सङ्खारुपेक्खाञाणकथावण्णना

७६०. सङ्खारानं अनिच्चदुक्खाकारादिपरिग्गण्हनवसेन पवत्तम्पि पटिसङ्खानुपस्सनाञाणं विसेसतो अनत्ताकारपरिग्गण्हनपधानन्ति वुत्तं ‘‘सब्बे सङ्खारा सुञ्ञाति परिग्गहेत्वा’’तिआदि. तस्मिञ्हि सति सच्चसम्पटिवेधो इज्झति, न असति. तदभावतो हि अनिच्चदुक्खलक्खणपञ्ञापकम्पि सरभङ्गसत्थारादीनं सासनं अनिय्यानिकमेव जातं. अथ वा तेसं निच्चसारादीहि रित्तकं सन्धाय ‘‘सब्बे सङ्खारा सुञ्ञाति परिग्गहेत्वा’’ति वुत्तं. यञ्हि यतो रित्तकं, तं तेन सुञ्ञन्ति. सङ्खारानं अत्तसुञ्ञताय दुविञ्ञेय्यभावतो अनेकवारं पटिविद्धायपि सुञ्ञतानुपस्सनाय दळ्हीभावापादनत्थं ‘‘पुन सुञ्ञमिद’’न्तिआदि आरद्धं. तत्थ यदग्गेन सङ्खारा अनत्तता, तदग्गेन अनत्तनिया. सति हि अत्तनि अत्तनियेन भवितब्बन्ति वुत्तं ‘‘सुञ्ञमिदं अत्तेन वा अत्तनियेन वा’’ति. द्विकोटिकन्ति द्विअंसिकं, अत्तानं नेव दिस्वा ञाणचक्खुना पच्चक्खतो, अनुमानतो च तस्स अनुपलब्भनीयतोति अधिप्पायो. परं अञ्ञं सत्तं, सङ्खारं वा परिक्खारभावे अत्तनो सुखदुक्खसाधनभावे ठितं न दिस्वाति योजना. पुन परिग्गण्हातीति सम्बन्धो. एत्थाति एतस्मिं सुञ्ञतानुपस्सनाधिकारे.

क्वचीति कत्थचि ठाने, काले, धम्मे वा. अथ वा क्वचीति अज्झत्तं, बहिद्धा वा. अत्तनो अत्तानन्ति सकत्तानं. ‘‘अयं खो भवं ब्रह्मा महाब्रह्मा…पे… सेट्ठो सजिता वसी पिता भूतभब्यान’’न्तिआदिना (दी. नि. १.४२) परेहि परिकप्पितं अत्तानञ्च कस्सचि किञ्चनभूतं न पस्सतीति दस्सेन्तो ‘‘कस्सची’’तिआदिमाह. तत्थ परस्साति ‘‘परजाति, परो पुरिसो’’ति च एवं गहितस्स. न च मम क्वचनीति एत्थ मम-सद्दो अट्ठाने पयुत्तोति आह ‘‘मम-सद्दं ताव ठपेत्वा’’ति. परस्स चाति अत्ततो अञ्ञस्स. ‘‘परो पुरिसो’’ति एवंभूतो अत्थो ममत्थाय ठितो, तस्स वसेन मय्हं सब्बं सिज्झतीति एवं एकच्चदिट्ठिगतिकपरिकप्पितवसेन परं अत्तानं तञ्च अत्तनो किञ्चनभूतं न पस्सतीति दस्सेन्तो ‘‘न च क्वचनी’’तिआदिमाह. एत्थ च नाहं क्वचनीति सकअत्तनो अभावं पस्सति. न कस्सचि किञ्चनतस्मिन्ति सकअत्तनो एव कस्सचि अनत्तनियतं पस्सति. न च ममाति एतं द्वयं यथासङ्ख्यं सम्बन्धितब्बं. अत्थीति पच्चेकं. न च क्वचनि परस्स अत्ता अत्थीति परस्स अत्तनो अभावं पस्सति. तस्स परस्स अत्तनो मम किञ्चनता न चत्थीति परस्स अत्तनो अनत्तनियतं पस्सति. एवं अज्झत्तं, बहिद्धा च खन्धानं अत्तत्तनियसुञ्ञता सुद्धसङ्खारपुञ्जता चतुकोटिकसुञ्ञतापरिग्गण्हनेन दिट्ठा होति. तेन वुत्तं ‘‘एवमय’’न्तिआदि.

७६१. ‘‘छहाकारेही’’तिआदिना निद्देसादीसु तत्थ तत्थ आगते पकारे सुञ्ञतानुपस्सनाय परिब्रूहनं सङ्गहेत्वा दस्सेति. तत्थ छहाकारेहीति छहि गहणाकारेहि, गहेतब्बाकारेहि वा. निच्चेनाति ‘‘निच्चो’’ति परिकप्पितेन अत्तना वा अञ्ञेन वा केनचि. निच्चेनाति वा निच्चभावेन. धुवादयो ‘‘निच्चो’’ति गहितस्सेव गहेतब्बाकारा. तब्बिभागेन हि इमस्स छक्कता. तत्थ निच्चता नाम कूटट्ठता. धुवभावो थिरता. सदा भाविता सस्सतता. निब्बिकारता अविपरिणामधम्मता. याव जरामरणाति पेय्यालं अकत्वा परियोसानपदमेव दस्सेति.

७६२. न सारन्ति असारं, नत्थि एतस्स सारन्ति निस्सारं. सारतो अपगतं, सारं वा ततो अपगतन्ति सारापगतं. केचि पनेत्थ ‘‘निच्चसारसारेन वा सुखसारसारेन वा अत्तसारसारेन वा’’ति पाळीति अधिप्पायेन ‘‘असारं निस्सारं सारापगत’’न्ति पदत्तयं एको सुञ्ञतापरिग्गहाकारो, अञ्ञथा सत्तेव आकारा सियुं, न अट्ठाति वदन्ति. अपरे पन ‘‘सुभसारसारेनातिपि पाळियं अत्थीति ‘असारं निस्सारं सारापगत’न्ति इदं पदत्तयं ‘निच्चसारसारेना’तिआदीसु पच्चेकं योजेतब्ब’’न्ति वदन्ति. सेतवच्छोति सेतवरुणको. ‘‘मिनरुक्खो’’तिपि वदन्ति. पाळिभद्दकोति किंसुको.

७६३. निच्चसारादीनं अभावतो रित्ततो पस्सति. परित्ततो, लामकत्ता वा तुच्छतो. अत्तसाराभावेन सुञ्ञतो. सयं अनत्तताय अनत्ततो. इस्सरियस्स अभावतो, केनचि इस्सरियं कारेतुं असक्कुणेय्यताय च अनिस्सरियतो. फेणपिण्डेन भाजनादिं कातुकामस्स विय रूपस्स निच्चतादिं कातुकामस्स तं न सिज्झति, सकइच्छावसेन वा काचि किरिया नत्थीति अकामकारियतो. ‘‘एवं रूपं होतु, मा एव’’न्ति अलब्भनीयतो. सयं अञ्ञस्स वसे न वत्तति, नापि अञ्ञं अत्तनो वसे वत्तेतीति अवसवत्तकतो. यस्मिं सन्ताने सयं तस्स परो विय अविधेय्यताय परतो. कारकादि विय कारणेहि, फलेन च विवित्ततो. न हि कारणेन फलं, फलेन वा कारणं सगब्भं तिट्ठति. एस नयो वेदनादीसुपि.

७६४. रूपं न सत्तोतिआदीसु यो लोकवोहारेन सत्तो, रूपं सो न होतीति अयमत्थो इध नाधिप्पेतो तस्सावुत्तसिद्धत्ता. न हि लोको रूपमत्तं ‘‘सत्तो’’ति वोहरति, बाहिरकपरिकप्पितो पन अत्ता ‘‘सत्तो’’ति अधिप्पेतो. सो हि तेहि रूपादीसु सत्तविसत्तताय परेसं सञ्जापनट्ठेन ‘‘सत्तो’’ति वुच्चति, रूपं सो न होतीति अत्थो. सुञ्ञतापरिग्गण्हनञ्हेतन्ति. एस नयो न जीवोतिआदीसुपि. तत्थ जीवनट्ठेन जीवो. नरनट्ठेन नेतुभावेन नरो. ‘‘अहमस्मी’’ति मानुप्पत्तिट्ठानताय मानो एत्थ वाति पवत्ततीति मानवो. थियति एत्थ गब्भोति इत्थी. पधानभावेन पुरि सेतीति पुरिसो. आहितो अहंमानो एत्थाति अत्ता. पच्चत्तं तस्स तस्स अहंकारवत्थुताय ‘‘अह’’न्ति च दिट्ठिगतिकेहि अत्ता वुच्चति, रूपं पन तादिसं न होतीति सुञ्ञतापरिग्गण्हनविधिं दस्सेतुं ‘‘रूपं न सत्तो’’तिआदि वुत्तं. तस्मा अट्ठहिपि पदेहि रूपस्स अत्तसुञ्ञताव दस्सिता. इतरेहि चतूहि तस्स किञ्चनताभावो. तत्थ न ममाति मय्हं अत्तनो सन्तकं न होति, तथा अञ्ञस्स अत्तनो सन्तकं न होति, कस्सचिपि अत्तनो सन्तकं न होति अत्तनोयेव अभावतो. ‘‘न अत्तनिय’’न्ति पदेन पकासितो एवत्थो परियायन्तरेहि तीहिपि पदेहि पकासितो. एस नयो वेदनादीसुपि.

७६५. हेट्ठा कलापसम्मसनस्स दळ्हभावाय वुत्तसम्मसननयापि सुञ्ञतानुपस्सनाय दळ्हभावाय संवत्तन्तीति दस्सेन्तो ‘‘तीरणपरिञ्ञावसेना’’तिआदिमाह. तत्थ भयस्स अहिंसनेन असरणतो. ‘‘सरण’’न्ति गहेतुं अयुत्तताय असरणीभूततो. ‘‘अनस्सादतो’’ति इदं पाळियं नत्थि. सति च तेचत्तालीस आकारा सियुं. रूपप्पवत्तियं सब्बादीनवूपलद्धिया आदीनवतो. ‘‘समुदयतो अत्थङ्गमतो’’ति इदं द्वयं यथा अनिच्चतो दस्सनं पनाळिकाय, निच्चसारविरहदीपनेन वा सुञ्ञताविभावनं होति, एवं सुञ्ञताविभावनन्ति कत्वा वुत्तं. तथा ‘‘यं खो रूपं पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं, अयं रूपस्स अस्सादो’’ति (सं. नि. ३.२६) दस्सनं पच्चयपच्चयुप्पन्नताविभावनेन सुञ्ञताविभावनं. ‘‘यं रूपं अनिच्चं दुक्खं विपरिणामधम्मं, अयं रूपस्स आदीनवो’’ति (सं. नि. ३.२६) च दस्सनं निच्चतादिसुञ्ञताभावनतो. तथा ‘‘यो रूपे छन्दरागविनयो छन्दरागप्पहानं, इदं रूपस्स निस्सरण’’न्ति एवं समुदयादिदस्सनानं, इतरेसञ्च यथारहं सुञ्ञतानुपस्सनानुब्रूहनता दट्ठब्बा. यं पन आदीनवतो दस्सनं, पुब्बे वत्वापि पुन वचनं अस्सादपटिक्खेपतो दस्सनं सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं. सेसं हेट्ठा वुत्तनयमेव. वेदनादीसुपि द्वाचत्तालीस आकारा नेतब्बाति आह ‘‘वेदनं…पे… विञ्ञाणं अनिच्चतो…पे… निस्सरणतो पस्सती’’ति.

वुत्तम्पि च निद्देसे एतं सुञ्ञतापरिग्गण्हनकथासन्दस्सनं ‘‘असुकाय पाळिया अयं निद्देसो’’ति दस्सनत्थं, तस्स फलसन्दस्सनत्थञ्च.

७६६. एवं तीरणपरिञ्ञावसेन पच्चेकं खन्धेसु द्वाचत्तालीसाय आकारेहि सुञ्ञतं परिग्गहेत्वापि तिविधानुपस्सनावसेनेव भावनं अनुयुञ्जन्तस्स सङ्खारुपेक्खाञाणुप्पत्तीति दस्सेन्तो ‘‘एवं सुञ्ञतो’’तिआदिमाह. तत्थ परिग्गण्हन्तोति सम्मसन्तो. भयञ्च नन्दिञ्च विप्पहायाति अज्झुपेक्खकताय सङ्खारानं विपत्तिं निस्साय उप्पज्जनकभयञ्चेव तेसं सम्पत्तिं निस्साय उप्पज्जनकपीतिञ्च पजहित्वा. अथ वा भयतुपट्ठानवसेन उप्पज्जनकञाणभयञ्च सम्मसनवसेन उप्पज्जनकपीतिसङ्खातं नन्दिञ्च पहाय. न हि सब्बसो सुञ्ञताय दिट्ठाय भयनन्दीनं अवसरो अत्थि, अथ खो उपेक्खाव सण्ठाति. तेनाह ‘‘सङ्खारेसु उदासीनो होती’’ति. तत्थ येन मिच्छागाहेन अनुदासीनता सिया, तदभावं दस्सेन्तो ‘‘अहन्ति वा ममन्ति वा न गण्हाती’’ति आह. इदानिस्स उदासीनताय उपमं दस्सेन्तो ‘‘विस्सट्ठभरियो विय पुरिसो’’तिआदिमाह.

तत्थ अनुदासीनतापुब्बिका उदासीनता वुच्चमाना इध ओपम्मत्थं फरतीति दस्सेतुं ‘‘इट्ठा कन्ता’’तिआदि वुत्तं. अतिविय नं ममायेय्य इत्थीनं साठेय्यकूटेय्यवङ्केय्यादीनं अजाननतो. मुञ्चितुकामो हुत्वाति मुञ्चितुकामोव हुत्वा, तं विस्सज्जेय्य निरपेक्खताय वसेनेवाति अधिप्पायो. अयं योगावचरो. मुञ्चितुकामताय उद्धं याव सङ्खारुपेक्खाञाणं न उप्पज्जति, ताव पवत्ता विपस्सना पटिसङ्खानुपस्सना एवाति आह ‘‘पटिसङ्खानुपस्सनाय सङ्खारे परिग्गण्हन्तो’’ति.

पतिलीयतीति एकपस्सेन निलीयति निलीनं विय होति. पतिकुटतीति सङ्कुचति. पटिवट्टतीति विवट्टति. न सम्पसारियतीति न विसरति, अभिरतिवसेन न पक्खन्दतीति अत्थो.

इच्चस्साति इति एवं अस्स योगिनो.

७६७. तिक्खविसदसूरभावेन सङ्खारेसु अज्झुपेक्खने सिज्झमाने तं पनेतं सङ्खारुपेक्खाञाणं अनेकवारं पवत्तमानं परिपाकगमनेन अनुलोमञाणस्स पच्चयभावं गच्छन्तं निब्बानं सन्ततो पस्सति नाम. तथाभूतञ्च सब्बं सङ्खारप्पवत्तं विस्सज्जेत्वा निब्बानमेव पक्खन्दति नाम. तयिदं इध ञाणं अनुलोमगोत्रभुञाणेहि सद्धिं एकत्तं नेत्वा वुत्तं एकत्तनयवसेन. नो चे निब्बानं सन्ततो पस्सतीति ताव सङ्खारुपेक्खाञाणस्स अपरिपक्कतमेवाह. समुद्दं तरन्तीति सामुद्दिका, संयत्तिका. दिसाजाननको काको दिसाकाको, लक्खणमत्तञ्चेतं यो कोचि तादिसो सकुन्तो वेदितब्बो. विदेसन्ति अदेसं समुद्दे अपरिचितट्ठानं. अनुगन्त्वाति अनु अनु गन्त्वा.

तयिदं विपस्सनाञाणं. पिट्ठं वट्टयमानं वियाति थूलथूलतो विवेचनवसेन निप्फोटियमानं सण्हं सण्हं पिट्ठचुण्णं विय. निब्बट्टितकप्पासन्ति निब्बट्टितबीजं कप्पासं. विहनमानं वियाति धनुकेन विहञ्ञमानं विय. उपमाद्वयेनपि पुनप्पुनं सम्मसनेन विपस्सनाञाणस्स सुखुमतरभावापत्तिमाह. यथा यथा हि विपस्सनाभावनाबलेन तिक्खा, विसदा, सूरा च होति, तथा तथा सुखुमतरापि होतीति. सङ्खारविचिननेति पविचयस्स सिखाप्पत्तताय सङ्खारेसु विय तेसं विचिननेपि उदासीनं हुत्वा तिविधानुपस्सनावसेन तिट्ठति पकारन्तरस्स अभावतो. ‘‘सत्तधा अट्ठारसधा’’तिआदिना विभत्तापि हि अनुपस्सनापकारा अनिच्चानुपस्सनादीस्वेव तीसु अन्तोगधाति मत्थकप्पत्ता विपस्सना तासं एव वसेन तिट्ठति.

७६८. तत्राति तस्मिं विमोक्खमुखभावापज्जने, अरियपुग्गलविभागपच्चयत्थे च. इदं विपस्सनाञाणं. तिण्णं इन्द्रियानन्ति सद्धिन्द्रियसमाधिन्द्रियपञ्ञिन्द्रियानं. आधिपतेय्यवसेनाति सम्पयुत्तधम्मानं अधिपतिभाववसेन. अनिच्चानुपस्सनाबहुलस्स हि सद्धिन्द्रियं बलवं होति, दुक्खानुपस्सनाबहुलस्स समाधिन्द्रियं, अनत्तानुपस्सनाबहुलस्स पञ्ञिन्द्रियन्ति तिस्सन्नं अनुपस्सनानं वसेन बलवतरभावं पत्तानि इमानि तीणि इन्द्रियानि विमोक्खमुखभावं आपादेन्तीति आह ‘‘तिविधानुपस्सना…पे… आपज्जति नामा’’ति. तिविधविमोक्खमुखभावन्ति एत्थ के पन तयो विमोक्खा, कानि वा तीणि विमोक्खमुखानीति अन्तोलीने अनुयोगे विमोक्खमुखाधीनत्ता विमोक्खाधिगमस्स विमोक्खमुखानि ताव दस्सेन्तो ‘‘तिस्सो हि…पे… वुच्चन्ती’’ति वत्वा अयञ्च अत्थो पाळितो एव विञ्ञायतीति दस्सेन्तो ‘‘यथाहा’’तिआदिमाह.

लोकनिय्यानायाति लोकतो निक्खमनाय, सत्तलोकस्स वा वट्टदुक्खतो निक्खमनाय. परिच्छेदपरिवटुमतोति उदयब्बयवसेन परिच्छेदतो चेव परिवटुमतो च. समनुपस्सनतायाति सम्मदेव अनु अनु पस्सनाय संवत्तन्तीति सम्बन्धो. अनिच्चानुपस्सना हि सङ्खारे आदितो उदयेन, अन्ततो वयेन परिच्छिन्ने पस्सति. आदिअन्तवन्तताय हि ते अनिच्चाति. अनिमित्ताय च धातुयाति सब्बसङ्खारनिमित्तविरहतो ‘‘अनिमित्ता’’ति लद्धनामाय असङ्खताय धातुया. चित्तसम्पक्खन्दनतायाति परिच्छिन्दित्वा अनुलोमञाणादिभावेन सम्मदेव अधिचित्तस्स अनुपविसनत्थाय. अप्पणिहितायाति रागपणिधिआदीनं अभावेन ‘‘अप्पणिहिता’’ति लद्धनामाय. सुञ्ञतायाति अत्तसुञ्ञताय ‘‘सुञ्ञता’’ति लद्धनामाय.

गतिन्ति निब्बत्तिं. सङ्खारानं सभावविभावनेन संवेजियमानं चित्तं सम्मापटिपत्तियं समुत्तेजितं नाम होतीति आह ‘‘मनोसमुत्तेजनतायाति चित्तसंवेजनताया’’ति. ममंकारेन अत्तनियसञ्ञितस्स वत्थुनो सामिभूतो अत्ता पठमं परामसीयति, ततो अत्तनियन्ति आह ‘‘नाहं, न ममाति एवं अनत्ततो समनुपस्सनताया’’ति. तीणि पदानीति परिच्छेदपरिवटुम, मनोसमुत्तेजन, समनुपस्सनपदानीति वदन्ति, ‘‘सब्बसङ्खारे’’तिआदीनि पन तीणि वाक्यानि तीणि पदानीति वेदितब्बानि. तेनेवाति अनिच्चानुपस्सनादीनं वसेन तेसं तिण्णं पदानं वुत्तत्ता एव. पञ्हविस्सज्जनेति ‘‘अनिच्चतो मनसि करोतो कथं सङ्खारा उपट्ठहन्ती’’ति पञ्हस्स विस्सज्जने.

७६९. एवं विमोक्खमुखानि दस्सेत्वा इदानि विमोक्खे दस्सेतुं ‘‘कतमे पना’’तिआदि वुत्तं. अनिच्चतो मनसि करोन्तोति अनिच्चानुपस्सनं अनुयुञ्जन्तो. अधिमोक्खबहुलोति सद्धिन्द्रियबहुलो. यस्स विसेसतो अनिच्चानुपस्सना तिक्खा सूरा होति, तस्स सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. ‘‘अनिच्चा सङ्खारा’’ति हि आदितो सद्धामत्तकेन पटिपज्जित्वा विपस्सनाय उक्कंसगताय तरुपल्लवादीसु विय मणिकनकादीसुपि तेसं अनिच्चतं सातिसयं पच्चक्खतो पस्सतो ‘‘सम्मासम्बुद्धो वत सो भगवा’’ति सत्थरि सद्धा बलवती पवत्ततीति सो अधिमोक्खबहुलो, अधिमत्तसद्धो च होति. तस्स अनिच्चानुपस्सनाबहुलताय अनिच्चाकारतो वुट्ठानं होतीति सो ‘‘अनिमित्तं विमोक्खं पटिलभती’’ति वुत्तं. पस्सद्धिबहुलोति दुक्खानुपस्सनं अनुयुञ्जन्तो ‘‘दुक्खा सङ्खारा, तप्पटिपक्खतो सुखो निरोधो’’ति च मनसिकारवसेन निब्बानस्स सन्तपणीतसुखभावं अधिमुच्चन्तो अभिण्हं पीतिपामोज्जसमायोगतो पस्सद्धिबहुलो होति. ततो च अधिमत्तसमाधिन्द्रियपटिलाभेन रागपणिधिया दूरीभावतो अप्पणिहितविमोक्खसमधिगमो होतीति वुत्तं ‘‘दुक्खतो…पे… पटिलभती’’ति. वेदबहुलोति अनत्तानुपस्सनं अनुयुञ्जन्तो अत्तसुञ्ञताय निपुणञाणविसयत्ता ञाणबहुलो होति. ततो च अधिमत्तपञ्ञिन्द्रियपटिलाभेन मोहस्स दूरीभावतो सुञ्ञतविमोक्खसमधिगमो होतीति आह ‘‘अनत्ततो…पे… पटिलभती’’ति.

यो अनिच्चानुपस्सनाय निमित्तवसेन सङ्खारे परिग्गहेत्वा विपस्सनं अनुयुञ्जन्तो यत्थ इदं सङ्खारनिमित्तं सब्बसो नत्थि, तं ‘‘अनिमित्तं निब्बान’’न्ति अनिमित्ताकारेन अधिमुच्चन्तो वुट्ठानगामिनिमग्गेन घटेति. तस्स मग्गो अनिमित्ततो निब्बानं सच्छिकरोतीति वुच्चतीति आह ‘‘अनिमित्ताकारेन निब्बानं आरम्मणं कत्वा पवत्तो अरियमग्गो’’ति. स्वायं निब्बानस्स अनिमित्ताकारो नेव मग्गेन कतो, न विपस्सनाय, अथ खो सभावसिद्धो. तदारम्मणताय च मग्गो अनिमित्तोति वुच्चतीति दस्सेन्तो आह ‘‘अनिमित्ताय धातुया उप्पन्नत्ता अनिमित्तो’’ति. यो दुक्खानुपस्सनावसेन पणिधिया दूरीभावकरणेन अप्पणिहितं अधिमुच्चन्तो, यो अनत्तानुपस्सनावसेन अत्तूपलद्धिया दूरीभावकरणेन सुञ्ञतं अधिमुच्चन्तोति च आदिना योजेतब्बं. तेनाह ‘‘एतेनेव नयेना’’तिआदि.

७७०. यदि अरियमग्गो तिविधम्पि विमोक्खनामं लभति, अथ कस्मा अभिधम्मे विमोक्खद्वयमेव आगतन्ति चोदनं सन्धायाह ‘‘यं पना’’तिआदि. तत्थ तन्ति अभिधम्मे विमोक्खद्वयवचनं. निप्परियायतो विपस्सनागमनं सन्धायाति उजुकमेव विपस्सनतो मग्गस्स नामागमनं सन्धाय वुत्तं. कस्मा? अनिमित्तविपस्सना आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो मग्गस्स नामं दातुं न सक्कोति. कामं सुत्ते ‘‘अनिमित्तञ्च भावेहि, मानानुसयमुज्जहा’’ति (सु. नि. ३४४) अनिमित्तविपस्सना कथिता, सा पन निच्चनिमित्तधुवनिमित्तअत्तनिमित्तानि उग्घाटेन्तीपि सयं निमित्तधम्मेसु एव चरतीति सनिमित्ताव होतीति. अपिच अभिधम्मो नाम परमत्थदेसना, अनिमित्तमग्गस्स च परमत्थतो हेतुवेकल्लमेव. अनिच्चानुपस्सनावसेन हि अनिमित्तविमोक्खो कथितो. तत्थ च सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति, तं अरियमग्गे एकङ्गम्पि न होति, अमग्गङ्गत्ता अत्तनो मग्गस्स नामं दातुं न सक्कोति. इतरेसु दुक्खानुपस्सनाय वसेन अप्पणिहितविमोक्खो, अनत्तानुपस्सनाय वसेन सुञ्ञतविमोक्खो.

तेसु अप्पणिहितविमोक्खेन समाधिन्द्रियं, सुञ्ञतविमोक्खेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होतीति तानि अरियमग्गस्स अङ्गत्ता अत्तनो मग्गस्स नामं दातुं सक्कोन्ति, न अनिमित्तमग्गो तदभावतोति केचि. ये पन वदन्ति ‘‘अनिमित्तमग्गो आगमनतो नामं अलभन्तोपि सगुणतो च आरम्मणतो च नामं लभती’’ति, तेसं मतेन अप्पणिहितसुञ्ञतमग्गापि सगुणतो एव, आरम्मणतो एव च नामं लभेय्युन्ति? तं अयुत्तं. कस्मा? मग्गो हि द्वीहि कारणेहि नामं लभति सरसतो च पच्चनीकतो चाति, सभावतो च पटिपक्खतो चाति अत्थो. अप्पणिहितमग्गो हि रागपणिधिआदीहि विमुत्तो, सुञ्ञतमग्गो रागादीहि सुञ्ञो एवाति ते सरसतो नामं लभन्ति. तथा अप्पणिहितमग्गो पणिधिस्स पटिपक्खो, सुञ्ञतमग्गो अत्ताभिनिवेसस्स एवाति ते पच्चनीकतो नामं लभन्ति, अनिमित्तमग्गो पन रागादिनिमित्तानं, निच्चनिमित्तादीनं वा अभावेन सरसतो एव नामं लभति, नो पच्चनीकतो. न हि सो सङ्खारनिमित्तारम्मणाय अनिच्चानुपस्सनाय पटिपक्खो, सा पनस्स अनुलोमभावे ठिताति सब्बथापि अभिधम्मपरियायेन अनिमित्तमग्गो न लब्भति. तेन वुत्तं ‘‘तं निप्परियायतो विपस्सनागमनं सन्धाया’’ति.

यस्मा सुत्तन्तपरियायेन अनिमित्तमग्गो लब्भति. वुट्ठानगामिनी हि विपस्सना यं यं सम्मसन्ती वुट्ठानं गच्छति, तस्स तस्स वसेन आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो मग्गस्स नामं देति, तत्थ अनिच्चतो वुट्ठहन्तस्स मग्गो अनिमित्तो होति, दुक्खतो वुट्ठहन्तस्स अप्पणिहितो, अनत्ततो वुट्ठहन्तस्स सुञ्ञतो, तस्मा सुत्तन्तसंवण्णना एसाति कत्वा इध तयोपि विमोक्खा उद्धटा. यं पन पटिसम्भिदामग्गे अभिनिवेसनिमित्तपणिधिमुञ्चनं उपादाय तिस्सन्नम्पि अनुपस्सनानं तदागमनवसेन तदन्वयस्स मग्गस्स च सुञ्ञतविमोक्खादिभावो निद्दिट्ठो, तस्स परियायभावे वत्तब्बमेव नत्थीति दस्सेतुं ‘‘विपस्सनाञाणं ही’’तिआदि वुत्तं. विपस्सनाञाणं पटिसम्भिदामग्गे ‘‘अप्पणिहितो, विमोक्खो’’ति च किञ्चापि वुत्तन्ति सम्बन्धो.

अनिच्चानुपस्सनाञाणन्ति ‘‘अनिच्चा सङ्खारा’’ति अनुपस्सनावसेन पवत्तञाणं. निच्चतो अभिनिवेसं मुञ्चतीति ‘‘ते निच्चा’’ति निच्चाकारतो पवत्तमिच्छाभिनिवेसविद्धंसनवसेन, तदन्वयं पन मग्गञाणं समुच्छेदवसेन मुञ्चति. इतीति तस्मा. अनिच्चाभिनिवेसतो रित्तताय, विमुत्तताय च सुञ्ञतो विमोक्खो. सेसपदेसुपि एसेव नयो.

तन्ति तिविधं विपस्सनाञाणं. तत्थ यस्स परियायतो, यस्स च निप्परियायतो नामलाभो, तं दस्सेतुं ‘‘सङ्खारनिमित्तस्सा’’तिआदि वुत्तं. न निप्परियायेन, अथ खो परियायेनाति अत्थो. तस्माति निप्परियायकथाभावतो. विमोक्खद्वयमेव वुत्तं अभिधम्मेति अधिप्पायो. एत्थाति एतस्मिं विपस्सनाधिकारे. ‘‘तिविधविमोक्खमुखभावं आपज्जित्वा’’ति एतस्मिं वा उद्देसवचने.

७७१. तेसं विभागायाति तेसं यथावुत्तानं सत्तन्नं अरियपुग्गलानं सद्धानुसारिआदिभावेन विभत्तसभावताय.

७७२. सद्धिन्द्रियं पटिलभतीति सद्धानुसारिभाविताकारणभूतं अधिमत्तं सद्धिन्द्रियं पटिलभति. अधिमोक्खबहुलताय, सद्धिन्द्रियाधिमत्तताय च कारणं हेट्ठा वुत्तमेव. अपिच अयमेत्थ सङ्खेपत्थो – अनिच्चाकारसल्लक्खणस्स सद्धाभिबुद्धिया उपनिस्सयभावतो तदन्वये मग्गे सद्धा तिक्खतरा होति, तेन अट्ठमको सद्धानुसारी नाम होति. सेसेसु सत्तसु ठानेसूति पठमफलतो पट्ठाय याव अग्गफला सत्तसु ठानेसु. ‘‘सत्तसु ठानेसू’’ति कस्मा वुत्तं, ननु सेसेसु छसु ठानेसु सद्धाविमुत्तो, अग्गफले पन सचायं अरूपज्झानलाभी, उभतोभागविमुत्तो होति, नो चे अरूपज्झानलाभी, पञ्ञाविमुत्तो, न सद्धाविमुत्तो. अभिधम्मे हि –

‘‘कतमो च पुग्गलो सद्धाविमुत्तो? इधेकच्चो पुग्गलो ‘इदं दुक्ख’न्ति यथाभूतं पजानाति, ‘अयं दुक्खसमुदयो’ति, ‘अयं दुक्खनिरोधो’ति, ‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’ति यथाभूतं पजानाति. तथागतप्पवेदिता चस्स धम्मा पञ्ञाय दिट्ठा होन्ति, पञ्ञाय चस्स दिस्वा एकच्चे आसवा परिक्खीणा होन्ति, नो च खो यथादिट्ठिप्पत्तस्स. अयं वुच्चति पुग्गलो सद्धाविमुत्तो’’ति (पु. प. २०८) –

एकच्चासवपरिक्खयवचनतो सद्धाविमुत्तस्स सेक्खभावो विञ्ञायति, न असेक्खभावो. अट्ठकथायञ्च ‘‘द्वे धुरानि, द्वे अभिनिवेसा, द्वे सीसानी’’ति वचनतो नत्थि अरहतो सद्धाविमुत्तताति? सच्चमेतं निप्परियायतो. निप्परियायकथा हि अभिधम्मो, इध पन परियायेन एवं वुत्तं. यदि परियायतो अरहतो सद्धाविमुत्तता, को पन सो परियायो? सद्धाविमुत्तन्वयता. यो हि अग्गमग्गक्खणे सद्धाविमुत्तो होति, सो अग्गफलक्खणेपि तदन्वयताय सद्धाविमुत्तोति पटिसम्भिदामग्गे परियायेन वुत्तोति इधापि तथेव वुत्तं. अथ वा सद्धाविमुत्तसदिसताय अरहा सद्धाविमुत्तो. का पनेत्थ सदिसता? यथा सद्धाविमुत्तस्स सेक्खस्स किलेसक्खयो कुण्ठेन असिना कदलिच्छेदसदिसो ‘‘नो च खो यथादिट्ठिप्पत्तस्सा’’ति वचनतो, एवं तदन्वयस्सापि अरहतोति अयमेत्थ सदिसता. किं पन नेसं किलेसपहाने नानत्तं अत्थीति? नत्थि. अथ कस्मा सद्धाविमुत्तो दिट्ठिप्पत्तं न पापुणातीति? आगमनीयनानत्तेन. दिट्ठिप्पत्तो हि आगमनम्हि किलेसे विक्खम्भेन्तो अप्पकसिरेन अकिलमन्तो विक्खम्भेतुं सक्कोति, सद्धाविमुत्तो किच्छेन कसिरेन विक्खम्भेतुं सक्कोति. अपिच पञ्ञायपि नेसं वेमत्तता. सा च यावतिका लब्भतेवाति वदन्ति. एवञ्च कत्वा पठममग्गादीसु सतिपि इन्द्रियसमत्ते सद्धादीनं तिक्खतावचनम्पि समत्थितं होति.

७७३. सोति दुक्खतो वुट्ठितो. सब्बत्थाति अट्ठसुपि ठानेसु. ननु च अट्ठकथायं ‘‘द्वे धुरानी’’ति नियमितत्ता पठममग्गक्खणे सद्धानुसारी वा सिया, धम्मानुसारी वा? इध न सद्धानुसारी युत्तो, कायसक्खितापि अरहतो नत्थि. अभिधम्मे हि –

‘‘कतमो च पुग्गलो कायसक्खी? इधेकच्चो पुग्गलो अट्ठ विमोक्खे कायेन फुसित्वा विहरति, पञ्ञाय चस्स दिस्वा एकच्चे आसवा परिक्खीणा होन्ति. अयं वुच्चति पुग्गलो कायसक्खी’’ति (पु. प. २०८) –

एकच्चासवपरिक्खयवचनतो कायसक्खिनो सेक्खभावोव विञ्ञायतीति? सच्चमेतं निप्परियायतो, इध पन परियायेन वुत्तं. को पन सो परियायोति? कायसक्खिसदिसता. उपचाररूपज्झानसमाधितो हि सातिसयं अरूपसमाधिसम्फस्सं लद्धा निब्बत्तीति एकच्चासवपरिक्खयं उपादाय ‘‘कायसक्खी’’ति वत्तब्बपुग्गलेन सातिसयसमाधिसम्फस्सतदधिट्ठानासवपरिक्खयसामञ्ञं अपेक्खित्वा कायसक्खी विय कायसक्खीति अरहा पटिसम्भिदामग्गे वुत्तोति इधापि तमेव नयं गहेत्वा अरहतोपि कायसक्खिता वुत्ता. सुत्तन्तसंवण्णना हेसाति. निप्परियायेन पन पठमफलतो पट्ठाय छसु ठानेसु कायसक्खी नाम होति, सो च खो अट्ठसमापत्तिलाभी, न विपस्सनायानिको सुक्खविपस्सको, उपचारमत्तलाभी, रूपज्झानमत्तलाभी वा. पस्सद्धिबहुलोति च पस्सद्धिसीसेन समाधि वुत्तोति सातिसयसमाधिलाभी समथयानिकोव अधिप्पेतो, समथयानिकस्सेव च कायसक्खिभावो हेट्ठा वुत्तो. अरूपज्झानन्ति चतुब्बिधं अरूपज्झानं. तत्थ पन एकम्पि लद्धा अरहत्तं पत्तो उभतोभागविमुत्तो एव होतीति इममत्थं दस्सेतुं ‘‘अरूपज्झान’’मिच्चेव वुत्तं, न ‘‘चत्तारि अरूपज्झानानी’’ति. तेनायं चतुन्नं अरूपसमापत्तीनं, निरोधसमापत्तिया च वसेन पञ्चविधो होति. एस नयो कायसक्खिम्हिपि. द्वीहि भागेहि द्वे वारे विमुत्तोति उभतोभागविमुत्तो.

७७४. पञ्ञवतो निपुणतरा, गम्भीरा च अत्था पाकटा हुत्वा उपट्ठहन्तीति अनत्ततो मनसि करोतो वेदबहुलता, पञ्ञिन्द्रियपटिलाभो च वुत्तो. धम्मानुसारी होति पञ्ञिन्द्रियस्स अधिमत्तत्ता. पञ्ञा हि इध ‘‘धम्मो’’ति अधिप्पेता ‘‘सच्चं धम्मो धिति चागो’’तिआदीसु विय (जा. १.१.५७).

७७५. यस्सा पाळिया वसेन इध अरियपुग्गलस्स सद्धाविमुत्तादिभावो वुत्तो, तं पाळिं दस्सेतुं ‘‘वुत्तं हेत’’न्तिआदि आरद्धं, तं सुविञ्ञेय्यमेव.

७७६. ‘‘सद्धिन्द्रियस्स अधिमत्तत्ता सद्धाविमुत्तो’’ति एवमादिअत्थस्स साधकं अपरम्पि वुत्तं. ‘‘सद्दहन्तो विमुत्तो’’ति एतेन सब्बथा अविमुत्तस्स सद्धामत्तेन विमुत्तभावदस्सनेन सद्धाविमुत्तस्स सेक्खभावमेव विभावेति. सद्धाविमुत्तोति वा सद्धाय अधिमुत्तोति अत्थो.

फुट्ठन्तं सच्छिकतोति फुट्ठानं अनन्तरं फुट्ठन्तो, फुट्ठानं अरूपज्झानानं अनन्तरो कालोति अधिप्पायो, अच्चन्तसंयोगे चेतं उपयोगवचनं, फुट्ठानन्तरकालमेव सच्छिकरणूपायेन सच्छिकातब्बं सच्छाकासीति वुत्तं होति. भावनपुंसकं वा एतं यथा ‘‘एकमन्त’’न्ति (पारा. २). यो हि अरूपज्झानेन रूपकायतो, नामकायेकदेसतो च विक्खम्भनविमोक्खेन विमुत्तो, तेन निरोधसङ्खातो विमोक्खो आलोचितो पकासितो विय होति, न पन कायेन सच्छिकतो, निरोधं पन आरम्मणं कत्वा एकच्चेसु आसवेसु खेपितेसु तेन सो सच्छिकतोव होति. तस्मा सो सच्छिकातब्बं यथाआलोचितं नामकायेन सच्छाकासीति कायसक्खीति वुच्चति, न तु विमुत्तो एकच्चानं आसवानं अपरिक्खीणत्ता. दिट्ठन्तं पत्तोति दस्सनसङ्खातस्स सोतापत्तिमग्गञाणस्स अनन्तरं पत्तोति वुत्तं होति. पठमफलतो पट्ठाय हि याव अग्गमग्गा दिट्ठिप्पत्तोति. ‘‘दिट्ठिया पत्तो’’ति वा पाठो, चतुसच्चदस्सनसङ्खाताय दिट्ठिया निरोधं पत्तोति अत्थो. इमे च सद्धाविमुत्तादयो तयो परमत्थतो अपरियोसितञाणकिच्चाति तं नयं दस्सेतुं ‘‘सद्दहन्तो विमुच्चती’’तिआदि वुत्तं. झानफस्सन्ति सातिसयं झानफस्सं. तेन अरूपज्झानफस्सो सङ्गहितो होति.

‘‘दुक्खा सङ्खाराति ञातं होती’’ति इमिना दुक्खसच्चपटिवेधमाह, ‘‘सुखो निरोधोति ञातं होती’’ति इमिना निरोधसच्चपटिवेधं. तदुभयेन च समुदयमग्गसच्चपटिवेधं नानन्तरियकभावतो. ‘‘ञातं होती’’ति इमिना दुतियमग्गकिच्चं, ‘‘दिट्ठं होती’’ति इमिना ततियमग्गकिच्चं, ‘‘विदितं होती’’ति इमिना चतुत्थमग्गकिच्चं, ‘‘सच्छिकत’’न्ति इमिना पठमफलकिच्चं, ‘‘फुसित’’न्ति इमिना सेसफलद्वयकिच्चं. इति दिट्ठिप्पत्तस्स मग्गफलञाणब्यापारदस्सनानि इमानि पदानीति वदन्ति.

७७७. इतरेसूति सद्धानुसारिआदिपदेसु. सद्धं अनुसरतीति आगमनीयट्ठाने ठितं सद्धं अनुगच्छति. यथा सा तिक्खा सूरा अहोसि, मग्गक्खणेपि तदनुरूपमेव पवत्तेतीति अत्थो. सद्धाय वा अनुसरतीति सद्धाय कारणभूताय सच्चपटिवेधस्स अनुरूपं सरति गच्छति, पटिपज्जतीति अत्थो. द्वीहिपि अत्थविकप्पेहि सद्धाय अधिमत्ततंयेव विभावेति. धम्मानुसारीति एत्थापि एसेव नयो. उभतोभागविमुत्तोति द्वीहि भागेहि द्वे वारे विमुत्तो, रूपकायतो च नामकायतो च विक्खम्भनवसेन, समुच्छेदवसेन च विमुत्तोति अत्थो. अरूपज्झानेन रूपकायतो च नामकायेकदेसतो च विमुत्तो, अरियमग्गेन नामकायतो विमुत्तोति उभोहि भागेहि द्वे वारे विमुत्तत्ता उभतोभागविमुत्तो. पजानन्तो विमुत्तोति पठमज्झानफस्सेन विना परिजाननादिप्पकारेहि चत्तारि अरियसच्चानि जानन्तो पटिविज्झन्तो तेसं किच्चानं मत्थकप्पत्तिया निट्ठितकिच्चताय विसेसेन मुत्तोति विमुत्तो.

अयं पनेत्थ निप्परियायतो सङ्खेपकथा – यस्स अनिच्चाकारतो वुट्ठानं होति, सो अधिमोक्खबहुलो सद्धिन्द्रियस्स तिक्खभावेन पठममग्गक्खणे सद्धानुसारी नाम होति, मज्झे छसु ठानेसु सद्धाविमुत्तो. अग्गफलक्खणे पञ्ञाविमुत्तो नाम होति. तथा यस्स दुक्खाकारतो वुट्ठानं होति, तस्स पस्सद्धिबहुलताय समाधिन्द्रियं अधिमत्तं होति दुक्खुपनिसाय सद्धायपि तिब्बतरत्ता, धुरनियमतो च. सोपि पठममग्गक्खणे सद्धानुसारी एव होति, मज्झे छसु ठानेसु सद्धाविमुत्तो, अन्ते पञ्ञाविमुत्तो च होति. यस्स पन अनत्ताकारतो वुट्ठानं होति, सो वेदबहुलो पञ्ञिन्द्रियस्स तिक्खभावेन पठममग्गक्खणे धम्मानुसारी एव होति, मज्झे छसु ठानेसु दिट्ठिप्पत्तो, अन्ते पञ्ञाविमुत्तो एव होति. इमे पन न अट्ठविमोक्खलाभिनो, अट्ठविमोक्खलाभी पन पठममग्गक्खणे सद्धानुसारी वा धम्मानुसारी वा सिया. मज्झे छसु ठानेसु कायसक्खी, परियोसाने उभतोभागविमुत्तोति.

सङ्खारुपेक्खाञाणं.

७७८. यं तं विमोक्खमुखभावं आपज्जित्वा सत्तअरियपुग्गलविभागाय च पच्चयो होतीति वुत्तं, तं पनेतं सङ्खारुपेक्खाञाणं. पुरिमेन ञाणद्वयेनाति मुञ्चितुकम्यतापटिसङ्खानुपस्सनाञाणद्वयेन अत्थतो एकं, पवत्तिआकारभेदतो नानन्ति अधिप्पायो. यथावुत्तमत्थं अट्ठकथाय, पाळिया च साधेतुं ‘‘तेनाहू’’तिआदि वुत्तं. मुञ्चितुकम्यतामुञ्चनुपायकरणञाणानिपि सङ्खारेसु उदासीनभावेनेव पवत्तनतो सङ्खारुपेक्खासमञ्ञानेव होन्तीति वुत्तं ‘‘इदं सङ्खारुपेक्खाञाणं एकमेव तीणि नामानि लभती’’ति. तेन सङ्खारुपेक्खावोहारो मुञ्चितुकम्यतादिञाणसमुदायविसयोति दस्सेति.

७८०. उप्पादादीनीति उप्पादपवत्तादिअपदेसेन वुत्ते सङ्खारे. परिच्चजितुकामताति तप्पटिबन्धछन्दरागप्पहानेन विस्सज्जितुकामता. पटिसङ्खानन्ति पुनप्पुनं तीरणं. मुञ्चित्वाति निरालयभावापत्तिया अपेक्खाविस्सज्जनवसेन विस्सज्जित्वा. अवसानेति तथाकरणस्स उत्तरकालं. याव निब्बानसम्पक्खन्दना न इज्झति, ताव विचिननेपि उदासीनताय ञाणस्स सन्तानवसेन पवत्तिं सन्धायाह ‘‘अज्झुपेक्खनं सन्तिट्ठना’’ति. एवन्ति अज्झुपेक्खनाकारसामञ्ञतो ‘‘मुञ्चितुकम्यता च सा सन्तिट्ठना चा’’ति वुत्ताकारेन.

७८१. इमे धम्माति इमे ञाणसङ्खाता धम्मा, ञाणपरियायो वा इध धम्म-सद्दो, तस्मा इमानि ञाणानीति अत्थो. एकत्ताति एकसभावा.

७८२. वुट्ठानगामिनी होति वुट्ठानगमनतो. सङ्खारुपेक्खादिञाणत्तयस्साति सङ्खारुपेक्खानुलोमगोत्रभुसञ्ञितस्स ञाणत्तयस्स. किच्चवसेन पवत्तिट्ठानवसेनपि लोकियञाणानं उपरि ठितत्ता वुत्तं ‘‘उत्तमभावं पत्तत्ता’’ति. निमित्तभूततोति विपस्सनाय आरम्मणभूततो खन्धपञ्चकतो. तेनाह ‘‘अभिनिविट्ठवत्थुतो’’ति. तञ्हि विपस्सनाय गोचरकरणसङ्खातेन अभिनिवेसेन अभिनिविट्ठवत्थुन्ति पवुच्चति. तं पनेतं ससन्ततिपरियापन्नम्पि परतो दिट्ठिताय ‘‘बहिद्धा’’ति वुत्तं. तदेव हि ‘‘बहिद्धा सब्बनिमित्तानी’’ति तत्थ तत्थ वुच्चति. अज्झत्तपवत्ततोति ससन्ताने मिच्छादिट्ठिपवत्तनआदितो, तदनुवत्तककिलेसक्खन्धेहि च. तञ्हि ससन्ततियं किलेसप्पवत्तभावतो, तन्निमित्तं असति मग्गभावनाय उप्पज्जनकउपादिन्नक्खन्धपवत्तभावतो च तथा वुत्तं. वुट्ठहनञ्च नेसं आरम्मणाकरणं, आयतिं अनुप्पत्तिधम्मतापादनञ्च. घटियति अत्तनो अनन्तरमेव मग्गसमुप्पत्तितो.

७८३. तत्राति तस्मिं ‘‘अभिनिविट्ठवत्थुतो वुट्ठहनतो’’ति सङ्खेपवचने. अज्झत्तबहिद्धा रूपारूपपपञ्चक्खन्धलक्खणत्तयवसेन अयं मातिका उद्देसो. अज्झत्तं अभिनिविसित्वाति ससन्ततिपरियापन्नेसु खन्धेसु विपस्सनं पट्ठपेत्वा. ‘‘अज्झत्ता वुट्ठाती’’ति इदं वुट्ठानगामिनिया अज्झत्तधम्मारम्मणत्ता परियायतो वुत्तं, निप्परियायतो पन मग्गो सब्बतोपि वुट्ठाति. बहिद्धा वुट्ठातीतिआदीसुपि एसेव नयो. एकप्पहारेनाति एकज्झं, तं पन अज्झत्तादिविभागं अकत्वा ‘‘यं किञ्चि समुदयधम्मं, सब्बं तं निरोधधम्म’’न्ति (दी. नि. १.२९८; सं. नि. ५.१०८१; महाव. १६; पटि. म. २.३०) अविभागेन वुट्ठानगामिनिया पवत्तिवसेन वेदितब्बं, तयिदं सत्थु सम्मुखा देसनानुसारेन ञाणं पेसेन्तस्स ञाणुत्तरस्स सम्भवतीति वदन्ति.

७८४. सुद्धअज्झत्तदस्सनमत्तेनेव मग्गवुट्ठानं न होति ममंकारवत्थुनोपि परिञ्ञेय्यत्ता मग्गसङ्खातं वुट्ठानं, मग्गेन वा वुट्ठानं मग्गवुट्ठानं.

७८५. रासिं कत्वाति भूतुपादायवसेन दुविधं अन्तरभेदवसेन अनेकभेदम्पि ‘‘रुप्पनट्ठेन रूप’’न्ति पिण्डतो गहेत्वा. यथा रूपे विपस्सनाभिनिवेसो येभुय्येन विपस्सनायानिकस्स, एवं अरूपे विपस्सनाभिनिवेसो येभुय्येन समथयानिकस्स होति. अभिनिवेसोति च विपस्सनाय पुब्बभागे कत्तब्बनामरूपपरिच्छेदो वेदितब्बो. तस्मा पठमं रूपपरिग्गण्हनं रूपे अभिनिवेसो. एस नयो सेसेसुपि.

७८६. यं किञ्चि समुदयधम्मं, सब्बं तं निरोधधम्मन्ति कामं उदयब्बयपरिग्गण्हनं अभिनिवेसोति दस्सितं, यथाउपट्ठिते पन रूपारूपधम्मे, तेसञ्च पच्चये परिग्गहेत्वा सङ्खेपेनेव विपस्सनाञाणं चारेन्तो ञाणुत्तरो यथानिसिन्नोव ञाणपटिपाटिया खिप्पमेव सच्चानि पटिविज्झन्तो एकप्पहारेन पञ्चहि खन्धेहि वुट्ठाति नाम. अञ्ञथा एकेनेव लोकियचित्तेन पञ्चन्नं खन्धानं परिग्गहपरिजाननादीनं असम्भवतो. न हि सनिदस्सनसप्पटिघादिं एकज्झं आरम्मणं कातुं सक्का. यस्स पन एकवारं ञाणेन फस्सितं, पुन तं फस्सितब्बमेव, तादिसस्स वसेन वुत्तन्ति वदन्ति.

७८८. एत्थ च अभिनिवेसो अकारणं वुट्ठानमेव पमाणं, तस्मा हेट्ठा वुत्तविमोक्खअरियपुग्गलविभागापि वुट्ठानवसेन सम्भवन्तीति दस्सेतुं ‘‘एत्थ च योपी’’तिआदि आरद्धं. तत्थ तयोपि जनाति वुट्ठानवसेन भेदे असतिपि अभिनिवेसवसेनेव लद्धं भेदं गहेत्वा वुत्तं.

७८९. सद्धिं पुरिमपच्छिमञाणेहीति भयतुपट्ठानादिपुरिमञाणेहि चेव गोत्रभुआदिपच्छिमञाणेहि च सह. उद्दानन्ति उद्देसो.

यत्थ कत्थचि…पे… वट्टेय्युं तंतंञाणट्ठानियस्स उपमावत्थुनो लब्भनतो. इमस्मिं पन ठानेति इमस्मिं वुट्ठानगामिनिविपस्सनापदेसे. सब्बन्ति सब्बं ञाणं, सब्बं वा ञाणकिच्चं पाकटं होति वेमज्झे ठत्वा विभावियमानत्ता. वुत्ता विसुद्धिकथायं.

७९०. निलीयित्वाति उपविसित्वा. परामसित्वाति वीमंसित्वा.

गय्हुपगं अदिस्वाति गहणयोग्गं निच्चसारादिं अदिस्वा. चित्तस्स वङ्कभावकरानं मायादीनं सुट्ठु विक्खम्भनेन अनुलोमस्स उजुकसाखासदिसता. निब्बानालोचनतो गोत्रभुञाणस्स उद्धं उल्लोकनसदिसता. अप्पतिट्ठे निब्बाने पतिट्ठितत्ता मग्गञाणस्स आकासे उप्पतनसदिसता.

७९१. सप्पविस्सज्जनं विय गोत्रभुञाणं सब्बसङ्खारगतं विस्सज्जित्वा निब्बानस्स आलम्बनतो. आगतमग्गं ओलोकेन्तस्स ठानं विय मग्गञाणं असम्मोहपटिवेधवसेन अत्तनोपि दस्सनतो. अभयट्ठाने ठानन्ति अभयट्ठानं सम्पत्तमाह, न तस्स पापुणपटिपत्तिं.

७९२. अत्तत्थादीनं अनवबुज्झनतो ‘‘अहं, ममा’’ति गहणस्स निद्दोक्कमनसदिसता. मुञ्चितुकम्यताग्गहणेनेव पटिसङ्खा सन्तिट्ठनापि गहिता. तिस्सन्नम्पि तासं संसारतो निक्खमनाधिमुत्तताय निक्खमनमग्गोलोकनसदिसता. मग्गे दिट्ठे मग्गपटिपत्ति विय अनुलोमे सिद्धे मग्गो सिद्धो एवाति अनुलोमस्स मग्गदस्सनसदिसता. सङ्खारनिमित्ततो निक्खन्तत्ता आदित्तघरतो निक्खमनं विय गोत्रभुञाणं. वेगेनगमनं विय मग्गञाणं विस्सज्जेतब्बगहेतब्बपदेसेसु साधनकिच्चविसेसयोगतो.

७९३. परतो न ममायितब्बतो च पस्सितब्बानं खन्धानं ‘‘अहं, ममा’’ति गहणस्स राजगोणानं सकगहणसदिसता वुत्ता.

७९४. सभये अभयदस्सनहेतुताय खन्धानं ‘‘अहं, ममा’’ति गहणस्स यक्खिनिया संवाससदिसता. सुसानविजहनं विय सङ्खारसुसानं विजहित्वा निब्बानारम्मणवसेन पवत्तं गोत्रभु.

७९५. पुत्तगिद्धिनीति पुत्तवच्छला. ओत्तप्पमानाति सारज्जयमाना. ओळारिकओळारिकलोभक्खन्धादिविक्खम्भनेन सङ्खारपरिच्चजनतो अनुलोमस्स तत्थेव दारकोरोपनसदिसता.

७९६. वुट्ठानगामिनिया…पे… दस्सनत्थं वुत्ता, न पुरिमासु विय भयतुपट्ठानादीसु ठितस्स भायनादिआकारदस्सनत्थन्ति अधिप्पायो. अपरापरुप्पत्तितो, चिरानुबन्धतो, दुस्सहतो च वट्टदुक्खसदिसं जिघच्छादुक्खन्ति आह ‘‘संसारवट्टजिघच्छाया’’ति. कायगतासति एव भोजनं कायगतासतिभोजनं. सा पनेत्थ मग्गसम्पयुत्ता सम्मासति कायानुपस्सनादिकिच्चसाधनवसेन अमतरसपरिभोगताय च ‘‘अमतरसं कायगतासतिभोजन’’न्ति वुत्ता. तेनाह भगवा ‘‘अमतं ते, भिक्खवे, परिभुञ्जन्ति, ये कायगतासतिं परिभुञ्जन्ती’’तिआदि (अ. नि. १.६००).

फलरसामलकसिङ्गीवेरमुग्गमासादि अनेकङ्गसम्भारं.

कपणासेरिभावादिकरणेन तण्हासिनेहस्स सीतसदिसता. मग्गतेजन्ति अरियमग्गसङ्खातं इन्दग्गिं.

रागग्गिआदयो एकादसग्गी वूपसमन्ति एत्थाति एकादसग्गिवूपसमं, निब्बानं.

अन्धकारपरेतोति चतुरङ्गसमन्नागतेन अन्धकारेन किञ्चि अत्तत्थं वा परत्थं वा कातुं असक्कुणेय्यभावेन अभिभूतो. ञाणमयो आलोको एतिस्साति ञाणालोका, मग्गभावना.

अमतभूतं, अमतभावसाधकं वा ओसधं अमतोसधं, निब्बानं. हेट्ठा अत्तना वुत्तमेव सङ्खारुपेक्खाब्यापारं निगमनवसेन दस्सेन्तो ‘‘तेन वुत्त’’न्तिआदिमाह.

७९७. निरालयताय तण्हावसेन भवादीसु अविसटज्झासयो हुत्वा ततो सङ्कुचितचित्तो पतिलीनभावेन चरति पवत्ततीति पतिलीनचरो, तस्स पतिलीनचरस्स. संसारे भयस्स इक्खनताय भिक्खुनो कायचित्तविवेकसिद्धिया विवित्तमासनं भजमानस्स. सामग्गियन्ति युत्तं, पतिरूपन्ति अत्थो. भवनेति कामभवादिके तिविधेपि भवे. सो हि इध भवनट्ठेन भवन्ति वुत्तो. न दस्सयेति अनुप्पज्जनवसेन न दस्सेय्य. तस्स तं अदस्सनं सामग्गियन्ति बुद्धादयो अरिया आहूति योजना.

नियमेत्वाति नियतं एकंसिकं कत्वा. बोज्झङ्गविसेसं, मग्गङ्गविसेसं, झानङ्गविसेसं, पटिपदाविसेसं, विमोक्खविसेसन्ति विसेससद्दो पच्चेकं योजेतब्बो. विसेसन्ति छसत्तभावो सत्तट्ठभावो पञ्चादिभावोति इमं यथाक्कमं बोज्झङ्गादीनं अरियमग्गे लब्भमानभेदं. पादकज्झानन्ति मग्गस्स आसन्नवुट्ठानगामिनिया विपस्सनाय पदट्ठानभूतं झानं. विपस्सनाय आरम्मणभूताति मग्गासन्नाय एव वुट्ठानगामिनिया विपस्सनाय गोचरभूता विपस्सिता. पुग्गलज्झासयोति उभिन्नं भेदे सति विपस्सकस्स अज्झासयो. एत्थ च पठमं केचीति वुत्तो तिपिटकचूळनागत्थेरो. दुतियं केचीति वुत्तो मोरवापीवासिमहादत्तत्थेरो. ततियं केचीति वुत्तो तिपिटकचूळाभयत्थेरो.

तेसम्पि वादेसु अयं पुब्बभागवुट्ठानगामिनिविपस्सना नियमेतियेवाति वेदितब्बा. कस्मा? विपस्सनानियमेनेव हि पठमत्थेरवादेपि अपादकपठमज्झानपादकमग्गा पठमज्झानिकाव होन्ति, इतरे च दुतियज्झानिकादिमग्गा पादकज्झानविपस्सनानियमेहि तंतंझानिकाव ततो ततो दुतियादिपादकज्झानतो उप्पन्नस्स सङ्खारुपेक्खाञाणस्स पादकज्झानातिक्कन्तानं अङ्गानं असमापज्जितुकामताविरागभावनाभावतो, इतरस्स च अतब्भावतो. यथा हि मग्गासन्नाय विपस्सनाय सोमनस्ससहगतत्ते मग्गस्स पठमादिझानिकता च उपेक्खासहगतत्ते पञ्चमज्झानिकता एव च होति, ततो च बोज्झङ्गादीनं विसेसोति तेसं नियमने आसन्नकारणं, पधानकारणञ्च वुट्ठानगामिनिविपस्सना, न एवं पादकज्झानादयो. यस्मा पन पादकज्झानेन विना विपस्सनाव इमं यथावुत्तविसेसं नियमेतुं न सक्कोति, वुत्तनयेन पन पधानकारणं होतियेव, तस्मा ‘‘वुट्ठानगामिनिविपस्सनाव नियमेती’’ति अवत्वा ‘‘वुट्ठानगामिनिविपस्सना नियमेतियेवा’’ति वुत्तं. एवं सेसवादेसुपि विपस्सनानियमो यथासम्भवं योजेतब्बो. यथा हि पादकज्झानातिक्कन्तानं अङ्गानं असमापज्जितुकामताविरागभावनाभूता वुट्ठानगामिनिविपस्सना अधिट्ठानभूतेन पादकज्झानेन आहितविसेसा मग्गस्स बोज्झङ्गादिविसेसनियामिका होति, एवं आरम्मणभूतसम्मसितज्झानातिक्कन्तानं अङ्गानं जिगुच्छनाकारविरागभावनाभूता सम्मसितज्झानेन आहितविसेसा, उभयसब्भावे अज्झासयवसेन ततो अञ्ञतरेन आहितविसेसा च वुट्ठानगामिनिविपस्सना मग्गस्स बोज्झङ्गादिविसेसं नियमेतीति.

७९८. तत्र तस्मिं बोज्झङ्गादिविसेसनियमने. अझानलाभी सुद्धविपस्सनायानिकोव सुक्खविपस्सको. सो हि झानसिनेहेन विपस्सनाय असिनिद्धभावतो सुक्खा लूखा विपस्सना एतस्साति सुक्खविपस्सकोति वुच्चति. पकिण्णकसङ्खारेति पादकज्झानतो अञ्ञे सङ्खारे. तेन पादकज्झानसङ्खारेसु सम्मसितेसु वत्तब्बमेव नत्थीति दस्सेति. ‘‘पठमं झानं पादकं कत्वा’’ति हि वुत्तं. एत्थ च सुक्खविपस्सकादिग्गहणं विपस्सनानियमस्स एकन्तिकभावदस्सनत्थं. न हि वुट्ठानगामिनिं विना केवलं पादकज्झानादयो नियमहेतू दिट्ठा, वुट्ठानगामिनी पन पादकज्झानादीनं अभावेपि सुक्खविपस्सकादीनं मग्गस्स पठमज्झानिकभावहेतु, तस्मा सा बोज्झङ्गादिविसेसनियमने एकन्तिकहेतूति. इदानि यथावुत्तमत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘तेसं ही’’तिआदि वुत्तं. अयं विसेसोति अयं झानादीनं चतुरङ्गिकादिविसेसो, न पुब्बे विय विपस्सनानियमेनेव, अथ खो पादकज्झाननियमेन चेव विपस्सनानियमेन च. तेसम्पीति पञ्चकनये दुतियततियचतुत्थज्झानानि पादकानि कत्वा उप्पादितमग्गानम्पि. ‘‘आसन्नपदेसे’’ति इमिना विपस्सकेन अन्तरन्तरा पविट्ठसमापत्तिया वसेन अयं विसेसो नत्थीति दस्सेति.

७९९. तत्रापि चाति दुतियत्थेरवादेपि. तंतंसमापत्तिसदिसता तंतंसम्मसितसङ्खारविपस्सनानियमेहि होति. तत्रापि हि विपस्सना तंतंविरागाविरागभावनाभावेन सोमनस्ससहगता, उपेक्खासहगता च हुत्वा झानङ्गादिनियमं मग्गस्स करोतीति एवं विपस्सनानियमो वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.

८००. तन्ति तंतंझानसदिसभवं. स्वायमत्थो पादकज्झानसम्मसितज्झानुपनिस्सयेहि विना अज्झासयमत्तेन असिज्झनं उपनिस्सयेन विना सङ्कप्पमत्तेन सकदागामिफलादीनं असिज्झनदीपकेन नन्दकोवादेन दीपेतब्बो. तत्थ हि यथा सोतापन्नायपि परिपुण्णसङ्कप्पतं वदन्तेन भगवता ‘‘यस्स यस्स उपनिस्सयो अत्थि, तस्स तस्सेव अज्झासयो नियामको, नाञ्ञस्सा’’ति तेन तेन परिपुण्णसङ्कप्पता होति, न ततो परं, सङ्कप्पसब्भावे सतिपि असिज्झनतोति अयमत्थो दीपितो, एवमिधापि यस्स यस्स दुतियादिझानिकस्स मग्गस्स यथावुत्तो उपनिस्सयो अत्थि, तस्स तस्सेव अज्झासयो नियामको, नाञ्ञस्स सतिपि तस्मिं असिज्झनतो. इमस्मिं पन वादे पादकसम्मसितज्झानुपनिस्सयसब्भावे अज्झासयो एकन्तेन होति तंतंफलूपनिस्सयसब्भावे तंतंसङ्कप्पो वियाति तदभावाभावतो ‘‘अज्झासयो नियमेती’’ति वुत्तं. एत्थापीति ततियत्थेरवादेपि. वुत्तनयेनेवाति ‘‘यतो यतो समापत्तितो वुट्ठाया’’तिआदिना वुत्तनयेन. तस्मा ‘‘तत्रापि हि विपस्सना’’तिआदिना इध वुत्तनयेन तदत्थो वेदितब्बो.

८०१. एवं विपस्सनाय बोज्झङ्गादिनियामिकतं दस्सेत्वा इदानि पटिपदादिनियामिकतं दस्सेन्तो ‘‘सचे पनाय’’न्तिआदिमाह. तत्थ अयन्ति सङ्खारुपेक्खा वुत्ता. सापि हि कामं ‘‘इमं वारं रोचेसु’’न्ति एत्थ कलापसम्मसनावसाने उदयब्बयानुपस्सनाय पवत्तमानाय उप्पन्नस्स विपस्सनुपक्किलेसस्स तिक्खत्तुं विक्खम्भनेन किच्छतावारं दुक्खापटिपदाति रोचेसुन्ति वदन्ति, अट्ठकथायं पन ‘‘विपस्सनाञाणे तिक्खे सूरे पसन्ने वहन्ते उप्पन्नं विपस्सनानिकन्तिं दुक्खेन कसिरेन किलमन्तो परियादियती’’ति वुत्तत्ता पुब्बभागे मुञ्चितुकम्यतादिभावेन पवत्तमाना सङ्खारुपेक्खा अत्तनो पटिपक्खे किच्छेन कसिरेन विक्खम्भेन्ती दुक्खापटिपदापक्खेयेव तिट्ठतीति. तेनाह ‘‘आदितो किलेसे विक्खम्भयमाना’’तिआदि. केचि पन ‘‘येन ञाणेन विपस्सनुपक्किलेसा विक्खम्भिता, तेन सद्धिं इदं ञाणं एकत्तनयवसेन एकं कत्वा ‘आदितो किलेसे विक्खम्भयमाना’ति वुत्त’’न्ति वदन्ति. सप्पयोगेनाति चित्तप्पयोगसङ्खातेन सउस्साहनेन. ससङ्खारेनाति तस्सेव वेवचनं. उभयेनापि विक्खम्भनस्स किच्छसिद्धिमेव वदति. विपरियायेनाति अदुक्खेन अप्पयोगेन असङ्खारेन. मग्गसञ्ञितं इच्छितट्ठानं अनुगन्त्वा परिवसति विप्पवसति एत्थाति परिवासो, विपस्सना परिवासो एतस्स अत्थीति विपस्सनापरिवासो, मग्गपातुभावो, तं पन सीघं कुरुमाना खिप्पाभिञ्ञा नाम होतीति वुत्तं ‘‘सणिक’’न्ति. कुरुमाना अयं सङ्खारुपेक्खाति योजना. यतो मग्गो आगच्छति, तं आगमनीयट्ठानं, तस्मिं आगमनीयट्ठाने. मग्गस्स पभवट्ठाने ठत्वा नामं देतीति सम्बन्धो. दुक्खापटिपदादन्धाभिञ्ञादिविपस्सनानयो अञ्ञो, अञ्ञो एव मग्गोति आह ‘‘अत्तनो अत्तनो मग्गस्सा’’ति. तेन आगमनतो लद्धनामेन ‘‘दुक्खापटिपदा दन्धाभिञ्ञा’’तिआदीनि चत्तारि नामानि लभति. न हि मग्गस्स सरसतो एदिसं नामं अत्थि.

सा पनायं वुत्तप्पभेदा पटिपदा. नाना होतीति विसुं विसुं होति. एकस्स भिक्खुनो चतूसुपि मग्गेसु एकाव होतीति नियमो नत्थि चलनतो. अहेसुन्ति वुत्तं, अम्हाकं भगवन्तं सन्धाय होन्तीति पन वत्तब्बं. सब्बेसम्पि हि सम्मासम्बुद्धानं चत्तारोपि मग्गा सुखापटिपदा खिप्पाभिञ्ञाव होन्तीति. पटिपदापसङ्गेन अधिपतिम्पि दस्सेतुं ‘‘यथा चा’’तिआदि वुत्तं. अधिपतयोति छन्दादिअधिपतयो. पुब्बाभिसङ्खारानुरूपञ्हि मग्गो पच्चेकं छन्दाधिपतेय्यो वा होति वीरियादीसु अञ्ञतराधिपतेय्यो वा, न कस्सचि नियमो अत्थि. तेनाह ‘‘कस्सचि भिक्खुनो’’तिआदि.

८०२. पुब्बे वुत्तप्पकारतो सातिसयं कत्वा अनवसेसतो मग्गस्स नामलाभे कारणं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सरसेनाति सभावेन अत्तनो पवत्तिविसेसेन. पच्चनीकेनाति पटिपक्खवसेन. सगुणेनाति अत्तनो गुणवसेन.

कामञ्चेत्थ यथा आगमनेन विना सगुणेन, आरम्मणेन च मग्गस्स नामलाभो अववत्थितो, एवं पच्चनीकेन विना सरसेनेव नामलाभो, तथापि सरसादयो पच्चेकं नामलाभस्स कारणमेवाति दस्सेतुं ‘‘सरसेन वा’’तिआदिना सब्बत्थ अनियमत्थो वा-सद्दो वुत्तो. ते च असङ्करतो दस्सेतुं ‘‘सचे ही’’तिआदि आरद्धं. तत्थ सम्मसित्वाति सम्मसनहेतु. हेतुअत्थो हि अयं त्वा-सद्दो ‘‘घतं पिवित्वा बलं होति, सीहं दिस्वा भयं होती’’तिआदीसु विय, मग्गकत्तुकाय वुट्ठानकिरियाय एकन्तिकहेतुभूता सङ्खारुपेक्खा फलूपचारेन ‘‘वुट्ठाती’’ति वुत्ता. यस्मा वा सङ्खारुपेक्खाति वुट्ठानगामिनिया एतं उपलक्खणं, तदन्तोगधञ्च गोत्रभुञाणं निमित्ततो वुट्ठाति, तस्मा वुत्तं एकत्तनयेन ‘‘सम्मसित्वा वुट्ठाती’’ति. अनिमित्तविमोक्खेन विमुच्चतीति अनिमित्तसञ्ञितेन विमुच्चनेन विमुच्चति, ‘‘मग्गो’’ति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. विमुच्चतीति वा तंसमङ्गी अरियपुग्गलो. सेसद्वयेपि एसेव नयो. इदं सरसतो नामं नामाति इदं निमित्तादिविरहतो अनिमित्तं अप्पणिहितं सुञ्ञतन्ति तिविधम्पि मग्गस्स सभावतो सिद्धनामं नाम.

एसाति मग्गो. सो च खो पुब्बभागमग्गेन सद्धिं एकं कत्वा वुत्तो एकत्तनयेन. इदं पच्चनीकतो नामं नामाति इदं निच्चनिमित्तादीनं पणिधिया, अत्तसञ्ञाय च पहानवसेन लद्धं मग्गस्स अनिमित्तादिनामत्तयं पटिपक्खतो सिद्धनामं नाम.

सुञ्ञत्ताति विवित्तत्ता. न हि मग्गे रागादयो सन्ति. रूपनिमित्तादीनन्ति रूपनिमित्तवेदनानिमित्तादीनं गहेतब्बानन्ति अधिप्पायो. रागनिमित्तादीनन्ति एत्थापि एसेव नयो. सविग्गहानं विय उपट्ठानञ्हेत्थ निमित्तन्ति अधिप्पेतं. इदमस्स सगुणतो नामन्ति इदं रागादिविवित्तत्ता रूपनिमित्तादिपणिधिआदिअभाववसेन अस्स मग्गस्स सगुणतो सिद्धं नामं.

स्वायन्ति सो अयं मग्गो. सुञ्ञतन्ति सब्बसङ्खारसुञ्ञतो, अत्तसुञ्ञतो च सुञ्ञतं. सब्बसङ्खारनिमित्ताभावतो अनिमित्तं. तण्हापणिधिआदीनं अभावेन अप्पणिहितं. इदमस्स आरम्मणतो नामन्ति यथा सुखारम्मणं रूपं ‘‘सुख’’न्ति वुच्चति, एवं सुञ्ञतादिनामस्स निब्बानस्स आरम्मणकरणतो इदं अस्स मग्गस्स सुञ्ञतादिभेदं आरम्मणतो सिद्धं नामं.

८०३. अनत्तानुपस्सना अत्तसुञ्ञताय दिट्ठत्ता सरसतो सुञ्ञता नाम. तस्सा सुञ्ञताविपस्सनाय मग्गो विपस्सनागमनेन सुञ्ञतो. अनिमित्ता नाम निच्चनिमित्तादीनं उग्घाटनतो. इदं पन मग्गस्स अनिमित्तनामं न अभिधम्मपरियायेन लब्भति. किं कारणं? अभिधम्मे सरसं अनामसित्वा पच्चनीकतो नामलाभतो. यो हि सगुणारम्मणेहि नामलाभो, सो सरसप्पधानो होति, सरसेनेव च नामलाभे सब्बमग्गानं सुञ्ञतादिभावोति ववत्थानं न सिया. तस्मा अभिधम्मे सतिपि द्वीहिपि कारणेहि अनिमित्तनामलाभे पच्चनीकतोव नामववत्थानकरणं गय्हतीति तदभावा न लब्भति. अथ वा न लब्भतीति अञ्ञनिरपेक्खेहि सगुणारम्मणेहि न लब्भति. किं कारणं? अभिधम्मे सरसपच्चनीकेहि सहितेहि नामलाभतो. पच्चनीकञ्हि ववत्थानकरणं अनपेक्खित्वा केवलस्स सरसस्स नामहेतुभावो अभिधम्मे नत्थि, अववत्थानापत्तितो. तस्मा अत्ताभिनिवेसपणिधिपटिपक्खविपस्सनानुलोमा मग्गा सतिपि सरसन्तरे पच्चनीकसहितेन सरसेन नामं लभन्ति. अनिमित्तमग्गस्स पन विपस्सना निमित्तपटिपक्खा न होति, सयं निमित्तग्गहणतो निमित्तग्गहणानिवारणाति तदनुलोमो मग्गोपि न निमित्तस्स पटिपक्खो. यदि सिया, निमित्तगतविपस्सनायपि पटिपक्खो सिया, तस्मा विज्जमानोपि सरसो ववत्थानकरपच्चनीकाभावा अभिधम्मे अनिमित्तनामदायको न गय्हतीति. यदि एवं, अनिच्चानुपस्सनानुलोमो मग्गो अभिधम्मे असङ्गहितो सियाति? न, सुद्धिकपटिपदानये तस्स सङ्गहितत्ता. तस्मा एव हि सो वुत्तो. सुत्तन्ते पन परियायदेसनत्ता सगुणारम्मणमत्तेनपि नामं गय्हतीति आह ‘‘सुत्तन्तपरियायेन लब्भती’’ति. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव. आगमनवसेनपि मग्गस्स अनिमित्तनामं लब्भतियेवाति दस्सेतुं ‘‘तत्रा ही’’तिआदि वुत्तं. आगमनीयट्ठानेति आगमनपटिपदाठाने. सेसं वुत्तनयत्ता उत्तानमेवाति.

सङ्खारुपेक्खाञाणं निट्ठितं.