अनुलोमञाणकथावण्णना

८०४. अधिमोक्खसद्धाति पसादभूतो वत्थुगतो निच्छयो अधिमोक्खो. तस्मा तथाभूता भावनाविसेसेन किच्चतो अधिमत्तताय बलवतरा निब्बत्तति. सुपग्गहितन्ति सुट्ठु पग्गहितं. असल्लीनं पटुतरभावेन पटिपक्खविधमनसमत्थं वीरियं होति. सूपट्ठिताति तिक्खतरताय आरम्मणाभिमुखभावेन सुट्ठु उपट्ठिता सति होति. सुसमाहितन्ति पस्सद्धिसुखानं सातिसयताय सुट्ठु समाहितं आरम्मणे सम्मदेव ठपितं अप्पितं विय होति. तिक्खतराति अनुलोमञाणुप्पत्तिया पच्चयो भवितुं समत्थभावेन सातिसयं तिक्खा सूरा. सङ्खारानं विचिननेपि मज्झत्तभूतसङ्खारुपेक्खा पञ्ञा उप्पज्जति. अनिच्चाति वा…पे… सम्मसित्वा भवङ्गं ओतरतीति अनिच्चादीसु एकेनाकारेन सम्मसन्ती सत्तक्खत्तुं पवत्तित्वा भिज्जन्ती भवङ्गं ओतिण्णा नाम होति ततो परं भवङ्गस्स वारोति कत्वा. सङ्खारुपेक्खाय कतनयेनेवाति अनिच्चादिना आलम्बनकरणनयेनेव, न सम्मसितनयेन. तेनाह ‘‘आरम्मणं कुरुमान’’न्ति. आवट्टेत्वाति निवत्तेत्वा चित्तस्स भवङ्गवसेन वत्तितुं अदत्वा. विसदिसचित्तपवत्तिसङ्खाताय वीचिया अभावेन अवीचिका, चित्तसन्तति. किरियमनोधातुया हि भवङ्गे आवट्टिते किरियमयचित्तपवत्तिविपाकचित्तुप्पत्तिया सवीचिका सन्तरा, न एवं मनोद्वारावज्जनेनाति वुत्तं ‘‘अवीचिकं चित्तसन्ततिं अनुप्पबन्धमान’’न्ति. तथेवाति यथा अतीतासु द्वत्तिंसजवनवीथीसु सङ्खारुपेक्खा ‘‘अनिच्चा’’ति वा ‘‘दुक्खा’’ति वा ‘‘अनत्ता’’ति वा सङ्खारे आरम्मणमकासि, तथेव. परिकम्मन्ति वुच्चति मग्गस्स परिकम्मत्ता पटिसङ्खारकत्ता. उपचारन्ति वुच्चति मग्गस्स आसन्नत्ता, समीपचारिकत्ता वा. अनुलोमत्तं सयमेव वदति.

अयञ्च नयो कामं मग्गवीथियं पठमजवनस्स पटिसङ्खरणट्ठो, दुतियस्स ततो आसन्नट्ठो, ततियस्स हेट्ठिमुपरिमानं अनुलोमट्ठो च युत्तोति वुत्तो, तथापि सब्बेसम्पि इमा समञ्ञा सम्भवन्तीति दस्सेतुं ‘‘अविसेसेन पना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ आसेवनन्ति आदरेन सेवनं. पुरिमभागपच्छिमभागानन्ति हेट्ठिमानं, उपरिमानञ्च धम्मकोट्ठासानं. अट्ठन्नन्ति उदयब्बयञाणादीनं अट्ठन्नं. सब्बापि विपस्सना लक्खणत्तयसम्मसनकिच्चाव, इदम्पि तथेवाति वुत्तं ‘‘तथकिच्चताया’’ति. उपरीति मग्गे. बोधिपक्खियधम्मानं तथकिच्चताय अनुलोमेति सम्मोसादिपटिपक्खविधमनतो. इदानि अनुलोमञाणस्स तदुभयकिच्चानुलोमं वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘तञ्ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अनुलोमञाणं सच्चपटिच्छादकमोहक्खन्धादीनं सातिसयं विधमनेन लोकियञाणेसु उक्कंसपरियन्तगतं, ततो एव हेट्ठा निब्बत्तितउदयब्बयञाणादीनम्पि किच्चं पटिपक्खदूरीभावेन अत्थतो साधेन्तमेव हुत्वा पवत्तति, तथापवत्तमानञ्च तेसं किच्चं अनुलोमेन्तं विय होतीति आह ‘‘उदयब्बयवन्तानं…पे… तथकिच्चताय अनुलोमेती’’ति. तत्थ ‘‘भयतो उपट्ठित’’न्ति इमिनापि आरम्मणसीसेन ञाणब्यापारमेव वदति सप्पटिभयानं सङ्खारानं यथासभावदस्सनदीपनतो. सेसेसु पन सत्तसुपि ठानेसु ञाणब्यापारोव दस्सितो. यस्मा एतं अनुलोमञाणं अनिच्चादीसु अञ्ञतरलक्खणवसेनेव सङ्खारे आरब्भ पवत्तति, तस्मा वुत्तं ‘‘अनिच्चलक्खणादिवसेन सङ्खारे आरब्भ पवत्तत्ता’’ति. ताय पटिपत्तियाति या सा अनुलोमञाणस्स थूलथूलसच्चपटिच्छादकसंकिलेसविक्खम्भनपटिपत्ति, ताय. न हि अनुलोमञाणे तथा अनुप्पन्ने गोत्रभुञाणं निब्बानं आलम्बितुं सक्कोति, गोत्रभुञाणे वा अनुप्पन्ने मग्गञाणं उप्पज्जतीति.

वुत्तमत्थं ओपम्मेन पाकटतरं कातुं ‘‘यथा ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अट्ठन्नं वोहारिकमहामत्तानं अगतिगमनं पहाय तंतंविनिच्छयकरणं विय अट्ठन्नं ञाणानं यथासकं पटिपक्खं पहाय सङ्खारेसु उदयब्बयादिपटिपत्ति, रञ्ञो मज्झत्तभावो विय अनुलोमञाणस्स पुरिमपच्छिमधम्मकोट्ठासस्स अनुकूलता. तेनेवाति हेट्ठिमञाणानं अनुलोमनमुखेन उपरिबोधिपक्खियानं अनुलोमनतोयेव. सच्चानुलोमिकन्ति वुच्चति मग्गसच्चस्स अनुलोमिकत्ता.

अनुलोमञाणं निट्ठितं.