९. रुक्खमूलिकङ्गकथावण्णना
३२. छन्नन्ति इट्ठकाछदनादीहि छादितं, आवसथन्ति अत्थो. सीमन्तरिकरुक्खोति द्विन्नं राजूनं रज्जसीमाय ठितरुक्खो. तत्थ हि तेसं राजूनं बलकायो उपगन्त्वा अन्तरन्तरा युद्धं करेय्य, चोरापि पारिपन्थिका समोसरन्ता भिक्खुस्स सुखेन निसीदितुं न देन्ति. चेतियरुक्खो ‘‘देवताधिट्ठितो’’ति मनुस्सेहि सम्मतरुक्खो पूजेतुं उपगतेहि मनुस्सेहि अविवित्तो होति. निय्यासरुक्खो सज्जरुक्खादि. वग्गुलिरुक्खो वग्गुलिनिसेवितो. सीमन्तरिकरुक्खादयो सपरिस्सया, दुल्लभविवेका चाति आह ‘‘इमे रुक्खे विवज्जेत्वा’’ति. पण्णसटन्ति रुक्खतो पतितपण्णं. पटिच्छन्ने ठाने निसीदितब्बं रुक्खमूलिकभावस्स पटिच्छादनत्थं. छन्ने वासकप्पना धम्मस्सवनादीनमत्थायपि होति. तस्मा ‘‘जानित्वा अरुणं उट्ठापितमत्ते’’ति वुत्तं.
अभिण्हं तरुपण्णविकारदस्सनेनाति अभिक्खणं तरूसु, तरूनं वा पण्णेसु विकारस्स खणभङ्गस्स दस्सनेन. सेनासनमच्छेरकम्मारामतानन्ति आवासमच्छरियनवकम्मरतभावानं. देवताहीति रुक्खदेवताहि. तापि हि रुक्खट्ठविमानेसु वसन्तियो रुक्खेसु वसन्ति. अयम्पि रुक्खेति सहवासिता. वण्णितोति ‘‘अप्पानि चेवा’’तिआदिना पसंसितो. ‘‘रुक्खमूलसेनासनं निस्साय पब्बज्जा’’ति (महाव. ७३, १२८) एवं निस्सयोति च भासितो. अभिरत्तानि तरुणकाले, नीलानि मज्झिमकाले, पण्डूनि जिण्णकाले. पतितानि मिलायनवसेन. एवं पस्सन्तो तरुपण्णानि पच्चक्खतो एव निच्चसञ्ञं पनूदति पजहति, अनिच्चसञ्ञा एवस्स सण्ठाति. यस्मा भगवतो जातिबोधिधम्मचक्कपवत्तनपरिनिब्बानानि रुक्खमूलेयेव जातानि, तस्मा वुत्तं ‘‘बुद्धदायज्जं रुक्खमूल’’न्ति.
इति रुक्खमूलिकङ्गकथावण्णना.