परिञ्ञादिकिच्चकथावण्णना
८३९. सच्चाभिसमयकालस्मिन्ति चतुन्नं अरियसच्चानं पटिविज्झनक्खणे. वुत्तानीति ‘‘दुक्खं परिञ्ञेय्य’’न्तिआदिना (सं. नि. ५.१०९९), ‘‘यो, भिक्खवे, दुक्खं पस्सती’’तिआदिना (सं. नि. ५.११००) च वुत्तानि. यथासभावेनाति अविपरीतसभावेन. ‘‘जानितब्बानी’’ति वत्वा तेसं जाननविधिं उपमावसेन अट्ठकथायं ताव वुत्तनयेन दस्सेतुं ‘‘वुत्तं हेत’’न्तिआदि वुत्तं.
तत्थ यथा पदीपोतिआदि एकस्स ञाणस्स एकक्खणे चत्तारि किच्चानि कथं सम्भवन्ति. न हि तादिसं किञ्चि लोके दिट्ठं अत्थि, न च वचनं लब्भतीति अन्तोलीनचोदनं मनसि कत्वा वुत्तं ‘‘परिञ्ञाभिसमयेना’’ति. अनवसेसतो परिच्छिज्ज जाननसङ्खातेन पटिविज्झनेन अभिसमेति असम्मोहवसेन पटिविज्झति. पहानाभिसमयेनाति समुच्छेदप्पहानसङ्खातेन पटिविज्झनेन असम्मोहतो अभिसमेति. मग्गं भावनाभिसमयेनाति मग्गञाणं सम्मासङ्कप्पादिसेसमग्गं सहजातादिपच्चयतावसेन भावनाभिसमयेन. अभिसमेति पुब्बभागभावनासम्भूतेन अरियमग्गभावनासङ्खातेन पटिविज्झनेन अभिसमेति अट्ठङ्गिकं मग्गं असम्मोहतो पटिविज्झति. मग्गञाणञ्हि सम्पयुत्तधम्मेसु सम्मोहं विद्धंसेन्तं अत्तनिपि सम्मोहं विद्धंसेतियेव. निरोधन्ति निब्बानं. सच्छिकिरियाभिसमयेनाति पच्चक्खकरणसङ्खातेन पटिविज्झनेन. पापुणातीति अधिगच्छति. स्वायं अधिगमो दस्सनपटिवेधोति आह ‘‘पस्सति पटिविज्झती’’ति.
‘‘निरोधं…पे… पटिविज्झती’’ति एतेन निरोधसच्चमेकं आरम्मणपटिवेधेन चत्तारिपि सच्चानि असम्मोहपटिवेधेन मग्गञाणं पटिविज्झतीति एवं युत्तिवसेन विभावितं एकपटिवेधं आगमेनपि साधेतुं ‘‘वुत्तम्पि चेत’’न्तिआदि वुत्तं. ‘‘सब्बं वेदितब्ब’’न्ति इमिना ‘‘यो दुक्खसमुदयं पस्सति, सो दुक्खम्पि पस्सती’’तिआदिना (सं. नि. ५.११००) आगतं समुदयं सच्चादिमूलकं योजनं सङ्गण्हाति.
न चेतं कालन्तरदस्सनं सन्धाय वुत्तं, अथ खो एकपटिवेधमेवाति दस्सेन्तेन ‘‘मग्गसमङ्गिस्स ञाणं, दुक्खेपेतं ञाण’’न्तिआदिना (विभ. ७९४; पटि. म. १.१०९) अपरं सुत्तपदं आनीतं. तथा हि ‘‘यो नु खो, आवुसो, दुक्खं पस्सति, दुक्खसमुदयम्पि सो पस्सति…पे… पटिपदम्पि सो पस्सती’’ति (सं. नि. ५.११००) एकसच्चदस्सनसमङ्गिनो अञ्ञसच्चदस्सनसमङ्गिभावविचारणाय तमत्थं साधेतुं आयस्मता गवम्पतित्थेरेन वुत्तं, पच्चेकञ्च सच्चत्तयदस्सनयोजना कता. अञ्ञथा कमाभिसमये पुरिमदिट्ठस्स पुन अदस्सनतो समुदयादिं पस्सतो दुक्खादिदस्सनं पुन अवत्तब्बं सिया, वुच्चमाने च सब्बदस्सनं दस्सनन्तरपरमन्ति दस्सनानुपरमो एव सियाति.
निस्सयभावहेतुताय दुक्खपरिञ्ञाय वट्टिझापनसदिसता, पटिपक्खविद्धंसनताय समुदयप्पहानस्स अन्धकारविधमनसदिसता, ञाणालोकपरिब्रूहनताय मग्गभावनाय आलोकविद्धंसनसदिसता, तेन तेन मग्गेन यथा यथा निरोधस्स सच्छिकिरिया, तथा तथा किलेसस्नेहपरियादानं होतीति निरोधसच्छिकिरियाय स्नेहपरियादानसदिसता कारणूपचारेन वुत्ता.
८४०. ओभासेतीति पकासेति. किलेसपटिप्पस्सद्धिन्ति सब्बकिलेसदरथपरिळाहवूपसमभावतो किलेसानं पटिप्पस्सद्धिभूतं.
८४१. अप्पेतीति पप्पोति. दुक्खपरिञ्ञाय सक्कायतीरसमतिक्कमभावतो ओरिमतीरप्पहानसदिसता, मग्गभावनाय सत्तत्तिंसबोधिपक्खियधम्मावहनताय भण्डवहनसदिसता.
८४२. पवत्तं ञाणं अस्साति पवत्तञाणो, मग्गो. अस्स मग्गस्स.
तथट्ठेनाति तथसभावेन, पीळनादिअविपरीतसभावेनाति अत्थो. एकपटिवेधानीति एकज्झं पटिविज्झितब्बाकारानि.
दुक्खस्स पीळनट्ठोतिआदीसु यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा बुद्धानुस्सतिवण्णनायं (विसुद्धि. महाटी. १.१४४) वुत्तमेव. एकसङ्गहितानीति एकेनेव सङ्गहितानि. केन? तथट्ठेन, सच्चट्ठेनाति अत्थो. यं एकसङ्गहितन्तिआदि ञाणस्स एकपटिवेधदस्सनं. मग्गञाणञ्हि निरोधमेव आरम्मणं करोन्तम्पि यो सो दुक्खादीसु तच्छाविपल्लासभूतभावसङ्खातो सच्चट्ठो, तप्पटिच्छादकसम्मोहविद्धंसनेन तं याथावतो पटिविज्झन्तं पच्चक्खं करोन्तमेव पवत्तति. यतो अपरभागे पीळनादयो सोळसपि सच्चट्ठा अरियस्स हत्थामलकं विय याथावतो उपट्ठहन्ति.
८४३. अत्थाति ञाणेन अरणीयतो अत्थाति लद्धसमञ्ञा आकारा. अञ्ञसच्चदस्सनवसेनाति समुदयादिसच्चन्तरदस्सनवसेन. आविभावतोति पकासभावतो. इदं वुत्तं होति – ये आकारा दुक्खादीसु सभाववसेन, सच्चन्तरदस्सनवसेन च आविभवन्ति, ते पीळनादयो चत्तारोयेवाति सोळसेव वुत्ता, न अञ्ञेति. अयमत्थो इधाधिप्पेतोति कथमिदं विञ्ञायतीति आह ‘‘तत्थ कतमं दुक्खे ञाण’’न्तिआदि. तेनेतं दस्सेति – यस्मा पाळियं विसुं विसुं आरम्मणकरणवसेनपि सच्चञाणं वुत्तं किच्चनिब्बत्तिवसेनपि, तस्मा विञ्ञायति ‘‘सभावतो, सच्चन्तरदस्सनतो च सच्चानं आकारा आविभवन्ती’’ति.
किच्चनिब्बत्तिवसेन दस्सनं आविभावतो दस्सनसदिसन्ति तं अनामसित्वा इतरमेव दस्सेन्तो ‘‘तत्था’’तिआदिमाह. तत्थाति तेसु द्वीसु दस्सनेसु. आयूहितन्ति पिण्डवसेन निब्बत्तितं. यञ्हि किञ्चि पच्चयुप्पन्नं नाम, सब्बं तं समुदितमेव निब्बत्ततीति. सङ्खतन्ति पच्चयन्तरेहि समेच्च सम्भूय कतं. रासिकतन्ति पुञ्जकतं. अनेकमेव हि पच्चयुप्पन्नं एकज्झं निब्बत्तमानं अत्तनो पच्चयेहि रासिकतं विय होतीति. तस्माति समुदयेन आयूहितत्ता. अस्साति दुक्खसच्चस्स. यस्मिं सन्ताने उप्पन्नो, तस्स किलेससन्तापहरो. सयम्पि किलेसपरिळाहाभावतो सुसीतलो. सन्तापट्ठो आविभवति उळारदस्सनेन तदञ्ञस्स अनुळारभावो वियाति दस्सेन्तो आह ‘‘आयस्मतो’’तिआदि. अविपरिणामधम्मस्स निच्चसभावस्स वत्तब्बमेव नत्थि पटिपक्खतो आविभवनाकारस्स सुखसिद्धितो.
निदानट्ठो आविभवति इदमस्स निददातीति. संयोगपलिबोधट्ठा पटिपक्खवसेन आविभवनाकाराति दस्सेन्तो आह ‘‘विसंयोगभूतस्सा’’तिआदि. किलेसदुक्खेहि संयोजनट्ठो संयोगट्ठो. संसारचारके पलिबुद्धनट्ठो पलिबोधट्ठो.
किलेससङ्गणिकादिवसेन अविवेकभूतस्स. विवेकट्ठो उपधिविवेकता. सब्बसङ्खारविवित्तता असङ्खतभावोति एवं अच्छरियब्भुतसभावोपि अरियमग्गो सङ्खतो एव, अयमेव च एको असङ्खतोति निरोधस्स असङ्खतभावो सुपाकटो होति. दुक्खं विसं मरणधम्मतो तस्स अगदभूतं अमतं निब्बानं.
‘‘मग्गो’’ति सम्भावेतब्बतं पत्तो सुखुमसन्तभावेन उपट्ठितो निकन्तिभूतोपि नायं समुदयो हेतु निब्बानस्स पत्तिया. अयं अरियमग्गो हेतूति मग्गामग्गञाणदस्सने वुत्तनयेन मग्गस्स हेतुट्ठो आविभवति. निरोधदस्सनेनाति अतिविय निपुणस्स परमगम्भीरस्स निरोधसच्चस्स दस्सनेन. तेनाह ‘‘परमसुखुमानी’’तिआदि. दुक्खदस्सनेनाति अतिविय आदीनवप्पत्तिया विपुलतरादीनवस्स दुक्खसच्चस्स दस्सनेन. तप्पटिपक्खतो आधिपतेय्यट्ठो. तेनाह ‘‘अनेकरोगातुर…पे… उळारभावो विया’’ति. एवमेते यथारहं अन्वयतो, ब्यतिरेकतो च सच्चेसु आविभवनाकारा विभाविता.
एकेकस्साति एकेकस्स अत्थस्स, पीळनायूहननिस्सरणनिय्यानट्ठे सन्धायाह. तिण्णं तिण्णन्ति सङ्खतादिअत्थे. ये पन वादिनो. नानाभिसमयन्ति नानाञाणेन अभिसमयं, चतुन्नं सच्चानं नानाक्खणे नानाञाणेन पटिविज्झनन्ति अत्थो. यदि हि मग्गञाणस्स चतूसु सच्चेसु नानाभिसमयो सिया, दुक्खदस्सनादीहि पठममग्गादीहि पहातब्बानं संयोजनत्तयादीनं एकदेसप्पहानं आपज्जति. तथा च सति एकदेससोतापत्तिमग्गट्ठतादिप्पसङ्गो. तंतंदस्सनानन्तरञ्च तंतंफलेन भवितब्बन्ति तंतंपहेय्यकिलेसपटिप्पस्सद्धिभूतानं फलानं मग्गानं विय चतुक्कता सिया. तथा च सति एकदेससोतापन्नतादिप्पसङ्गो. किञ्च भिय्यो – यदि मग्गञाणस्स नानाभिसमयो सिया, अञ्ञेन ञाणेन दुक्खं पस्सति. अञ्ञेन समुदयं, अञ्ञेन निरोधं, अञ्ञेन मग्गं, एवं सति मग्गकिच्चं अपरिपुण्णमेव सिया. मग्गदस्सनेन हि द्वयगति, तेनेव वा तस्स दस्सनं, अञ्ञेन वाति. तत्थ पठमो ताव पक्खो न युज्जति अत्तनि पवत्तिया असम्भवतो. न हि तेनेव अङ्गुलग्गेन तमेव परामसितुं सक्का. अथ अञ्ञेन अनवट्ठानप्पसङ्गो ‘‘येन मग्गं पस्सति, सोपि मग्गो. तम्पि येन पस्सति, सोपि मग्गो’’ति. तस्मा एकाभिसमयतो यथावुत्तो असम्मोहपटिवेधोव युत्तो. अपिच परिच्छिन्दितब्बं, समुच्छिन्दितब्बञ्च सच्चद्वयं आरब्भ पवत्तमानस्स मग्गञाणस्स परिच्छिन्दनसमुच्छिन्दनानि न सम्भवन्ति ततो अनिस्सरणतो. न हि दुक्खपरिञ्ञासमुदयप्पहानानि दुक्खसमुदयसच्चारम्मणेन ञाणेन कातुं सक्कुणेय्यानि. निब्बानारम्मणेन पन तत्थ, इतरद्वये च सम्मोहं विद्धंसेन्तेन सक्का कातुन्ति एकाभिसमयो एव युत्तो. अयं पन अत्थो पाळियं आगतो एवाति ‘‘तेसं उत्तरं अभिधम्मे कथावत्थुस्मिं वुत्तमेवा’’ति.