वुट्ठानबलसमायोगकथावण्णना
८२७. वुट्ठानं निमित्ततो, पवत्ततो च वुट्ठानं. बलसमायोगो समथविपस्सनाबलेहि सम्पयुत्तता. परिञ्ञाभिसमयादिवसेन दुक्खादीसु विसेसदस्सनट्ठेन मग्गपञ्ञापि विपस्सनाति वुच्चतीति ‘‘लोकियविपस्सना’’ति विसेसेत्वा वुत्तं. तेनेवाह ‘‘वुट्ठानट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति (पटि. म. २.५). निमित्तारम्मणत्ता नेवनिमित्ता वुट्ठाति, पवत्ति…पे… छिन्दनतो न पवत्ता वुट्ठातीति योजना. तत्थ निमित्ततो वुट्ठानं सङ्खारनिमित्तं निस्सज्जित्वा निब्बानारम्मणकरणं. पवत्ततो वुट्ठानं हेतुनिरोधेन आयतिं विपाकप्पवत्तस्स अनुप्पवत्तिधम्मतापादनं. तेनाह ‘‘समुदयस्स असमुच्छिन्दनतो पवत्ता न वुट्ठाती’’ति.
दुभतोति उभतो, द-कारागमं कत्वा एवं वुत्तं. दुभाति वा पदन्तरमेवेतं उभयसद्देन समानत्थं. दस्सनट्ठेनाति परिञ्ञाभिसमयादिलक्खणेन चतुसच्चदस्सनट्ठेन. मिच्छादिट्ठियाति द्वासट्ठिप्पभेदायपि मिच्छादिट्ठिया. तदनुवत्तककिलेसेहीति अपायगमनीयताय तस्सा मिच्छादिट्ठिया अनुवत्तकेहि विचिकिच्छादिकिलेसेहि. खन्धेहीति एत्थापि तदनुवत्तकसद्दो आनेत्वा सम्बन्धितब्बो. ते च मिच्छादिट्ठिआदिपच्चया उप्पज्जनारहा वेदितब्बा. मिच्छासङ्कप्पातिआदीसुपि तदनुवत्तककिलेसेहि च खन्धेहि च वुट्ठाति. बहिद्धा च सब्बनिमित्तेहि वुट्ठातीति पाळि संखित्ता. यथा मिच्छादिट्ठिमिच्छासङ्कप्पा, एवं मिच्छावाचादयोपि अपायगमनीया एव वेदितब्बा. मिच्छावाचाकम्मन्ताजीवा चेतनासभावा. मिच्छासति तथापवत्ता चत्तारो खन्धा. उपरिमग्गत्तये सम्मादिट्ठि तंतंमग्गवज्झा मानतो वुट्ठाति. सो हि ‘‘अहमस्मी’’ति पवत्तिया दिट्ठिट्ठानियो, मिच्छामग्गतो पनेत्थ वुट्ठानं अनुद्धरित्वा तंतंमग्गवज्झसंयोजनानुसयेहेव वुट्ठानं उद्धटं.
अणुसहगताति अणुभावं गता पत्ता, तनुभूताति अत्थो.
८२८. एवं वुट्ठानं दस्सेत्वा इदानि बलसमायोगं दस्सेतुं ‘‘लोकियानञ्चा’’तिआदि वुत्तं. समथबलं अधिकं होति समाधिभावनाभावतो. विपस्सनाबलं अधिकं होति ञाणुत्तरत्ता विपस्सनाभावनाय. समानभावेन युगे नद्धा बद्धा विय होन्तीति युगनद्धा. तेनाह ‘‘अञ्ञमञ्ञं अनतिवत्तनट्ठेना’’ति, किच्चतो अनूनाधिकभावेनाति अत्थो. ततो एव समायोगोति समपरिच्छेदयोगोति अत्थो.
समाधिपटिपक्खदस्सनत्थं ‘‘उद्धच्चसहगतकिलेसेही’’ति वुत्तं, उद्धच्चपधानेहि किलेसेहीति अधिप्पायो. अविक्खेपो समाधीति समुच्छिन्दनेन विक्खेपस्स उजुपटिपक्खभूतो समाधि. निरोधगोचरोति निब्बानारम्मणो. वुट्ठानट्ठेनाति वुट्ठानकभावेन निमित्ततो, पवत्ततो च वुट्ठहमानवसेन. एकरसाति समानकिच्चा.