दुतियमग्गञाणकथावण्णना
८१३. कामरागब्यापादानं तनुभावायाति एतेसं किलेसानं तनुभावत्थं. तत्थ द्वीहि कारणेहि तनुभावो अधिच्चुप्पत्तिया, परियुट्ठानमन्दताय च. सकदागामिस्स हि वट्टानुसारिमहाजनस्स विय किलेसा अभिण्हं न उप्पज्जन्ति, कदाचि कदाचि विरळाकारा हुत्वा उप्पज्जन्ति. तथा उप्पज्जन्तापि मद्दन्ता छादेन्ता अन्धकारं करोन्ता न उप्पज्जन्ति, द्वीहि पन मग्गेहि पहीनत्ता मन्दमन्दा तनुकाकारा हुत्वा उप्पज्जन्ति. केचि पन ‘‘सकदागामिस्सापि किलेसा चिरेन उप्पज्जन्ति, उप्पज्जन्तापि बहलाव उप्पज्जन्ति. तथा हिस्स पुत्तधीतरो दिस्सन्ती’’ति, तं अकारणं वत्थुपटिसेवनेन विनापि गब्भग्गहणसब्भावतो. तस्मा वुत्तनयेनेव द्वीहि कारणेहि तेसं तनुभावो वेदितब्बो. दुतियायाति गणनवसेनपि दुतियाय, उप्पत्तिवसेनपि दुतियाय भूमिया. पत्तियाति सामञ्ञफलस्स पटिलाभाय. तञ्हि सम्पयुत्तानं निस्सयभावतो ते धम्मा भवन्ति एत्थाति भूमि. यस्मा वा समानेपि लोकुत्तरभावे सयम्पि भवति उप्पज्जति, न निब्बानं विय अपातुभूतं, तस्मापि ‘‘भूमी’’ति वुच्चति. योगं करोतीति विपस्सनाभियोगं करोति. ‘‘नवहाकारेहि इन्द्रियानि तिक्खानि भवन्ती’’तिआदिना (विसुद्धि. २.६९९) वुत्तनयेनेव यदग्गेन इन्द्रियानं तिक्खतं सम्पादेति, तदग्गेन बलानि, बोज्झङ्गानि च पटुतरभावं आपादेन्तो इन्द्रियबलबोज्झङ्गानि समोधानेत्वा लक्खणत्तयतीरणवसेन ञाणेन परिमद्दति. तत्थ अपरापरं ञाणं चारेन्तो परिवत्तेति. तेनाह ‘‘विपस्सनावीथिं ओगाहती’’ति. वुत्तनयेनेवाति उदयब्बयञाणादीनं उप्पादने वुत्तनयेन. गोत्रभुअनन्तरन्ति एत्थ गोत्रभु विय गोत्रभु. पठममग्गपुरेचारिकञाणञ्हि पुथुज्जनगोत्ताभिभवनतो, अरियगोत्तभवनतो च निप्परियायतो गोत्रभूति वुच्चति, इदं पन तंसदिसताय परियायतो गोत्रभु. एकच्चसंकिलेसविसुद्धिया, पन अच्चन्तविसुद्धिया आरम्मणकरणतो च वोदानन्ति वुच्चति. तेनाह पट्ठाने ‘‘अनुलोमं वोदानस्स अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा १.१.४१७). यस्मा पन पटिसम्भिदामग्गे उप्पादादिअभिभवनत्थं उपादाय ‘‘अट्ठ गोत्रभुधम्मा समाधिवसेन उप्पज्जन्ति, दस गोत्रभुधम्मा विपस्सनावसेन उप्पज्जन्ती’’तिआदीसु (पटि. म. १.६०) गोत्रभुनामेनेवेतं आगतं, तस्मा इधापि ‘‘गोत्रभुअनन्तर’’न्ति वुत्तन्ति दट्ठब्बं.
दुतियञाणं निट्ठितं.