पहातब्बधम्मपहानकथावण्णना

८२९. ये धम्माति ये संकिलेसधम्मा. संयोजनादीसु संयोजनट्ठेन बन्धनट्ठेन संयोजनानि, विबाधनट्ठेन, उपतापनट्ठेन वा किलेसा, मिच्छासभावाति मिच्छत्ता, लोके धम्मा लोकपरियापन्ना धम्माति लोकधम्मा, मच्छेरस्स भावो, कम्मं वाति मच्छरियं, विपरीतट्ठेन विपल्लासा, गन्थनट्ठेन गन्था, अयुत्ता गतीति अगति, आसवन्तीति आसवा, ओहनन्तीति ओघा, योजनट्ठेन योगा, नीवरन्तीति नीवरणानि, धम्मसभावं अतिक्कम्म परतो आमसन्तीति परामासा, भुसं आदियन्तीति उपादानानि, अप्पहीनभावेन सन्ताने अनु अनु सेन्तीति अनुसया, मलीनभावकरणट्ठेन मला, अकुसलकम्मानि च तानि सुगतिदुग्गतीनं, तत्थ निब्बत्तनकसुखदुक्खानञ्च पथा चाति अकुसलकम्मपथा, चित्तं उप्पज्जति एत्थाति चित्तुप्पादो, चित्तचेतसिकरासि, अकुसलो च सो चित्तुप्पादो चाति अकुसलचित्तुप्पादोति अकुसलसद्दं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं.

खन्धेहि खन्धानन्ति इधलोकक्खन्धेहि परलोकक्खन्धानं. यावञ्हि तेति ते रूपरागादयो याव पवत्तन्ति न समुच्छिज्जन्ति, ताव एतेसं खन्धफलदुक्खानं अनुपरमो अविच्छेदोति. एतेन तेसं संयोजनत्थं विभावेति. उद्धन्ति रूपारूपभवेसु, ततियमग्गुप्पत्तिया वा उद्धं. उद्धं भजन्तीति उद्धंभागा, रूपारूपभवा, तेसं अविच्छेदहेतुताय हितानि उद्धंभागियानि.

किलिस्सन्ति, किलेसेन्ति चाति दुविधम्पि अत्थं दस्सेन्तो ‘‘सयं संकिलिट्ठत्ता’’तिआदिमाह.

मिच्छाविमुत्ति ‘‘लोकथूपिकादीसु मोक्खो’’ति पवत्तमिच्छाविमोक्खो. अभिनिविसनादिवसेन मिच्छा विपरीतं न सम्मा पवत्तनतो मिच्छाञाणं मोहोव.

लोकप्पवत्तियाति खन्धप्पवत्तियं सति. अनुपरमधम्मकत्ताति पुञ्ञपापवसेन अपरापरं अविच्छिज्जनतो. ‘‘लाभहेतुको लाभो’’तिआदिना कारणोपचारेन.

आवासे मच्छरियं, आवासहेतुकं वा मच्छरियं आवासमच्छरियं.

तयोति वत्थुं अभिन्दित्वा वुत्तं, भिन्दित्वा पन वुच्चमाने द्वादस होन्ति.

गन्थकरणं कारणभावेन पटिबद्धताकरणं गन्थनन्ति तं रूपकायेपि लब्भतीति आह ‘‘नामकायस्स चेव रूपकायस्स चा’’ति. तत्थ ब्यापादस्सापि अभिसज्जनुपनय्हवसेन पवत्तनतो गन्थनट्ठो वेदितब्बो, यतो तस्स पटिघसंयोजनभावो वुत्तो.

छन्ददोसमोहभयेहीति छन्ददोसमोहभयहेतु. तञ्हीति अकत्तब्बकरणं, कत्तब्बाकरणञ्च.

सवनाति पवत्तनतो. सवनतोति किलेसासुचिभावेन विस्सन्दनतो. पुन सवनतोति पसवनतो.

आकड्ढनट्ठेन, दुरुत्तरणट्ठेन चाति एतेन ओघा विय ओघाति दस्सेति. आरम्मणेन, दुक्खेन च वियोगस्स अप्पदानसङ्खातेन योजनट्ठेन योगाति दस्सेति, संकिलेसकरणट्ठेनाति अत्थो. तेसञ्ञेवाति कामरागादीनंयेव. ते हि सोतवसेन वत्तमाना सोतो विय सोतपतिते सत्ते अपायसमुद्दं पापेन्ति, संसारसमुद्दतो च सीसं उक्खिपितुं न देन्ति, यथागहितञ्च आरम्मणं विस्सज्जितुं न देन्ति, यादिसञ्च पापं कत्वा दुक्खप्पत्ते पुनपि तादिसेन योजेन्ति.

चित्तस्साति कुसलचित्तस्स, विसेसतो झानचित्तस्स. आदितो वरणं आवरणं. किलेसवासनं नेत्वा वरणं नीवरणं. कुट्टकवाटादीहि विय पिदहनं पटिच्छादनं, तं पन कुसलादीनि सङ्गण्हितुं, परिञ्ञातुं, ञातुञ्च अप्पदानवसेन दट्ठब्बं.

तस्स तस्स धम्मस्स सभावन्ति कायादिकस्स तस्स तस्स धम्मस्स असुभादिसभावं. अभूतं सभावन्ति सुभादिसभावं.

थामगतट्ठेनाति थामगतभावेन. थामगतन्ति च अनञ्ञसाधारणो कामरागादीनं सभावो दट्ठब्बो. येन ते एव भगवता ‘‘अनुसया’’ति वुत्ता. अनुसयनञ्च मग्गेन अप्पहीनभावेन पच्चयसमवाये उप्पज्जनारहता. तेनाह ‘‘पुनप्पुनं कामरागादीनं उप्पत्तिहेतुभावेन अनुसेन्तियेवा’’ति.

दुम्मोचनीयभावेन पवत्तिं सन्धायाह ‘‘तेलञ्जनकललं विया’’ति.

८३०. सेसाति अनपायगमनीया. सुखुमा कामरागपटिघाति सम्बन्धो. चतुत्थञाणवज्झा एवाति अवधारणेन पठमञाणादिवज्झता निवत्तीयति. तयिदं नियमदस्सनं अञ्ञत्थापि नेतब्बन्ति दस्सेन्तो ‘‘परतो’’तिआदिमाह. तत्थ ‘‘नियमं न करिस्सामा’’ति एतेन नियमे अकते हेट्ठिममग्गवज्झतापि अनुञ्ञाता एव होतीति.

लोभ…पे… चतुत्थञाणवज्झानीतिआदीसु पठमञाणादीहि हतापायगमनीयादिभावानीति अधिप्पायो वेदितब्बो. आदिसद्देन ओळारिकसुखुमता गहिता.

यसेति परिवारे.

अगतीसु छन्दादयो किञ्चापि उपरिमग्गवज्झा, तथापि तंमूलकस्स अकत्तब्बकरणस्स, कत्तब्बाकरणस्स च अपायगमनीयताय पठममग्गवज्झा.

कताकताकुसलाकुसलविसयं यं विप्पटिसारभूतं कुक्कुच्चं, तं इध ततियञाणवज्झं वुत्तं. यं पन ‘‘कुक्कुच्चपकतताय आपत्तिमापज्जती’’ति (पाचि. अट्ठ. ४३८; कङ्खा. अट्ठ. निदानवण्णना) वुत्तं कुक्कुच्चं, तं सन्धाय ‘‘कुक्कुच्चविचिकिच्छा सोतापत्तिमग्गेन पहीयन्ती’’ति (ध. स. अट्ठ. ११७६) अट्ठसालिनियं वुत्तं. तस्मा द्विन्नं वचनानं अधिप्पायो वेदितब्बो. अञ्ञेसुपि एदिसेसु ठानेसु अधिप्पायो मग्गितब्बो, न विरोधतो पच्चेतब्बो. ओळारिकानवसेसप्पहानं वा सन्धाय कुक्कुच्चस्स पठमततियञाणवज्झता वुत्ताति वेदितब्बं. ‘‘भगवता पटिक्खित्तं अनुवसित्वा अनुवसित्वा आवसथपिण्डं भुञ्जितु’’न्ति, ‘‘कुक्कुच्चायन्तो न पटिग्गहेसी’’ति (पाचि. २०४) पन आगतं कुक्कुच्चं, न नीवरणं अरहतो उप्पज्जनतो, नीवरणपटिरूपकं पन ‘‘कप्पति न कप्पती’’ति वीमंसनभूतं विनयकुक्कुच्चं नाम, तं तथापवत्तचित्तुप्पादोव.

कामरागपटिघानुसया अणुसहगता ततियञाणवज्झा. ओळारिकानं पन दुतियञाणवज्झता हेट्ठा वुत्तनयाव.

चित्तुप्पादग्गहणेन चेत्थ मक्खपळासमायासाठेय्यपमादथम्भसारम्भादीनं सङ्गहो कतोति दट्ठब्बं.

८३१. अफलो वायामोति एत्थ अतीतानं ताव पजहने अफलो होतु वायामो निरुद्धत्ता, अनागतानं पन कथन्ति तेसम्पि वक्खमानं अविपरीतमत्थं अजानन्तो नत्थितामत्तं गहेत्वा चोदेति, तथापि ‘‘अफलो’’ति पुब्बे पहातब्बानं नत्थिताय चोदना कता, इदानि पहानस्स. यदि हि पहानं अत्थि, कथं पहातब्बा सन्ति? अथ पहातब्बा सन्ति, कथं पहानं होति? पहातब्बा च सन्ति, पहानञ्च होतीति विप्पटिसिद्धमेतं. कस्मा? पहातब्बेसु सन्तेसु पहानस्स असम्भवतो तदुपगो वायामो अफलो आलोकतमानं सहावट्ठाने सति आलोकस्स अफलता विय. अथापि कथञ्चि पहानं सिया? संकिलेसिका च मग्गभावना आपज्जति पहातब्बपहायकानं सहावट्ठानतो. विप्पयुत्तता वा किलेसानं चित्तविप्पयुत्तसङ्खारवादीनं विप्पयुत्तसङ्खारानं वियाति अधिप्पायो. तं पन नेसं वादीनं यथा मतिमत्तं, एवमिधापीति दस्सेन्तो आह ‘‘न च पच्चुप्पन्नकिलेसो चित्तविप्पयुत्तो नाम अत्थी’’ति. अरूपधम्मा हि एकवत्थुकादिभावेन वत्तमाना खणत्तयपरियापन्ना पच्चुप्पन्ना, ते कथं चित्तेन विप्पयुत्ता नाम सियुं, तस्मा नत्थेव विप्पयुत्तता किलेसानं. आवेणिकाति असाधारणा, सयमेव उप्पादिता पाळि अनारुळ्हाति अधिप्पायो. पाळियंयेव हि पटिक्खित्तन्ति सम्बन्धो. स्वायं पुग्गलो. हञ्चीति यदि.

विनिबद्धोति मानेन पत्थद्धचित्तो. परामट्ठोति मिच्छाभिनिविट्ठो. थामगतोति थामगतकिलेसो थिरभावगतानुसयो. तेन हि नत्थि मग्गभावनाति यस्मा तीसुपि कालेसु किलेसानं पहानं न युज्जति, तिकालिका च किलेसा, तस्मा नत्थि मग्गभावना, ताय साधेतब्बं किच्चं नत्थीति अत्थो. ‘‘न हि नत्थि मग्गभावना’’तिआदिना चतुक्खत्तुं वुत्तस्स पटिक्खेपस्स पटिक्खेपो. इदं वुत्तं ‘‘पाळियंयेव ही’’तिआदिं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं.

एवमेवाति यथा अजातफले तरुणरुक्खे मूले छिन्ने असति छेदने आयतिं उप्पज्जनारहानि छेदनपच्चया अनुप्पज्जमानानि विनट्ठानि नाम होन्ति, एवमेव मग्गभावनाय असति उप्पज्जनारहा किलेसा मग्गभावनाय अनुप्पज्जमाना ‘‘पहीना’’ति वुच्चन्तीति उपमासंसन्दनं वेदितब्बं. उप्पादोति उप्पादसीसेन उप्पादवन्तो खन्धा वुत्ता. अनुप्पादेति निब्बाने. अजातायेव न जायन्ति, तस्मा पहीना नाम होन्तीति ‘‘नत्थि किलेसप्पहान’’न्ति परवादिना कतो पटिक्खेपो ‘‘न ही’’ति पटिक्खित्तो. ते पन नेव उप्पज्जित्वा विगता, नापि भविस्सन्ति, न च उप्पन्नाति ‘‘अतीते किलेसे पजहती’’तिआदि न वत्तब्बन्ति दस्सेति. हेतुनिरोधाति दुक्खहेतूनं किलेसानं निरोधा. दुक्खनिरोधोति आयतिं उप्पज्जनकदुक्खस्स निरोधो. उप्पादपवत्तनिमित्तायूहना पच्चुप्पन्नभववसेन गहिता.

८३२. एतेनाति ‘‘अजातायेव न जायन्ती’’तिआदिवचनेन. विपस्सनाय आरम्मणभूतं उपादानक्खन्धपञ्चकसङ्खातं भूमिपवत्तिट्ठानं लद्धवन्तो भूमिलद्धा यथा ‘‘अग्गिआहितो’’ति, लद्धभूमिकाति अत्थो. वत्तमानादिउप्पन्नविधुरताय भूमिलद्धुप्पन्ना एव नाम तेति वुत्तं.

८३३. अनुभवित्वा, भवित्वा च अपगतं भूतापगतं. अनुभूतभूता हि भूततासामञ्ञेन भूतसद्देन वुत्ता. सामञ्ञमेव हि उपसग्गेन विसेसीयतीति. अनुभूतसद्दो च कम्मवचनिच्छाय अभावतो अनुभावकवाचको दट्ठब्बो. विकप्पगाहवसेन रागादीहि, तब्बिपक्खेहि च अकुसलं, कुसलञ्च आरम्मणरसं अनुभवति, न विपाको कम्मवेगक्खित्तत्ता, नापि किरिया अहेतुकानं अतिदुब्बलताय, सहेतुकानञ्च खीणकिलेसस्स छळङ्गुपेक्खावतो उप्पज्जमानानं अतिसन्तवुत्तित्ता. एत्थ च पुरिमनये कुसलाकुसलमेव वत्तुं अधिप्पायवसेन ‘‘भूतापगत’’न्ति वुत्तं. यं ‘‘उप्पन्नानं अकुसलानं धम्मानं पहानाय उप्पन्नानं कुसलानं धम्मानं ठितिया’’ति (सं. नि. ५.६५१-६६२; विभ. ३९०-३९१) एत्थ ‘‘उप्पन्न’’न्ति गहेत्वा तंसदिसानं पहानं, वुद्धि च वुत्ता. पच्छिमनये च-सद्देन कुसलाकुसलञ्च आकड्ढित्वा सब्बं सङ्खतं वुत्तं भुत्वापगतभावाभिधानाधिप्पायेन. विपच्चितुं ओकासकरणवसेन उप्पत्तितं अतीतं कम्मञ्च ततो उप्पज्जितुं आरद्धो विपाको च अनागतो ओकासकतुप्पन्नोति वुत्तो ओकासो कतो एतेन, ओकासो कतो एतस्साति च अत्थद्वयवसेन, यं उप्पन्नसद्देन विनापि विञ्ञायमानं उप्पन्नं सन्धाय ‘‘नाहं, भिक्खवे, सञ्चेतनिकानं कम्मान’’न्तिआदि (अ. नि. १०.२१७, २१९) वुत्तं.

तासु तासु भूमीसूति मनुस्सदेवादिअत्तभावसङ्खातेसु उपादानक्खन्धेसु. तस्मिं तस्मिं सन्ताने अनुप्पत्तिधम्मतं अनापादितताय असमूहतं. असमूहतत्तायेव हिस्स नत्थीति नवत्तब्बताय उप्पन्नवोहारो.

८३४. ‘‘का भूमि, को वा भूमिलद्धो’’ति आसङ्कं निवत्तेतुं ‘‘एत्थ चा’’तिआदि आरद्धं. ‘‘विपस्सनाय आरम्मणभूता’’ति एतेन खन्धानं अपरिञ्ञाततं दस्सेति, न आरम्मणभावमत्तं तेभूमकग्गहणेनेव तस्स सिद्धत्ता. अपरिञ्ञाता हि खन्धा किलेसानं भूमीति अधिप्पेता. खन्धेसु वत्थुभूतेसु. आरम्मणवसेनाति आरम्मणकरणवसेन. अतीतानागते, पगेव पच्चुप्पन्नेति अधिप्पायो. तन्ति तं अञ्ञसन्तानगतं किलेसजातं. ततो अञ्ञस्मिं सन्ताने आरम्मणकरणमत्तेन भूमिलद्धं नाम यदि सियाति सम्बन्धो. तस्साति किलेसजातस्स. अप्पहेय्यतो परसन्ततिपतितत्ता न कोचि भवमूलं पजहेय्य. भूमिलद्धञ्हि अनुसयितं नाम होतीति अधिप्पायो. वत्थुवसेनाति उप्पत्तिट्ठानवसेन. यत्थ यत्थ भवे, सन्ताने वा. परिञ्ञातानं अभूमिभावतो ‘‘अपरिञ्ञाता’’ति वुत्तं. उप्पादतो पभुतीति तेसं खन्धानं उप्पज्जनतो पट्ठाय. किलेसानं अप्पहीनभावं ठपेत्वा अञ्ञस्स कारणस्स अभावतो तेसु खन्धेसु किलेसजातं अनुसेति, तस्मा तं अनुसयितं किलेसजातं, तेनेव अनुसयनसङ्खातेन अप्पहीनट्ठेन भूमिलद्धन्ति वेदितब्बं.

८३५. तत्थ च भूमिभूतेसु खन्धेसु न सब्बे सब्बेसं वत्थू होन्ति, अथ खो विसेसो अत्थीति तं दस्सेन्तो आह ‘‘यस्स येसू’’तिआदि. तत्थ यस्साति यस्स पुग्गलस्स. येसूति सतिपि अज्झत्तभावसामञ्ञे येसु अतीतादिकामावचरादिभेदभिन्नेसु खन्धेसु. ते एव यथानुसयिता खन्धा. किं पनेते किलेसा आरम्मणं करोन्ता विय परिच्छिज्ज परिच्छिज्ज अनुसेन्तीति? यतो ते एव खन्धा तेसं किलेसानं वत्थूति वुत्ता, न हेव खो अनुसयानं वत्थुं परिच्छिज्ज पवत्ति अत्थि. अतीतादिकामावचरादिवसेन पन यथापरिच्छिन्ने वत्थुस्मिं यो किलेसानं अप्पहीनट्ठो, सो परिच्छिज्ज पवत्तो विय होतीति ‘‘अतीतक्खन्धेसू’’तिआदि वुत्तं. तेन वत्थुवसेन भूमिलद्धं होतीति वत्थुभेदेन सिया तस्स भेदोति दस्सेति. तथाववत्थितभावतो एव हि ‘‘अञ्ञतरो लोलजातिको तं रसपथविं अङ्गुलिया सायी’’तिआदिवचनं (दी. नि. ३.१२०) कामावचरक्खन्धेसु अनुसयितानं रसतण्हादीनं रूपारूपावचरक्खन्धे अतिक्कमित्वा पुन कामावचरक्खन्धवत्थुकतं विभावेति. तेनाह ‘‘तथा कामावचरक्खन्धेसू’’तिआदि. यथा चेत्थ रूपारूपावचरक्खन्धे अतिक्कमित्वा पवत्ति, एवं कामावचरक्खन्धे अतिक्कमित्वा पवत्ति होतीति आह ‘‘एस नयो रूपारूपावचरेसू’’ति.

परियुट्ठानाभिभवनवसेन च किलेसानं अनुसयनट्ठो अनुमीयति तदभावे अभावतो. यस्स ये अनुसया पहीना, तेसं वत्थु तेन समतिक्कन्तं परिञ्ञातत्ताति कुतो नेसं भूमिसमञ्ञाति दस्सेतुं वुत्तं ‘‘सोतापन्नादीसु पना’’तिआदि. इध वट्टमूलकिलेसाति अनुसया अधिप्पेता, न अविज्जा, भवतण्हा च. यं किञ्चि चेतनाचेतसिकभेदं, कायिकादिभेदं वा. इतीति एवं, अप्पहीनानुसयत्ताति अधिप्पायो. अस्साति पुथुज्जनस्स. ते पनेते अनुसया अतीतादिकामावचरादिवसेन यथापरिच्छिन्ने तत्थ तत्थ वत्थुस्मिं अनुसयन्तापि ते ते पञ्चुपादानक्खन्धे अविभागेनेव वत्थुं कत्वा अनुसेन्तीति दस्सेन्तो ‘‘तस्सेतं वट्टमूल’’न्तिआदिमाह.

८३६. इदानि तमत्थं अन्वयब्यतिरेकवसेन उपमाय विभावेतुं ‘‘पथवीरसादि विया’’तिआदि वुत्तं. रुक्खगच्छलतादीनं पच्चयभूतो ससम्भारपथविया रसो पथवीरसो. आपोरसेपि एसेव नयो. साखा नाम खुद्दकसाखा. पसाखो विटपो. रुक्खपवेणिन्ति रुक्खपरापरं. सन्तानयमानेति अपरापरं अनुप्पबन्धन्ते.

मण्डूककण्टकोति एको मच्छकण्टकोति वदन्ति. अनुपादानोति पहीनचतुरुपादानो, रूपादीसु वा किञ्चिपि अगण्हन्तो.

८३७. इध समुदाचारो नाम लद्धत्तलाभताति खणत्तयसमङ्गिसमुदाचारुप्पन्नन्ति आह ‘‘वत्तमानुप्पन्नमेव समुदाचारुप्पन्न’’न्ति. पुब्बभागे अनुप्पज्जमानम्पीति तस्मिं आपाथगते आरम्मणे आदितो पवत्तजवनवारेसु अनुप्पज्जमानम्पि. अधिग्गहितत्ताति अयोनिसोमनसिकारेन अभिरुय्ह गहितत्ता, दळ्हं गहितत्ताति अत्थो. अपरभागेति अपरस्मिं कालभागे, कालन्तरेति अत्थो. एकन्तेन उप्पत्तितोति पच्चयसमवाये सति तथा अयोनिसोमनसिकारस्स तत्थ निब्बत्तत्ता नियमेन उप्पज्जनतो. कल्याणिगामेति एवंनामके गामे. रोहणे किर अभिरूपानं इत्थीनं उप्पत्तिट्ठानताय सो गामो तथा वुच्चति. चित्तसन्ततिमनारुळ्हन्ति पच्चुप्पन्नतं पटिसेधेति. ‘‘उप्पत्तिनिवारकस्स हेतुनो अभावा’’ति एतेन पच्चये सति पच्चयसमवाये उप्पज्जनारहताय अविक्खम्भितस्स उप्पन्नतापरियायोति दस्सेति. ननु च असमूहतुप्पन्नम्पि पच्चये सति उप्पज्जनारहमेव? सच्चमेतं, पहानविसेसभावकतो पन नेसं भेदो. यथा अविक्खम्भितासमूहतभूमिलद्धुप्पन्नं सति पच्चयसमवाये उप्पज्जनारहं, एवं आरम्मणाधिग्गहितुप्पन्नम्पीति तिविधस्सापि भूमिलद्धेन एकसङ्गहता वुत्ता.

८३८. अकुसलम्पि भूतापगतुप्पन्नं अतीतत्ता न पहातब्बं, तथा एकच्चं ओकासकतुप्पन्नं इतरं अप्पहातब्बतो, सेसद्वयं खणत्तयसमङ्गिभावतोति आह ‘‘अमग्गवज्झत्ता’’ति. केनचीति चतूसु मग्गञाणेसु केनचि. तस्साति यथावुत्तस्स चतुब्बिधस्सपि उप्पन्नस्स. तं उप्पन्नभावं विनासयमानन्ति अनुप्पत्तिधम्मतापादनेन उप्पज्जनारहतं विनासेन्तं. पठमं लोकियञाणेन यथाबलं पहीनमेव लोकुत्तरञाणं पजहतीति लोकियग्गहणं कतं.