एकोदिभावे कथन्ति एकोदिम्हि दस्सिते एकोदिभावं झानन्ति समानाधिकरणनिद्देसेनेव झानस्स एकोदिवड्ढनता वुत्ता होतीति चे? ‘‘एकोदिभाव’’न्ति पदं उद्धरित्वा एकोदिस्स निद्देसो न कातब्बो सियाति एकोदिभावसद्दो एव समाधिम्हि पवत्तो सम्पसादनसद्दो विय झाने पवत्ततीति युत्तं. इमस्मिञ्च अत्थविकप्पेति ‘‘चेतसो सम्पसादयती’’ति एतस्मिं पक्खे ‘‘चेतसो’’ति च उपयोगत्थे सामिवचनं. पुरिमस्मिन्ति ‘‘सम्पसादनयोगतो झानं सम्पसादन’’न्ति वुत्तपक्खे. चेतसोति सम्बन्धे सामिवचनं.

सेट्ठोपि लोके ‘‘एको’’ति वुच्चति ‘‘याव परे एकाहं ते करोमी’’तिआदीसु. एको अदुतियो ‘‘एकाकीभि खुद्दकेहि जित’’न्तिआदीसु असहायत्थोपि एक-सद्दो दिट्ठोति आह ‘‘एको असहायो हुत्वा’’ति. सद्धादयोपि कामं सम्पयुत्तधम्मानं साधारणतो, असाधारणतो च पच्चया होन्तियेव, समाधि पन झानक्खणे सम्पयुत्तधम्मानं अविक्खेपलक्खणे इन्दट्ठकरणेन सातिसयं पच्चयो होतीति दस्सेन्तो ‘‘सम्पयुत्तधम्मे…पे… अधिवचन’’न्ति आह.

‘‘सम्पसादनं, चेतसो एकोदिभाव’’न्ति विसेसनद्वयं झानस्स अतिसयवचनिच्छावसेन गहितं. स्वायमतिसयो यथा इमस्मिं झाने लब्भति, न तथा पठमज्झानेति इमं विसेसं दस्सेतुं ‘‘ननु चा’’तिआदि वुत्तं. आरम्मणे आहननपरियाहननवसेन, अनुमज्जनअनुयोजनवसेन च पवत्तमाना धम्मा सतिपि नीवरणप्पहानेन किलेसकालुस्सियापगमे सम्पयुत्तानं कञ्चि खोभं करोन्ता विय तेहि च ते न सन्निसिन्ना होन्तीति वुत्तं ‘‘वितक्कविचारक्खोभेन न सुप्पसन्न’’न्ति. खुद्दिका ऊमियो वीचियो. महतियो तरङ्गा. सतिपि इन्द्रियसमत्ते, वीरियसमताय च तेनेव खोभेन, सम्पसादाभावेन च समाधिपि न सुट्ठु पाकटो बहले विय जले मच्छो. यथावुत्तक्खोभो एव पलिबोधो. एवं वुत्तेनाति यस्सा सद्धाय वसेन सम्पसादनं, यस्सा च चित्तेकग्गताय वसेन एकोदिभावन्ति च झानं वुत्तं. तासं एव ‘‘सद्दहना’’तिआदिना पवत्तिआकारस्स विसेसविभावनावसेन वुत्तेन. तेन विभङ्गपाठेन. ‘‘सम्पसादनयोगतो, सम्पसादनतो वा सम्पसादनं, एकोदिं भावेतीति एकोदिभावन्ति झानं वुत्त’’न्ति एवं पवत्ता अयं अत्थवण्णना न विरुज्झति. यथा पन अविरोधो, सो वुत्तो एव.

८१. सन्ताति समं निरोधं गता. समिताति भावनाय समं गमिता निरोधिता. वूपसन्ताति ततो एव सुट्ठु उपसन्ता. अत्थङ्गताति अत्थं विनासं गता. अब्भत्थङ्गताति उपसग्गेन पदं वड्ढेत्वा वुत्तं. अप्पिताति विनासं गमिता. सोसिताति पवत्तिसङ्खातस्स सन्तानस्स अभावेन सोसं सुक्खभावं इता. ब्यन्तिकताति विगतन्तकता.

अयमत्थोति भावनाय पहीनत्ता वितक्कविचारानं अभावो. चोदकेन वुत्तमत्थं सम्पटिच्छित्वा परिहरितुं ‘‘एवमेतं सिद्धोवायमत्थो’’ति वत्वा ‘‘न पनेत’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ एतन्ति ‘‘वितक्कविचारानं वूपसमा’’ति एतं वचनं. तदत्थदीपकन्ति तस्स वितक्कविचाराभावमत्तसङ्खातस्स अत्थस्स दीपकं. अयञ्हेत्थ अत्थो – दुतियज्झानादिअधिगमूपायदीपकेन अज्झत्तसम्पसादनताय, चेतसो एकोदिभावताय च हेतुदीपकेन, अवितक्कअविचारभावहेतुदीपकेन च वितक्कविचारवूपसमवचनेनेव वितक्कविचाराभावो दीपितोति किं पुन अवितक्कअविचारवचनेन कतेनाति? न, अदीपितत्ता. न हि वितक्कविचारवूपसमवचनेन वितक्कविचारानं अप्पवत्ति वुत्ता होति. वितक्कविचारेसु हि तण्हाप्पहानं एतेसं वूपसमनं, ये च सङ्खारेसु तण्हाप्पहानं करोन्ति, तेसु मग्गेसु, पहीनतण्हेसु च फलेसु सङ्खारपवत्ति होति एव, एवमेविधापि विक्खम्भितवितक्कविचारतण्हस्स दुतियज्झानस्स वितक्कविचारसम्पयोगो पुरिमेन न निवारितो सियाति तंनिवारणत्थं, आवज्जितुकामतादिअतिक्कमोव तेसं वूपसमोति दस्सनत्थञ्च ‘‘अवितक्कं अविचार’’न्ति वुत्तं. पठमम्पीति पठमं झानम्पि.

‘‘दुतियं उप्पन्नन्तिपि दुतिय’’न्ति वत्तुं वट्टतियेव. न तथा इमस्स वितक्कविचाराति यथा पठमज्झानस्स उपचारक्खणे नीवरणानि पहीयन्ति, तथा इमस्स दुतियज्झानस्स उपचारक्खणे वितक्कविचारा न पहीयन्ति असंकिलिट्ठसभावत्ता, उपचारभावनाय च ते पहातुं असमत्थभावतो. यदिपि ताय तेसु तण्हा पहीयति, न पन सविसेसं. सविसेसञ्हि तत्थ तण्हाप्पहानं अप्पनाय एव होति. तेन वुत्तं ‘‘अप्पनाक्खणेयेवा’’तिआदि. पहानङ्गतापि अतिसयप्पहानवसेनेव वेदितब्बा यथा नीवरणानं पठमज्झानस्स. तस्माति यस्मा तिवङ्गमेवेतं झानं, तस्मा. तन्ति विभङ्गे वचनं. रथस्स पण्डुकम्बलं विय सम्पसादो झानस्स परिक्खारो, न झानङ्गन्ति आह ‘‘सपरिक्खारं झानं दस्सेतु’’न्ति.