परिञ्ञादिप्पभेदकथावण्णना

८४५. अभिञ्ञापञ्ञातिआदीनं अत्थो हेट्ठा वुत्तोयेव. अपिच सुतमयाय, चिन्तामयाय, एकच्चभावनामयाय च अभिविसिट्ठाय पञ्ञाय ञाता अभिञ्ञाता. आवेणिका भूमि परिञ्ञन्तरानं अविसयभावतो. न हि नामरूपपरिच्छेदपच्चयपरिग्गहणवसेन तीरणपरिञ्ञादीनं पवत्ति अत्थि.

८४६. अनुलोमञाणम्पि अनिच्चादिवसेनेव सङ्खारे आरब्भ पवत्तति, पगेव पटिसङ्खानुपस्सनादयोति आह ‘‘याव अनुलोमा आवेणिका भूमी’’ति. कामञ्चेत्थ तीरणपरिञ्ञाभूमियं ञातप्पहानपरिञ्ञायोपि लद्धावसरा, तत्थ पन यथा तीरणपरिञ्ञा सातिसयं किच्चकारी, न तथा इतराति आवेणिकग्गहणं.

८४७. निप्परियायेन पहानपरिञ्ञा नाम मग्गञाणन्ति ‘‘याव मग्गञाणा भूमी’’ति वुत्तं. अयं इध अधिप्पेताति इध अभिसमयकाले किच्चविचारे अयं पहानपरिञ्ञा अधिप्पेता तदत्थत्ता सेसपरिञ्ञानं. तेनाह ‘‘यस्मा वा’’तिआदि.

तदत्थायेवाति पहानपरिञ्ञत्था एव. अथ वा तदत्थायेवाति पहानत्था एव. अथ वा तदत्थायेवाति मग्गत्था एव. ञाततीरणपरिञ्ञा हि यावदेव मग्गाधिगमत्थाय पवत्ता. नियमतो ञाता चेव तीरिता च होन्ति ञाततीरितभावेहि विना पहानाभावतो, पहानसिद्धियञ्च ञाततीरितभावसिद्धितो. मग्गञाणञ्हि दुक्खे परिञ्ञाभिसमयवसेन पवत्तमानं तस्स सभावलक्खणं विय सामञ्ञलक्खणम्पि पटिविज्झतीति वुच्चति तप्पटिच्छादकसम्मोहविद्धंसनतो. तेनाह ‘‘परिञ्ञत्तयम्पि…पे… वेदितब्ब’’न्ति.

८४८. परिञ्ञा वियाति तिविधतासामञ्ञं निदस्सेति, न परिञ्ञापहातब्बतासामञ्ञं विक्खम्भनप्पहानस्स अरिपञ्ञाकिच्चभावतो. कामच्छन्दादयो यथा न चित्तं परियुट्ठाय तिट्ठन्ति, एवं परियुट्ठानस्स निसेधनं अप्पवत्तिकरणं विक्खम्भनं, विक्खम्भनमेव पहानं विक्खम्भनप्पहानं. पाकटत्ताति ‘‘अयं अब्यापन्नचित्तो विगतथिनमिद्धो’’तिआदिना (अ. नि. ४.१९८) परेसम्पि पाकटत्ता. ‘‘न सहसा चित्तं अज्झोत्थरन्ती’’ति इदं पटिलद्धमत्तस्स झानस्स वसेन वुत्तं, सुभाविते पन पगुणज्झाने याव चरिमकचित्तम्पि न अज्झोत्थरन्तेव. अथ वा झानस्स पुब्बभागेपीति झानाधिगमत्थाय पुब्बभागपटिपत्तिया. पच्छाभागेपीति झानं लभित्वा अञ्ञकिच्चप्पसुतस्सपि. वितक्कादयोति वितक्कविचारपीतिसुखरूपसञ्ञादयो. दुतियज्झानादीनं पटिपक्खा दुतियादीसु अप्पितेसुयेव विक्खम्भन्ति, ततो ततो वुट्ठितमत्तस्स पन पवत्तन्ति परित्तचित्तवसेनेव वुट्ठहनतो.

८४९. ‘‘पदीपेन अन्धकारस्स विया’’ति इदं पटिपक्खेन पहीनभावदस्सनत्थं वुत्तं. पटिपक्खो हि पदीपो अन्धकारस्स, घटप्पहारो पन सेवालस्स न पटिपक्खो, केवलं पवत्तिनिवारणमत्तमेव करोतीति. तेन असतिपि उजुविपच्चनीकताय दुतियज्झानादीनं वितक्कादीनं विक्खम्भनस्स तं निदस्सनं सुट्ठुतरं युज्जति. ‘‘विपस्सनाय अवयवभूतेना’’ति इदं इधाधिकततदङ्गप्पहानस्स दस्सनत्थं वुत्तं. सीलविसोधनादिनापि हि तदङ्गप्पहानं होतियेवाति. ञाणङ्गेनाति ञाणसङ्खातेन कारणेन. तदङ्गेन तदङ्गस्स पहानं तदङ्गप्पहानं. सति विज्जमाने खन्धपञ्चकसङ्खाते काये, सयं वा तत्थ सति दिट्ठि सक्कायदिट्ठि, ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’तिआदिना (सं. नि. ३.८१; ४.३४५) नयेन वुत्ता अत्तानुदिट्ठि. सोळसवत्थुका, अट्ठवत्थुका च कङ्खाव मलं कङ्खामलं. समूहगाहस्साति ‘‘अत्ता अत्तनिय’’न्ति एवं पवत्तसमूहगहणस्स पहानं कलापसम्मसनेन एकादससु ओकासेसु पक्खिपित्वा विकिरणवसेन खन्धानं दस्सनतो. अस्सादसञ्ञायाति पञ्चक्खन्धे अस्सादनवसेन पवत्तमिच्छासञ्ञाय. अप्पटिसङ्खानस्साति पटिसङ्खानपटिपक्खस्स मोहस्स. अनुपेक्खनस्साति अपेक्खाय. सङ्खारेसु निच्चादिगाहो सच्चपटिलोमगाहो मग्गसच्चाधिगमस्स विलोमनतो. सादीनवेसु अनादीनवसञ्ञिता, अनादीनवे च सादीनवसञ्ञिता सच्चपटिलोमगाहोति च वदन्ति.

एवं विसुद्धिक्कमेन तदङ्गप्पहानं दस्सेत्वा इदानि अट्ठारसमहाविपस्सनावसेनपि तं दस्सेतुं ‘‘यं वा पना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ यं वा पन पहानन्ति सम्बन्धो.

८५०. वुत्तमेव ‘‘सब्बं सङ्खारगतं अनिच्चतो अनुपस्सती’’तिआदिना (विसुद्धि. २.७४२).

सन्ततिसमूहकिच्चारम्मणानं वसेन घनग्गहणं घनसञ्ञा, तस्सा घनसञ्ञाय.

निरोधे अधिमुत्तता, तायाति तियद्धगतानं सङ्खारानं निरोधमेव दिस्वा तत्थ अधिमुच्चनवसेन पवत्तपञ्ञा, ताय. आयूहनस्साति अभिसङ्खरणस्स.

तं तं परिच्छेदन्ति आदाननिक्खेपादिकं तं तं परिच्छेदं. अञ्ञथापवत्तिदस्सनन्ति वुत्तपरिच्छेदतो पुब्बे, पच्छा च अञ्ञाकारप्पवत्तिया दस्सनं, अवत्थाविसेसप्पवत्तिदस्सनं वा. धुवसञ्ञायाति थिरभावग्गहणस्स.

सारादानाभिनिवेसस्साति असारेसु सारगहणाभिनिवेसस्स.

संसयमिच्छाञाणानं वसेन सम्मुय्हनं सम्मोहो, सो एव अभिनिवेसोति सम्मोहाभिनिवेसो. सङ्खारेसु लेणताणभावग्गहणं आलयाभिनिवेसो, अत्थतो भवनिकन्ति.

यथा चित्तं सङ्खारे मुञ्चित्वा विवट्टं निब्बानं पक्खन्दति, तथा पवत्तनतो सङ्खारुपेक्खा च अनुलोमञ्च ‘‘विवट्टानुपस्सना’’ति वुत्तं. निविट्ठभावेन ओगाळ्हभावेन पवत्तसंयोजनादिकिलेसा एव किलेसाभिनिवेसो. निब्बेधभागियं समाधिन्ति विपस्सनासमाधिमाह.

८५१. असनिविचक्कं असनिमण्डलं. एवं पहानन्ति अनुप्पत्तिधम्मतापादनमाह. कम्मकिलेसानं, सब्बेसम्पि वा सङ्खारानं खयं निरोधं गच्छतीति खयगामी, अरियमग्गो. लोकुत्तरग्गहणेनेव सिद्धेपि खयगामिग्गहणं वण्णभणनत्थं. समुच्छेदप्पहानमेवाति अवधारणं निप्परियायतं उपादाय. तदत्थानेवाति समुच्छेदप्पहानत्थानेव. तेन विक्खम्भनतदङ्गप्पहानानं मग्गसम्भारतमाह तेहि विना असिज्झनतो. अथ वा तदत्थानेवाति मग्गत्थानेव. तेन तदत्थताय तेसं तंकिच्चतं दस्सेति. तेनाह ‘‘तस्मा’’तिआदि. तमेवत्थं उपमाय दस्सेतुं ‘‘पटिराजानं वधित्वा’’तिआदि वुत्तं. यम्पि ततो पुब्बे कतन्ति यं ततोरज्जप्पत्तितो पुब्बे कतं पच्चन्तसाधनदुग्गविद्धंसनादि. यथा इदञ्चिदञ्च रञ्ञा कतन्तियेव वुच्चति, एवं लोकियञाणेन साधितानिपि विक्खम्भनतदङ्गप्पहानानि समुच्छेदप्पहानवसेन पवत्तस्स मग्गस्स किच्चभावेन वुच्चन्ति, तदत्थताय, तेसं तंसन्ततिपतितताय च मग्गस्साति वेदितब्बा.

८५२. लोकियस्स, लोकिया वा सच्छिकिरिया लोकियसच्छिकिरिया. एवं लोकुत्तरसच्छिकिरिया वेदितब्बा. लाभीम्हीति लाभी अम्हि. तथा वसीम्हीति एत्थापि. पच्चक्खतो ञाणफस्सेनाति पच्चक्खतो आरम्मणकरणसङ्खातेन ञाणफस्सनेन. ‘‘पच्चक्खतो’’ति च इमिना अनुमानतो आरम्मणकरणं निवत्तेति, ‘‘ईदिसमिद’’न्ति पच्चवेक्खणवसेन पच्चक्खतो जाननं हेत्थ ‘‘ञाणफस्सो’’ति अधिप्पेतो. फस्सिताति ञाणेन फुट्ठा.

झानमग्गफलानि विय अत्तनो सन्ताने अनुप्पादेत्वापि तप्पटिच्छादकसम्मोहविद्धंसनवसेन तथाविद्धंसनपवत्तञाणं अपरप्पच्चयञाणं.

पस्सन्तो पच्चक्खतो जानन्तो. अमतोगधन्ति अमतपरियापन्नं, अमतसङ्खातन्ति अत्थो.

सोतापत्तिमग्गो पठमं निब्बानदस्सनतो दस्सनं, तेन दस्सनेन सच्छिकिरिया दस्सनसच्छिकिरिया. किञ्चापि गोत्रभुञाणं ततो पठमतरं निब्बानं पस्सति, आलम्बनकरणतो दिस्वा कत्तब्बकिच्चाकरणतो पन न दस्सनन्ति वुच्चति. सा दुविधापीति सा दस्सनभावनावसेन दुविधापि सच्छिकिरिया. दस्सनभावनावसेनाति दस्सनमग्गभावनामग्गवसेन. तेन अमग्गवसेन पवत्तनिब्बानस्स पच्चवेक्खणसच्छिकिरियं निवत्तेति. निब्बानस्साति पन इमिना मग्गफलेसु पच्चवेक्खणसच्छिकिरियं. इमस्स ञाणस्साति इमस्स यथाधिगतस्स लोकुत्तरञाणस्स.

८५३. अभिमताति अधिप्पेता. भावना नाम उप्पादना, सन्तानपरिभावना चाति तदुभयं दस्सेन्तो ‘‘लोकियान’’न्तिआदिमाह. यदग्गेन हि लोकिया कुसलादयो उप्पादिता, वड्ढिता च, तदग्गेनस्स सीलभावना, कायभावना, चित्तभावना, पञ्ञाभावना च लोकिया निप्फादिता होति, ताय च सन्तानोपि परिभावितोति. तासु लोकियलोकुत्तरभावनासु इध ञाणदस्सनविसुद्धिकथायं लोकुत्तरभावना अधिप्पेता, न इतरा तस्सा सम्भारभावतो. चतुब्बिधम्पेतं ञाणन्ति एतं चतुब्बिधम्पि अरियमग्गञाणं लोकुत्तरानि सम्मावाचादिभेदानि सीलादीनि उप्पादेति. कथं? सहजातादिपच्चयताय. सीलादीनीति एत्थ आदि-सद्देन समाधिस्स गहणं, न पञ्ञाय. न हि तदेव तं उप्पादेति, मग्गचित्तुप्पादो पन उप्पादेति. तदन्तोगधभावा सम्मासङ्कप्पो. सो हि पञ्चक्खन्धसङ्गहितोति वदन्ति. सीलादीनीति वा फलसीलादीनम्पि गहणन्ति पञ्ञायपि गहणं युज्जतियेव. सहजातपच्चयादितायाति एत्थ आदि-सद्देन अनन्तरपच्चयादितायपि सङ्गहो दट्ठब्बो. तेहि च सन्तानं वासेतीति तेहि समुच्छिन्दनपटिपस्सम्भनवसेन पवत्तेहि लोकुत्तरेहि सीलादीहि अरियपुग्गलो अत्तनो सन्तानं परिभावेति. यं निस्साय परावुत्तीति वदन्ति. यथा परिञ्ञत्तयम्पि पहानत्तयम्पि मग्गञाणस्स किच्चन्ति वुत्तं परियायेन, न एवमिध. इध पन लोकुत्तरभावनाव अस्स मग्गञाणस्स किच्चं. न हेत्थ भावनाय परियायो लब्भतीति अवधारणं. तेन लोकियभावनं निवत्तेति.

एवं सरूपेनेव आगतायाति ‘‘चित्तं भावय’’न्ति समाधि विय चित्तसीसेन अनागन्त्वा ‘‘पञ्ञं भावय’’न्ति एवं सरूपेनेव आगताय पञ्ञाय. यं वुत्तं उद्देसवसेन. एत्तावता तं वित्थारितं होति. अयञ्च पञ्हो विस्सज्जितो होतीति सम्बन्धो.

ञाणदस्सनविसुद्धिनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

इति बावीसतिमपरिच्छेदवण्णना.