बोधिपक्खियकथावण्णना
८१७. चतुन्नं मग्गञाणानं वसेन चतुञाणाय. आनुभावविजाननत्थन्ति सतिपट्ठानपारिपूरिआदिकस्स आनुभावस्स बोधनत्थं.
परिपुण्णा बोधिपक्खिया एतस्साति परिपुण्णबोधिपक्खियो, मग्गो. तस्स भावो परिपुण्णबोधिपक्खियभावो. वुट्ठानबलेहि सम्पयुत्तताव वुट्ठानबलसमायोगो, ये संयोजनादयो येन पठममग्गादिना पहातब्बा.
८१८. बुज्झनट्ठेन वा बोधो, मग्गचित्तुप्पादो. तस्स बुज्झनकिरियाय अनुगुणभावतो पक्खे भवाति बोधिपक्खिया.
८१९. तेसु बोधिपक्खियेसु. आरम्मणेसूति कायादिआरम्मणेसु. ओक्खन्दित्वाति अनुपविसित्वा. पक्खन्दित्वाति तस्सेव वेवचनं. उपट्ठानतोति असुभाकारादिग्गहणवसेन उपगन्त्वा अवट्ठानतो. कायादीसु असुभाकारादिग्गहणं पुब्बभागसतिपट्ठानवसेन सुभसञ्ञादिपहानकिच्चसाधनं मग्गसतिपट्ठानवसेन वेदितब्बं. तत्थ हि एकाव सति चतुकिच्चसाधनवसेन पवत्तति.
८२०. पदहन्तीति वायमन्ति, कायचित्तानि पग्गण्हन्ति वा. असोभाहेतूनं संकिलेसधम्मानं पजहनेन, सोभाहेतूनञ्च वोदानधम्मानं भावनेन सोभनं, सुन्दरन्ति अत्थो. सेट्ठभावावहनतोति पासंसतमभावसाधनतो. पधानभावकारणतोति उत्तमभावहेतुतो.
८२१. पुब्बे वुत्तेनाति इद्धिविधञाणनिद्देसे (विसुद्धि. २.३६९) वुत्तेन. इज्झनट्ठो निप्फज्जनट्ठो, पटिलाभसम्पदा वा, येन वा इज्झन्ति इद्धा वुद्धा उक्कंसगता होन्ति, तं इज्झनं. समाधिपधानसङ्खारपमुखा मग्गधम्मा इध ‘‘इद्धी’’ति अधिप्पेता. पुब्बङ्गमट्ठो अधिपतिपच्चयभावो. तस्मा सोतापत्तिमग्गो इज्झतीति इद्धि, तस्मा सम्पयुत्ता छन्दादयो पुब्बङ्गमट्ठेन पादो. तस्सा एव फलभूताय वुट्ठानगामिनिया छन्दादयो पुब्बभागकारणट्ठेन पादो. सोति इद्धिपादो. इमे लोकुत्तरावाति इमे यथावुत्ता छन्दादयो उत्तरचूळभाजनीये आगतनयेन लोकुत्तरा वेदितब्बा. छन्दादिअधिपतिवसेन पटिलद्धधम्मापि फस्सादयो इद्धिपादा होन्तीति अत्थो. कामञ्चेत्थ इद्धिपादो नो अधिपति, अधिपति वा नो इद्धिपादो नाम नत्थि, यथा पन एकस्मिं रज्जे रज्जारहेसु चतूसु राजकुमारेसु एकस्मिं काले एकोव रज्जमनुसासति, न सब्बे, एवं एकमेकस्मिं चित्तुप्पादे एकोव अधिपति, इद्धिपादो च होतीति वेदितब्बो.
८२२. अस्सद्धियं सद्धापटिपक्खा अकुसला धम्मा, अवत्थुगतो पसादपतिरूपको मिच्छाधिमोक्खो वा. कोसज्जं थिनमिद्धपधानो अकुसलचित्तुप्पादो. पमादो सतिसम्मोसो तथापवत्ता अकुसला खन्धा. अभिभवनसङ्खातेन अधिपतियट्ठेनाति अस्सद्धियादीनं अभिभवनतो अभिभवनन्ति वत्तब्बेन अधिमोक्खपग्गहउपट्ठानअविक्खेपपजाननस्स एकलक्खणेन सम्पयुत्तधम्मेसु अधिपतियट्ठेन. अस्सद्धियादीहि चाति च-सद्दो समुच्चयत्थो अट्ठानप्पयुत्तो, तस्मा अकम्पियट्ठेन च सम्पयुत्तधम्मेसु थिरभावेन च बलन्ति एवमेत्थ अधिप्पायो वेदितब्बो.
८२३. बुज्झनकसत्तस्साति चतुन्नं अरियसच्चानं पटिविज्झनकसत्तस्स. यो हेसो लोकुत्तरमग्गक्खणे उप्पज्जमानाय सतिआदिधम्मसामग्गिया करणभूताय बुज्झति किलेससन्ताननिद्दाय उट्ठहति, चत्तारि वा अरियसच्चानि पटिविज्झति, निब्बानमेव वा सच्छिकरोतीति बोधीति वुच्चति अरियसावको, तस्स बोधिस्स बुज्झनकसत्तस्स अङ्गाति बोज्झङ्गा. निय्यानिकट्ठेनाति वट्टतो निस्सरणट्ठेन.
८२४. पुब्बभागे नानाचित्तेसु लब्भन्तीति सम्बन्धो. चुद्दसविधेनाति आनापानइरियापथचतुसम्पजञ्ञपटिक्कूलमनसिकारधातुमनसिकारपब्बानि, नव सिवथिकपब्बानि चाति एवं चुद्दसविधेन. कायं परिग्गण्हतो च कायानुपस्सनासतिपट्ठानं लब्भति, न वेदनादयो परिग्गण्हतो. एस नयो सेसेसुपि. ‘‘सुखं वेदन’’न्तिआदिनाति वा ‘‘सामिस’’न्तिआदिनाति वा ‘‘निरामिस’’न्तिआदिनाति वा एवं नवविधेन. सरागदोसमोहसंखित्तमहग्गतसमाहितसउत्तरविमुत्तपदानं सपटिपक्खानं वसेन सोळसविधेन. नीवरणुपादानक्खन्धायतनबोज्झङ्गसच्चपब्बानं वसेन पञ्चविधेन. इमस्मिं अत्तभावेति पच्चुप्पन्ने अत्तभावे. अनुप्पन्नपुब्बन्ति अत्तनो अभूतपुब्बं. परस्स उप्पन्नं अकुसलं दिस्वा तन्निमित्तञ्च वधबन्धारहादीनीति अधिप्पायो. तस्साति तादिसस्स. भवति हि तंसदिसेपि तब्बोहारो यथा ‘‘तानियेव ओसधानी’’ति. तस्स पहानायाति एत्थापि एसेव नयो. झानविपस्सना इतो अञ्ञस्मिं अत्तभावे उप्पन्नपुब्बापि सियुन्ति वुत्तं ‘‘इमस्मिं अत्तभावे अनुप्पन्नपुब्ब’’न्ति, छन्दिद्धिपादसम्मावाचानंयेव गहणं. तेसु वुत्तेसु सेसिद्धिपादसेसविरतियो अत्थतो वुत्ताव होन्तीति लक्खणहारवसेन अयमत्थो वेदितब्बो. एवं नानाचित्तेसु लब्भन्ति पुब्बभागे एते सतिपट्ठानसम्मप्पधानइद्धिपादा. चतुन्नं ञाणानन्ति चतुन्नं अरियमग्गञाणानं. कामं सब्बेपि बोधिपक्खियधम्मा मग्गचित्तुप्पादपरियापन्नाव, तथापि सातिसयो सम्मप्पधानब्यापारो मग्गक्खणेति वुत्तं ‘‘फलक्खणे ठपेत्वा चत्तारो सम्मप्पधाने’’ति. अवसेसा तेत्तिंस लब्भन्ति, ते च खो परियायतो, न निप्परियायतोति अधिप्पायो.
८२५. सेसेसु पनाति इद्धिपादादीसु पञ्चसु कोट्ठासेसु. यथा सतिवीरियेसु ‘‘सतिपट्ठानं सम्मप्पधान’’न्ति सङ्खिपनवसेन हापनं, ‘‘कायानुपस्सना’’तिआदिविभागदस्सनवसेन वड्ढनं अत्थि, ईदिसं हापनवड्ढनं नत्थीति अत्थो.
८२६. इदानि सब्बेसु एव यथारहं लब्भमानविभागदस्सनत्थं ‘‘अपिचा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ तेसूति सत्ततिंसाय बोधिपक्खियधम्मेसु. छद्धाति एकधा द्वेधा चतुधा पञ्चधा अट्ठधा नवधाति एवं छप्पकारेन ते भवन्ति.
छन्दिद्धिपादादिवसेनाति छन्दो छन्दिद्धिपादवसेनेव, चित्तं चित्तिद्धिपादवसेनेव, पीतिपस्सद्धिउपेक्खा बोज्झङ्गवसेनेव, सङ्कप्पादयो मग्गवसेनेवाति एवं नव एकविधाव होन्ति.
चुद्दसेव असम्भिन्नाति सति वीरियं छन्दो चित्तं पञ्ञा सद्धा समाधि पीति पस्सद्धि उपेक्खा सम्मासङ्कप्पो सम्मावाचा सम्माकम्मन्तो सम्माआजीवोति इमे असम्भिन्ना पदन्तरसम्भेदेन विना अग्गहितग्गहणेन गय्हमाना चुद्दसेव च सभावधम्मा. चुद्दसाति च उक्कंसपरिच्छेदेन वुत्तं. तञ्च खो पठमज्झानिकमग्गचित्तुप्पादवसेन, दुतियज्झानिके पन सम्मासङ्कप्पाभावतो तेरस, ततियचतुत्थपञ्चमज्झानिकेसु पीतिसम्बोज्झङ्गाभावतो द्वादस होन्ति. ‘‘सत्ततिंसप्पभेदतो’’ति इदम्पि उक्कंसवसेनेव वुत्तं, अवकंसतो पन वुत्तनयेन एकस्मिं खणे छत्तिंस, पञ्चतिंस होन्ति, चतुन्नं अधिपतीनं एकज्झं अनुप्पज्जनतो एकस्मिं खणे एकस्सेव इद्धिपादस्स सम्भवोति द्वत्तिंस च होन्तीति वेदितब्बं.
सत्ततिंसपभेदतो कथन्ति आह ‘‘सकिच्चनिप्फादनतो’’तिआदि, एकच्चस्स सभावतो एकस्सापि अत्तनो आनुभावानुरूपकायानुपस्सनादितंतंकिच्चसाधनतोति अत्थो. सरूपेन च वुत्तितोति अभेदस्स चित्तिद्धिपादादिकस्स सरूपेनेव पवत्तनतो च.
एत्थाति ञाणदस्सनविसुद्धियं. कस्मा पन बोधिपक्खियेसु झानकोट्ठासो न गहितो, ननु झानरहितो अरियमग्गो नत्थीति? सच्चं नत्थि, ततो एव न खो पनेतं एवं दट्ठब्बं ‘‘बोधिपक्खियेसु झानं न गहित’’न्ति लक्खणूपनिज्झानलक्खणस्स झानस्स मग्गग्गहणेनेव गहितत्ता. तञ्हि सन्धाय ‘‘यस्मिं समये लोकुत्तरं झानं भावेती’’तिआदि (ध. स. २७७, ३४३ आदयो) वुत्तं. आरम्मणूपनिज्झानलक्खणस्स पनेत्थ सम्भवो एव नत्थि. अपरो नयो – कस्मा पन बोधिपक्खियेसु झानकोट्ठासो न गहितो, ननु झानरहितो अरियमग्गो नत्थि, न च तं पटिपदा विय एकन्तपुब्बभागियं, नापि एकच्चपटिसम्भिदा विय मग्गनिस्सन्दो, अथ खो मग्गचित्तुप्पादपरियापन्नो, यतो ‘‘लोकुत्तरं झानं भावेती’’ति (ध. स. २७७, ३४३ आदयो) वुत्तं, मग्गमग्गपरिवारधम्मा च बोधिपक्खियधम्माति? वुच्चते – यं ताव वुत्तं झानरहितो अरियमग्गो नत्थी’’ति, तत्थ न अरियमग्गसम्पयोगमत्तेन झानस्स बोधिपक्खियता लब्भति अतिप्पसङ्गतो. आहारादीनम्पि हि बोधिपक्खियता आपज्जेय्याति. एतेन मग्गचित्तुप्पादपरियापन्नता बोधिपक्खियभावस्स अकारणन्ति दस्सितं होति.
यं पन वुत्तं ‘‘मग्गमग्गपरिवारधम्मा च बोधिपक्खिया’’ति, तत्थ परिवारट्ठो किं सहपवत्तिअत्थो, उदाहु परिक्खारट्ठोति? यदि पुरिमो पक्खो, सो पगेव निल्लोचितो. अथ दुतियो, इदं विचारेतब्बं. कथं पवत्तमानं झानं मग्गस्स परिक्खारो? यदि सहजातादिपच्चयभावेन, एवं सति फस्सादीनम्पि मग्गपरिक्खारता आपज्जति. अथ पटिपक्खविधंसनेन, न सब्बे झानधम्मा पटिपक्खविधंसनसमत्था. न हि विचारो, वेदना च कस्सचि संकिलेसधम्मस्स उजुपटिपक्खभावेन पवत्तन्ति. यं पन पेटके ‘‘सुखं उद्धच्चकुक्कुच्चस्स, विचारो विचिकिच्छाय पटिपक्खो’’ति वुत्तं, तं परियायेन वुत्तं. न हि सुखं सयं उद्धच्चकुक्कुच्चस्स पटिपक्खो, पटिपक्खस्स पन समाधिस्स पच्चयताय पटिपक्खो. न च विचारो पञ्ञा विय, अधिमोक्खो विय वा विचिकिच्छाय पटिपक्खो, पटिपक्खस्स पटिरूपताय पन पटिपक्खो वुत्तो. तथा पीतिपि न ब्यापादस्स अदोसो विय उजुपटिपक्खो, अदोससम्पयोगतो पन पटिपक्खो वुत्तो. तेन वुत्तं ‘‘तं परियायेन वुत्त’’न्ति. वितक्कसमाधयो एव पन झानधम्मेसु उजुकं पटिपक्खविधंसनसमत्थाति पटिपक्खविद्धंसनसमत्थस्स परिपुण्णस्स झानकोट्ठासस्स अभावतो न चस्स बोधिपक्खियेसु सङ्गहो कतो. यस्मा पन सम्मासङ्कप्पो, सम्मासमाधि च मग्गपरियापन्ना झानधम्मा, तस्मा ते सन्धाय तंसम्पयुत्तताय वा इतरेपि गहेत्वा परियायेन वुत्तं पाळियं ‘‘यस्मिं समये लोकुत्तरं झानं भावेति निय्यानिक’’न्तिआदि (ध. स. २७७).