पञ्चवसीकथावण्णना
७८. वसनं वसीति धातुनिद्देसताय किरियानिद्देसोति अधिप्पायेनाह ‘‘वसियो’’ति, यथारुचि पवत्तियोति अत्थो. आवज्जनाय वसी, आवज्जनावसेन वा वसी आवज्जनवसी. झानं आवज्जितुं यत्थ यत्थ पदेसे इच्छा यत्थिच्छकं. यदा यदा, यस्मिं यस्मिं वा झानङ्गे इच्छा यदिच्छकं. याव याव इच्छा यावदिच्छकं, द-कारो पदसन्धिकरो. ‘‘यावा’’ति च इदं बहूनं जवनवारानं निरन्तरं विय तथापवत्तनं सन्धाय वुत्तं, न एकमेव. सो हि परिच्छिन्नचित्तक्खणोति. आवज्जनाय दन्धायितत्तं नत्थीति वुत्तनयेन यत्थ कत्थचि ठाने यदा यदा यं किञ्चि झानङ्गं आवज्जेन्तस्स यथिच्छितं कालं आवज्जनाय आवज्जनप्पवत्तिया दन्धायितत्तं वित्थायितत्तं, चिरायितत्तं वा नत्थि. एवं आवज्जनवसी सिद्धा नाम होतीति अत्थो. सेसाति वुट्ठानअधिट्ठानपच्चवेक्खणावसियो.
अङ्गसमुदायभावतो झानस्स झाने आवज्जनवसिं निप्फादेतुकामेन पटिपाटिया झानङ्गानि आवज्जेतब्बानीति आह ‘‘पठमं वितक्कं आवज्जयतो’’ति. यदिपि आवज्जनमेवेत्थ इच्छितं आवज्जनवसिया अधिप्पेतत्ता, आवज्जनाय पन उप्पन्नाय जवनेहि भवितब्बं. तानि च खो आवज्जनतप्परताय चित्ताभिनीहारस्स यथावज्जितझानङ्गारम्मणानि कतिपयानेव होन्ति, न परिपुण्णानीति वुत्तं ‘‘वितक्कारम्मणानेव चत्तारि पञ्च वा जवनानि जवन्ती’’ति. चत्तारि तिक्खिन्द्रियस्स. पञ्च नातितिक्खिन्द्रियस्साति दट्ठब्बं. निरन्तरन्ति विसभागेहि निरन्तरं. अयं पनाति भवङ्गद्वयन्तरिता चतुजवनचित्ता यथावुत्ता आवज्जनवसी. अञ्ञेसं वा धम्मसेनापतिआदीनं. एवरूपे कालेति उट्ठाय समुट्ठाय लहुतरं आवज्जनवसीनिब्बत्तनकाले. सा च खो इत्तरा परित्तकाला, न सत्थु यमकमहापाटिहारिये विय चिरतरप्पबन्धवती. तथा हि तं सावकेहि असाधारणं वुत्तं. अधिगमेन समं ससम्पयुत्तस्स झानस्स सम्मा आपज्जनं पटिपज्जनं समापज्जनं, झानसमङ्गिता.
सीघन्ति एत्थ समापज्जितुकामतानन्तरं द्वीसु भवङ्गेसु उप्पन्नेसु भवङ्गं उपच्छिन्दित्वा उप्पन्नावज्जनानन्तरं समापज्जनं सीघं समापज्जनसमत्थता. अयञ्च मत्थकप्पत्ता समापज्जनवसी सत्थु धम्मदेसनायं लब्भति. यं सन्धाय वुत्तं ‘‘सो खो अहं, अग्गिवेस्सन, तस्सा एव कथाय परियोसाने तस्मिंयेव पुरिमस्मिं समाधिनिमित्ते अज्झत्तमेव चित्तं सण्ठपेमि सन्निसादेमि एकोदिं करोमि समादहामि येनस्सुदं निच्चकप्पं विहरामी’’ति (म. नि. १.३८७). इतो सीघतरा हि समापज्जनवसी नाम नत्थि. जुण्हाय रत्तिया नवोरोपितेहि केसेहि कपोतकन्दरायं विहरन्तस्स आयस्मतो सारिपुत्तस्स यक्खेन महन्तम्पि पब्बतकूटं पदालेतुं समत्थे पहारे सीसे दिन्ने समापज्जनम्पेत्थ निदस्सेतब्बं. तथा हि वक्खति ‘‘तदा थेरो तस्स पहरणसमये समापत्तिं अप्पेसी’’ति (विसुद्धि. २.३७४). पाळियं पन ‘‘अञ्ञतरं समाधिं समापज्जित्वा निसिन्नो’’ति (उदा. ३४) वुत्तं. इमे पन थेरा ‘‘समापत्तितो वुट्ठानसमकालं तेन पहारो दिन्नो’’ति वदन्ति.
अच्छरामत्तन्ति अङ्गुलिफोटमत्तं खणं. ठपेतुन्ति सेतु विय सीघसोताय नदिया ओघं वेगेन पवत्तितुं अदत्वा यथावुत्तक्खणं झानं ठपेतुं समत्थता. अभिभुय्य ठपनं, अधिट्ठानं वियाति वा अधिट्ठानं. तत्थ वसी अधिट्ठानवसी. तथेव लहुं वुट्ठातुन्ति अच्छरामत्तं वा दसच्छरामत्तं वा लहुं खणं झानसमङ्गी हुत्वा झानतो वुट्ठातुं समत्थता. भवङ्गचित्तुप्पत्तियेव हेत्थ झानतो वुट्ठानं नाम. एत्थ च यथा ‘‘एत्तकमेव खणं झानं ठपेस्सामी’’ति पुब्बपरिकम्मवसेन अधिट्ठानसमत्थता अधिट्ठानवसी, एवं ‘‘एत्तकमेव खणं झानसमङ्गी हुत्वा झानतो वुट्ठहिस्सामी’’ति पुब्बपरिकम्मवसेन वुट्ठानसमत्थता वुट्ठानवसी वेदितब्बा, या समापत्ति ‘‘वुट्ठानकुसलता’’ति वुच्चति. तदुभयदस्सनत्थन्ति अधिट्ठानवुट्ठानवसीदस्सनत्थं.
तत्थाति तस्मिं निम्मितपब्बते तस्स विवरे. किञ्चापि एकंयेव तं अभिञ्ञाचित्तं येन पब्बतं निम्मिनेय्य, अभिञ्ञापादकस्स पन झानस्स लहुतरं ठपनं, वुट्ठानञ्च इध निदस्सितन्ति दट्ठब्बं. ‘‘एत्तका इद्धिमन्ता एकं उपट्ठाकं गरुळतो रक्खितुं न सक्खिंसू’’ति गारय्हा अस्साम.
आवज्जनानन्तरानीति आवज्जनवसीभावाय यथाक्कमं वितक्कादीनं झानङ्गानं आवज्जनाय परतो यानि जवनानि पवत्तानि, तानि तेसं पच्चवेक्खणानि. यदग्गेन आवज्जनवसीसिद्धि, तदग्गेन पच्चवेक्खणावसीसिद्धि वेदितब्बा.