चतुपारिसुद्धिसम्पादनविधिवण्णना
१९. एवं पातिमोक्खसंवरादिभेदेन निद्दिट्ठं सीलं पुन साधनविभागेन दस्सेतुं ‘‘एवमेतस्मि’’न्तिआदिमारद्धं. तत्थ साधीयति सम्पादियति एतेनाति साधनं, सद्धा साधनं एतस्साति सद्धासाधनो. ननु च वीरियसतिपञ्ञाहिपि विना पातिमोक्खसंवरो न सिज्झतीति? सच्चं न सिज्झति, सद्धाय पन विसेसहेतुभावं सन्धाय एवं वुत्तन्ति दस्सेन्तो आह
‘‘सावकविसयातीतत्ता सिक्खापदपञ्ञत्तिया’’ति. गरुकलहुकादिभेदे ओतिण्णे वत्थुस्मिं तस्स तस्स अपराधस्स अनुरूपं सिक्खापदपञ्ञापनं नाम सावकानं अविसयो, बुद्धानं एव विसयो. सिक्खापदपञ्ञापनं ताव तिट्ठतु, तस्स कालोपि नाम सावकानं अविसयो, बुद्धानं एव विसयोति दस्सेन्तो ‘‘सिक्खापदपञ्ञत्तियाचनपटिक्खेपो चेत्थ निदस्सन’’न्ति आह. तथा हि वुत्तं ‘‘आगमेहि त्वं सारिपुत्त, आगमेहि त्वं सारिपुत्त, तथागतोव तत्थ कालं जानिस्सती’’ति (पारा. २१). तत्थ च-सद्दो समुच्चयत्थो. तेन ‘‘अपञ्ञत्तं न पञ्ञपेम, पञ्ञत्तं न समुच्छिन्दाम, यथापञ्ञत्तेसु सिक्खापदेसु समादाय वत्तामा’’ति (पारा. ५६५) एवमादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो. सद्धायाति सद्दहनेन सत्थरि, धम्मे च सद्धाय पच्चुपट्ठापनेन. जीवितेपि पगेव जीवितपरिक्खारेति अधिप्पायो.
किकीव अण्डन्ति किकीसकुणिका विय अत्तनो अण्डं. सा किर जीवितम्पि परिच्चजित्वा अण्डमेव रक्खति. चमरीव वालधिन्ति चमरीमिगो विय अत्तनो वालधिं. चमरीमिगा किर ब्याधेन परिपातियमाना जीवितम्पि परिच्चजित्वा कण्डकगुम्बादीसु लग्गं अत्तनो वालमेव रक्खन्ति. पियंव पुत्तं एककन्ति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. यथा हि एकपुत्तको कुटुम्बिको तं एकपुत्तं, एकनयनो च तं एकनयनं सुट्ठुतरं रक्खति. तथेव सीलं अनुरक्खमानकाति अनुकम्पनवसेन वुत्तं. सुपेसलाति सुट्ठु पियसीला. सदा सब्बकालं दहरमज्झिमथेरकालेसु. छन्नम्पि गारवानं वसेन सगारवा, गरुकारवन्तोति अत्थो.
एवमेव खोति यथा महासमुद्दो ठितधम्मो वेलं नातिक्कमति, एवमेव. मम सावकाति अरियसावके सन्धायाह. ते हि धुवसीला. इमस्मिं अत्थेति जीवितहेतुपि सीलस्स अवीतिक्कमने.
महावत्तनिअटवी नाम विञ्झाटवी. हिमवन्तपस्से अटवीति केचि. थेरन्ति नामगोत्तवसेन अपञ्ञातं एकं थेरं. निपज्जापेसुं गन्त्वा कस्सचि मा आरोचेय्याति.
पूतिलतायाति गळोचिलताय. समसीसीति जीवितसमसीसी. यस्स हि किलेससीसं अविज्जं मग्गपटिपाटिया अरहत्तमग्गो परियादियति, ततो एकूनवीसतिमे पच्चवेक्खणञाणे पतिट्ठाय भवङ्गोत्तरणे वट्टसीसं जीवितिन्द्रियं चुतिचित्तं परियादियति, सो इमाय वारसमताय ‘‘जीवितसमसीसी’’ति वुच्चति. सो च थेरो तथा परिनिब्बायि. तेन वुत्तं ‘‘समसीसी हुत्वा परिनिब्बायी’’ति. अभयत्थेरो किर महाभिञ्ञो. तस्मा चेतियं कारापेसीति वदन्ति. अप्पेवाति अप्पेव नाम अत्तनो जीवितम्पि जहेय्य, न भिन्देति न भिन्देय्य, न वीतिक्कमेय्य.
सतिया अधिट्ठितानन्ति पगेव उपट्ठिताय सतिया आरक्खवसेन अधिट्ठितानं इन्द्रियानं. अनन्वास्सवनीयतोति द्वारभावेन अभिज्झादीहि अननुबन्धितब्बतो. वरन्ति सेट्ठं. तत्तायाति उण्हाय. आदित्तायाति आदितो पट्ठाय दित्ताय. सम्पज्जलितायाति समन्ततो जलन्तिया. सजोतिभूतायाति एकजालीभूताय. सम्पलिमट्ठन्ति सब्बसो आमट्ठं, अञ्चितन्ति अत्थो. न त्वेव वरन्ति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. रूपेसूति रूपारम्मणेसु. अनुब्यञ्जनसो निमित्तग्गाहोति किलेसानं अनु अनु ब्यञ्जनवसेन उप्पादनेन पाकटीकरणवसेन सुभादिनिमित्तग्गाहो, अथ वा अनुब्यञ्जनसोति हत्थपादादिअनुब्यञ्जनतो, निमित्तग्गाहोति इत्थिपुरिसादिसुभादिनिमित्तग्गहणं. चक्खुद्वारादिपवत्तस्साति चक्खुद्वारादीहि पवत्तस्स. विञ्ञाणस्साति जवनविञ्ञाणस्स. निमित्तादिग्गाहं निसेधेन्तेन सम्पादेतब्बोति सम्बन्धो. असंविहितसाखापरिवारन्ति सम्मा अविहितवतिपरिक्खेपं. परस्सहारीहीति परसन्तकावहारकेहि चोरेहि. समतिविज्झतीति सब्बसो अतिविज्झति अनुपविसति.
रूपेसूति रूपहेतु रूपनिमित्तं. उप्पज्जनकअनत्थतो रक्ख इन्द्रियन्ति सम्बन्धो. एवं सेसेसु. एते हि द्वाराति एते चक्खादिद्वारा. सतिकवाटेन असंवुतत्ता विवटा. ततो एव अरक्खिता. किलेसुप्पत्तिया हेतुभावेन तंसमङ्गिनं हनन्तीति कारणूपचारेनेव वुत्तं. एते वा रूपादयो. किलेसानं आरम्मणभूता द्वारा चक्खादिद्वारा. ते कीदिसा विवटा अरक्खिता असंवुतचक्खादिहेतुं तंसमङ्गिनं हनन्तीति कारणूपचारेनेव वुत्तं. अगारन्ति गेहं. दुच्छन्नन्ति न सम्मा छादितं. अभावितन्ति लोकुत्तरभावनारहितं.
सम्पादितेतिआदिस्स वोदानपक्खस्स अत्थो वुत्तविपरियायेन वेदितब्बो. अयं पन सब्बसो किलेसानं अनुप्पादो अतिउक्कट्ठदेसना मग्गेनागतसदिसत्ता. सम्पादेतब्बोति ‘‘न पुनेवं करिस्स’’न्ति अधिट्ठानसुद्धिया सम्पादेतब्बो.
अधुनापब्बजितेनाति न चिरपब्बजितेन, नवपब्बजितेनाति अत्थो. कामरागेन डय्हामीति कामरागग्गिना परिडय्हामि. सो च पन दाहो इदानि चित्तगतोति दस्सेन्तो आह ‘‘चित्तं मे परिडय्हती’’ति. साधूति आयाचना. निब्बापनन्ति तस्स निब्बापनुपायं. गोतमाति थेरं गोत्तेन आलपति.
सञ्ञाय विपरियेसाति ‘‘असुभे सुभ’’न्ति पवत्तसञ्ञाविपरियेसहेतु विपरीतसञ्ञानिमित्तं. निमित्तं परिवज्जेहि कीदिसं? रागूपसञ्हितं रागुप्पत्तिहेतुभूतं सुभनिमित्तं परिवज्जेहि न मनसि करोहि. न केवलं सुभनिमित्तस्सामनसिकारो एव, अथ खो असुभभावनाय अत्तनो चित्तं भावेहि. कथं? एकग्गं सुसमाहितं यथा तं असुभारम्मणे विक्खेपाभावेन एकग्गं, सुट्ठु अप्पितभावेन सुसमाहितञ्च होति, एवं भावेहीति. एवं समथभावनाय कामरागस्स विक्खम्भनं दस्सेत्वा इदानि समुच्छेदनविधिं दस्सेतुं ‘‘सङ्खारे’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सङ्खारे परतो पस्साति सब्बेपि सङ्खारे अविधेय्यकताय ‘‘परे’’ति पस्स. अनिच्चताय पन उदयब्बयपटिपीळितत्ता दुक्खतो, अनत्तसभावत्ता, अत्तविरहतो च नो अत्ततो पस्स. एवं लक्खणत्तयं आरोपेत्वा विपस्सनं वड्ढेन्तो मग्गपटिपाटिया चतुत्थमग्गेन सब्बसो निब्बापेहि महारागं तेभूमकस्स अभिभवनतो महाविसयताय महारागं वूपसमेहि. यथा एतरहि, एवं मा डय्हित्थो पुनप्पुनन्ति दळ्हतरं रागविनोदने नियोजेसि.
एवं इन्द्रियसंवरसीलस्स सम्पादने विधिं दस्सेत्वा एवं तं सुसम्पादितं होतीति नयं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदिना तत्थ परिपूरकारिनो थेरे निदस्सेति. तत्थ ‘‘लेणं न उल्लोकितपुब्ब’’न्ति इदं सब्बत्थेव थेरस्स युगमत्तदस्सिताय वुत्तं. किं पन थेरो सेनासनं न सोधेति? ‘‘उल्लोका पठमं ओहारेतब्ब’’न्ति हि वुत्तं, अन्तेवासिकादयो एव किरस्स सेनासनं सोधेन्ति. अस्स नागरुक्खस्स.
तस्मिं गामेति महागामे. तरुणा थञ्ञपिवनका पुत्तधीतरो यासं ता तरुणपुत्ता, तासं. लञ्जापेसीति थनपट्टिकाय थने बन्धापेत्वा राजमुद्दिकाय लञ्जापेसि. राजा थेरं चिरतरं दट्ठुं कालविक्खेपं करोन्तो ‘‘स्वे सीलानि गण्हिस्सामी’’ति आह. थेरो रञ्ञो च देविया च वन्दनकाले सत्ताकारमत्तं गण्हाति. इत्थी पुरिसोति पन विवेकं न करोति. तेनाह ‘‘ववत्थानं न करोमी’’ति. ‘‘अहो सुपरिसुद्धसीलो वतायं अय्यो’’ति दण्डदीपिकं गहेत्वा अट्ठासि. अतिपरिसुद्धं पाकटन्ति सप्पायलाभेन कम्मट्ठानं अतिविय परिसुद्धं विभूतं अहोसि. सकलं पब्बतं उन्नादयन्तोति पथविकम्पनेन सकलं पब्बतं एकं निन्नादं करोन्तो. तन्निवासिदेवतानं साधुकारदानेनाति केचि. भन्तोति अनवट्ठितो. बालोति तरुणदारको. उत्रस्तोति ञातकेहि विनाभावेन सन्त्रस्तो.
विसगण्डकरोगोति थनकन्दळरोगमाह. मासरोगादिकोपि विसगण्डकरोगोति वदन्ति. यतो पब्बजितो, ततो पट्ठाय पब्बजितकालतो पभुतीति अत्थो. इन्द्रियानीति इन्द्रियसंवरसीलानि. तेसु हि भिन्नेसु इन्द्रियानिपि भिन्नानीति वुच्चन्ति आरक्खाभावतो, इन्द्रियानेव वा निमित्तानुब्यञ्जनग्गाहस्स द्वारभूतानि भिन्नानि नाम तंसमङ्गिनो अनत्थुप्पत्तितो, विपरियायतो अभिन्नानीति वेदितब्बानि. इन्द्रियानं वा अयोनिसो उपसंहारो भेदनं, योनिसो उपसंहारो अभेदनन्ति अपरे. मित्तत्थेरोवाति महामित्तत्थेरो विय. वरेति सेट्ठे.
तथा वीरियेनाति तथा-सद्देन वीरियं विसेसेति. यथा सति अनवज्जलक्खणाव इन्द्रियसंवरसाधनं, तथा वीरियं अनवज्जलक्खणं आजीवपारिसुद्धिसाधनन्ति. वीरियापेक्खमेव विसेसनं दट्ठब्बं. तेनेवाह ‘‘सम्माआरद्धवीरियस्सा’’ति. अयुत्ता एसना अनेसना, यथावुत्तमिच्छाजीवसङ्गहा. सा एव सत्थुसासनस्स न पतिरूपाति अप्पतिरूपं, तं अनेसनं अप्पतिरूपं. अथ वा पतिरूपविरोधिनी अप्पतिरूपा, परिग्गहितधुतङ्गस्स धुतङ्गनियमविरोधिनी यस्स कस्सचि सल्लेखविकोपिनी पटिपत्ति. इमस्मिं पक्खे च-सद्दो लुत्तनिद्दिट्ठो, अनेसनं, अप्पतिरूपञ्च पहायाति. पटिसेवमानेन परिवज्जयता सम्पादेतब्बाति सम्बन्धो. ‘‘परिसुद्धुप्पादे’’ति इमिनाव धम्मदेसनादीनं परिसुद्धाय समुट्ठानता दीपिता होतीति ‘‘धम्मदेसनादीहि चस्स गुणेहि पसन्नान’’न्ति वुत्तं. आदि-सद्देन बाहुसच्चवत्तपरिपूरणइरियापथसम्पत्तिआदीनं गहणं वेदितब्बं. धुतगुणे चस्स पसन्नानन्ति एत्थापि एसेव नयो. पिण्डपातचरियादीहीति आदि-सद्देन मित्तसुहज्जपंसुकूलचरियादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो. धुतङ्गनियमानुलोमेनाति तंतंधुतङ्गनियताय पटिपत्तिया अनुलोमवसेन, अविकोपनवसेनाति अत्थो. महिच्छस्सेव मिच्छाजीवेन जीविका, न अप्पिच्छस्स. अप्पिच्छताय उक्कंसगताय मिच्छाजीवस्स असम्भवो एवाति दस्सेतुं ‘‘एकब्याधिवूपसमत्थ’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ पूतिहरितकीति पूतिमुत्तपरिभावितं, पूतिभावेन वा छड्डितं हरितकं. अरियवंसो एतस्स अत्थीति, अरियवंसे वा नियुत्तोति अरियवंसिको, पच्चयगेधस्स दूरसमुस्सारितत्ता उत्तमो च सो अरियवंसिको चाति उत्तमअरियवंसिको. यस्स कस्सचीति परिग्गहितापरिग्गहितधुतङ्गेसु यस्स कस्सचि.
निमित्तं नाम पच्चये उद्दिस्स यथा अधिप्पायो ञायति एवं निमित्तकम्मं. ओभासो नाम उजुकमेव अकथेत्वा यथा अधिप्पायो विभूतो होति, एवं ओभासनं. परिकथा नाम परियायेन कथनं. तथा उप्पन्नन्ति निमित्तादिवसेन उप्पन्नं.
द्वारं दिन्नन्ति रोगसीसेन परिभोगस्स द्वारं दिन्नं. तस्मा अरोगकालेपि परिभुञ्जितुं वट्टति, आपत्ति न होतीति अत्थो. तेनाह ‘‘किञ्चापि आपत्ति न होती’’तिआदि. न वट्टतीति सल्लेखपटिपत्तियं ठितस्स न वट्टति, सल्लेखं कोपेतीति अधिप्पायो. ‘‘आजीवं पन कोपेती’’ति इमिनाव सेनासनपटिसंयुत्तधुतङ्गधरस्स निमित्तादयो न वट्टन्तीति वदन्ति. तदञ्ञधुतङ्गधरस्सापि न वट्टन्तियेवाति अपरे. अकरोन्तोति यथासकं अनुञ्ञातविसयेपि अकरोन्तो. अञ्ञत्रेवाति ठपेत्वा एव.
गणवासं पहाय अरञ्ञायतने पटिप्पस्सद्धिविवेकस्स मुद्धभूताय अग्गफलसमापत्तिया विहरन्तो महाथेरो ‘‘पविवेकं ब्रूहयमानो’’ति वुत्तो. उदरसन्निस्सितो वाताबाधो उदरवाताबाधो. असम्भिन्नं खीरं एतस्साति असम्भिन्नखीरं, तदेव पायासन्ति असम्भिन्नखीरपायासं, उदकेन असम्मिस्सखीरेन पक्कपायासन्ति अत्थो. तस्साति पायासस्स. उप्पत्तिमूलन्ति ‘‘गिहिकाले मे, आवुसो, माता सप्पिमधुसक्करादीहि योजेत्वा असम्भिन्नखीरपायासं अदासि, तेन मे फासु अहोसी’’ति अत्तनो वचीनिच्छारणसङ्खातं उप्पत्तिहेतुं. ‘‘अपरिभोगारहो पिण्डपातो’’ति कस्मा वुत्तं, ननु थेरस्स ओभासनादिचित्तुप्पत्तियेव नत्थीति? सच्चं नत्थि, अज्झासयं पन अजानन्ता एकच्चे पुथुज्जना तथा मञ्ञेय्युं, अनागते च सब्रह्मचारिनो एवं मम दिट्ठानुगतिं आपज्जेय्युन्ति पटिक्खिपि. अपिच महाथेरस्स परमुक्कंसगता सल्लेखपटिपत्ति. तथा हि दहरभिक्खुनो ‘‘कस्स सम्पन्नं न मनाप’’न्ति (पाचि. २०९, २५७, ६१२, १२२८, १२३४; चूळव. ३४३) वचनं निस्साय याव परिनिब्बाना पिट्ठखादनीयं न खादति.
वचीविञ्ञत्तिविप्फाराति वचीनिच्छारणहेतु. अत्थविञ्ञापनवसेन पवत्तमानो हि सद्दो असतिपि विञ्ञत्तिया तस्स केनचि पच्चयेन पच्चयभावे वचीविञ्ञत्तिवसेनेव पवत्ततीति ‘‘वचीविञ्ञत्तिविप्फारो’’ति वुच्चति. भुत्तोति भुत्तवा सचे भवेय्यं अहं. साति अस्स. अकारलोपेन हि निद्देसो ‘‘एवंस ते’’तिआदीसु (म. नि. १.२३; अ. नि. ६.५८; ८.७) विय. अन्तगुणन्ति अन्तभोगो. बहि चरेति आसयतो निक्खमित्वा गोचरग्गहणवसेन बहि यदि विचरेय्य. परमप्पिच्छं दस्सेतुं लोकवोहारेनेवमाह. लोके हि अयुत्तभोजनं ओदरियं गरहन्ता एवं वदन्ति ‘‘किंसु नाम तस्स अन्तानि बहि चरन्ती’’ति. आराधेमीति आदितो पट्ठाय राधेमि, वसे वत्तेमीति अत्थो.
महातिस्सत्थेरो किर दुब्भिक्खकाले मग्गं गच्छन्तो भत्तच्छेदेन, मग्गकिलमथेन च किलन्तकायो दुब्बलो अञ्ञतरस्स फलितस्स अम्बस्स मूले निपज्जि, बहूनि अम्बफलानि तहं तहं पतितानि होन्ति. तत्थेको वुड्ढतरो उपासको थेरस्स सन्तिकं उपगन्त्वा परिस्समं ञत्वा अम्बपानं पायेत्वा अत्तनो पिट्ठिं आरोपेत्वा वसनट्ठानं नेति. थेरो –
‘‘न पिता नपि ते माता, न ञाति नपि बन्धवो;
करोतेतादिसं किच्चं, सीलवन्तस्स कारणा’’ति. (विसुद्धि. १.२०) –
अत्तानं ओवदित्वा सम्मसनं आरभित्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा तस्स पिट्ठिगतो एव मग्गपटिपाटिया अरहत्तं सच्छाकासि. इमं सन्धाय वुत्तं ‘‘अम्बखादकमहातिस्सत्थेरवत्थुपि चेत्थ कथेतब्ब’’न्ति. सब्बथापीति सब्बप्पकारेनपि अनेसनवसेन, चित्तुप्पत्तिवसेनपि, पगेव कायवचीविप्फन्दितवसेनाति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘अनेसनाया’’तिआदि.
अपच्चवेक्खितपरिभोगे इणपरिभोगआपत्तिआदीनवस्स, तब्बिपरियायतो पच्चवेक्खितपरिभोगे आनिसंसस्स च दस्सनं आदीनवानिसंसदस्सनं. तस्स पन पच्चयाधिकारत्ता वुत्तं ‘‘पच्चयेसू’’ति. कारणकारणम्पि हि कारणभावेन वुच्चति यथा तिणेहि भत्तं सिद्धन्ति. येन कारणेन भिक्खुनो अपच्चवेक्खितपरिभोगो नाम सिया, तस्मिं वज्जिते पच्चयसन्निस्सितसीलं सिज्झति, विसुज्झति चाति दस्सेतुं ‘‘तस्मा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ पच्चयगेधन्ति गेधग्गहणेनेव सम्मोहोपि गहितोति दट्ठब्बो तेन सह पवत्तनतो, तदुपनिस्सयतो च. धम्मेन समेन उप्पन्नेति इदं पच्चयानं आगमनसुद्धिदस्सनं, न पच्चयसन्निस्सितसीलविसुद्धिदस्सनं. पच्चयानं हि इदमत्थितं उपधारेत्वा परिभुञ्जनं पच्चयसन्निस्सितसीलं. यस्मा पन ते पच्चया ञायाधिगता एव भिक्खुना परिभुञ्जितब्बा, तस्मा वुत्तं ‘‘धम्मेन समेन उप्पन्ने पच्चये’’ति. यथावुत्तेन विधिनाति ‘‘सीतस्स पटिघाताया’’तिआदिना (म. नि. १.२३; अ. नि. ६.५८; महानि. २०६) वुत्तविधिना.
धातुवसेन वाति ‘‘यथापच्चयं वत्तमानं धातुमत्तमेवेतं, यदिदं चीवरादि, तदुपभुञ्जको च पुग्गलो’’ति एवं धातुमनसिकारवसेन वा. पटिकूलवसेन वाति पिण्डपाते ताव आहारे पटिकूलसञ्ञावसेन, ‘‘सब्बानि पन इमानि चीवरादीनि अजिगुच्छनीयानि, इमं पूतिकायं पत्वा अतिविय जिगुच्छनीयानि जायन्ती’’ति एवं पटिकूलमनसिकारवसेन वा. ततो उत्तरीति पटिलाभकालतो उपरि. अनवज्जोवपरिभोगो आदितोव पञ्ञाय परिसोधितत्ता अधिट्ठहित्वा ठपितपत्तचीवरानं वियाति. पच्चवेक्खणाय आदिसुद्धिदस्सनपरमेतं, न परिभोगकाले पच्चवेक्खणपटिक्खेपपरं. तेनाह ‘‘परिभोगकालेपी’’तिआदि. तत्राति तस्मिं परिभोगकाले पच्चवेक्खणे. सन्निट्ठानकरोति असन्देहकरो एकन्तिको.
थेय्यपरिभोगो नाम अनरहस्स परिभोगो. भगवतापि अत्तनो सासने सीलवतो पच्चया अनुञ्ञाता, न दुस्सीलस्स. दायकानम्पि सीलवतो एव परिच्चागो, न दुस्सीलस्स. अत्तनो कारानं महप्फलभावस्स पच्चासीसनतो. इति सत्थारा अननुञ्ञातत्ता, दायकेहि च अपरिच्चत्तत्ता दुस्सीलस्स परिभोगो थेय्याय परिभोगो थेय्यपरिभोगो. इणवसेन परिभोगो इणपरिभोगो, पटिग्गाहकतो दक्खिणाविसुद्धिया अभावतो इणं गहेत्वा परिभोगो वियाति अत्थो. तस्माति ‘‘सीलवतो’’तिआदिना वुत्तमेवत्थं कारणभावेन पच्चामसति. चीवरं कायतो मोचेत्वा परिभोगे परिभोगे पुरेभत्त…पे… पच्छिमयामेसु पच्चवेक्खितब्बन्ति सम्बन्धो. तथा असक्कोन्तेन यथावुत्तकालविसेसवसेन एकदिवसे चतुक्खत्तुं तिक्खत्तुं द्विक्खत्तुं सकिंयेव वा पच्चवेक्खितब्बं. सचे अरुणं उग्गच्छति, इणपरिभोगट्ठाने तिट्ठति. हिय्यो यं मया चीवरं परिभुत्तं, तं यावदेव सीतस्स पटिघाताय…पे… हिरिकोपीनपटिच्छादनत्थं. हिय्यो यो मया पिण्डपातो परिभुत्तो, सो ‘‘नेव दवाया’’तिआदिना सचे अतीतपरिभोगपच्चवेक्खणं न करेय्याति वदन्ति, तं वीमंसितब्बं. सेनासनम्पि परिभोगे परिभोगेति पवेसे पवेसे. सतिपच्चयताति सतिया पच्चयभावो पटिग्गहणस्स, परिभोगस्स च पच्चवेक्खणसतिया पच्चयभावो युज्जति, पच्चवेक्खित्वाव पटिग्गहेतब्बं, परिभुञ्जितब्बञ्चाति अत्थो. तेनेवाह ‘‘सतिं कत्वा’’तिआदि. एवं सन्तेपीति यदिपि द्वीसुपि ठानेसु पच्चवेक्खणा युत्ता, एवं सन्तेपि. अपरे पनाहु – सति पच्चयताति सति भेसज्जपरिभोगस्स पच्चयभावे, सति पच्चयेति अत्थो. एवं सन्तेपीति पच्चये सतिपीति. तं तेसं मतिमत्तं. तथा हि पच्चयसन्निस्सितसीलं पच्चवेक्खणाय विसुज्झति, न पच्चयस्स भावमत्तेन.
एवं पच्चयसन्निस्सितसीलस्स विसुद्धिं दस्सेत्वा तेनेव पसङ्गेन सब्बापि विसुद्धियो दस्सेतुं ‘‘चतुब्बिधा हि सुद्धी’’तिआदिमाह. तत्थ सुज्झति एतायाति सुद्धि, यथाधम्मं देसनाव सुद्धि देसनासुद्धि. वुट्ठानस्सापि चेत्थ देसनाय एव सङ्गहो दट्ठब्बो. छिन्नमूलापत्तीनं पन अभिक्खुतापटिञ्ञाव देसना. अधिट्ठानविसिट्ठो संवरोव सुद्धि संवरसुद्धि. धम्मेन समेन पच्चयानं परियेट्ठि एव सुद्धि परियेट्ठिसुद्धि. चतूसुपि पच्चयेसु वुत्तविधिना पच्चवेक्खणाव सुद्धि पच्चवेक्खणसुद्धि. एस ताव सुद्धीसु समासनयो. सुद्धिमन्तेसु पन देसना सुद्धि एतस्साति देसनासुद्धि. सेसेसुपि एसेव नयो. सुद्धि-सद्दो पन वुत्तनयोव. एवन्ति संवरभेदं सन्धायाह. पहायाति वज्जेत्वा, अकत्वाति अत्थो.
दातब्बट्ठेन दायं, तं आदियन्तीति दायादा. अननुञ्ञातेसु सब्बेन सब्बं परिभोगाभावतो, अनुञ्ञातेसु एव च परिभोगसम्भवतो भिक्खूहि परिभुञ्जितब्बपच्चया भगवतो सन्तका. ‘‘धम्मदायादा मे, भिक्खवे, भवथ मा आमिसदायादा. अत्थि मे तुम्हेसु अनुकम्पा ‘किन्ति मे सावका धम्मदायादा भवेय्युं नो आमिसदायादा’’’ति (म. नि. १.२९) एवं पवत्तं धम्मदायादसुत्तञ्च एत्थ एतस्मिं अत्थे साधकं.
अवीतरागानं तण्हापरवसताय पच्चयपरिभोगे सामिभावो नत्थि, तदभावेन वीतरागानं तत्थ सामिभावो यथारुचिपरिभोगसम्भवतो. तथा हि ते पटिकूलम्पि अप्पटिकूलाकारेन, अप्पटिकूलम्पि पटिकूलाकारेन, तदुभयम्पि वज्जेत्वा अज्झुपेक्खनाकारेन पच्चये परिभुञ्जन्ति, दायकानञ्च मनोरथं परिपूरेन्ति. तेनाह ‘‘ते हि तण्हाय दासब्यं अतीतत्ता सामिनो हुत्वा परिभुञ्जन्ती’’ति.
सब्बेसन्ति अरियानं, पुथुज्जनानञ्च. कथं पुथुज्जनानं इमे परिभोगा सम्भवन्ति? उपचारवसेन. यो हि पुथुज्जनस्सापि सल्लेखपटिपत्तियं ठितस्स पच्चयगेधं पहाय तत्थ तत्थ अनुपलित्तेन चित्तेन परिभोगो, सो सामिपरिभोगो विय होति. सीलवतो पन पच्चवेक्खितपरिभोगो दायज्जपरिभोगो विय होति, दायकानं मनोरथस्स अविराधनतो. तथा हि वुत्तं ‘‘दायज्जपरिभोगेयेव वा सङ्गहं गच्छती’’ति. कल्याणपुथुज्जनस्स परिभोगे वत्तब्बमेव नत्थि, तस्स सेक्खसङ्गहतो. सेक्खसुत्तं (सं. नि. ५.१३) हेतस्सत्थस्स साधकं. तेनाह ‘‘सीलवापि ही’’तिआदि. पच्चनीकत्ताति यथा इणायिको अत्तनो रुचिया इच्छितदेसं गन्तुं न लभति, एवं इणपरिभोगयुत्तो लोकतो निस्सरितुं न लभतीति तप्पटिपक्खत्ता सीलवतो पच्चवेक्खितपरिभोगो आणण्यपरिभोगोति आह ‘‘आणण्यपरिभोगो वा’’ति. एतेन निप्परियायतो चतुपरिभोगविनिमुत्तो विसुंयेवायं परिभोगोति दस्सेति. इमाय सिक्खायाति सीलसङ्खाताय सिक्खाय. किच्चकारीति पटिञ्ञानुरूपं पटिपज्जनतो युत्तपत्तकारी.
इदानि तमेव किच्चकारितं सुत्तपदेन विभावेतुं ‘‘वुत्तम्पि चेत’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ विहारन्ति पतिस्सयं. सयनासनन्ति मञ्चादिं. उभयेनपि सेनासनमेव वुत्तं. आपन्ति उदकं. सङ्घाटिरजूपवाहनन्ति पंसुमलादिनो सङ्घाटिगतरजस्स धोवनं. सुत्वान धम्मं सुगतेन देसितन्ति चीवरादीसु ‘‘पटिसङ्खा योनिसो चीवरं पटिसेवति सीतस्स पटिघाताया’’तिआदिना (म. नि. १.२३; अ. नि. ६.५८; महानि. २०६) नयेन भगवता देसितं धम्मं सुत्वा. सङ्खाय सेवे वरपञ्ञसावकोति ‘‘पिण्ड’’न्ति वुत्तं पिण्डपातं, विहारादिपदेहि वुत्तं सेनासनं, ‘‘पिपासागेलञ्ञस्स वूपसमनतो पानीयम्पि गिलानपच्चयो’’ति आपमुखेन दस्सितं गिलानपच्चयं, सङ्घाटियादिचीवरन्ति चतुब्बिधं पच्चयं सङ्खाय ‘‘यावदेव इमस्स कायस्स ठितिया’’तिआदिना (म. नि. १.२३; २.२४; ३.७५; सं. नि. ४.१२०; अ. नि. ६.५८; ८.९; ध. स. १३५५) नयेन पच्चवेक्खित्वा. सेवे सेवितुं सक्कुणेय्य उत्तमपञ्ञस्स भगवतो सावको सेखो वा पुथुज्जनो वा.
यस्मा च सङ्खाय सेवी वरपञ्ञसावको, तस्मा हि पिण्डे…पे… पोक्खरे वारिबिन्दु, तथा होति. कालेनाति अरियानं भोजनकाले. लद्धाति लभित्वा. परतोति अञ्ञतो दायकतो. अनुग्गहाति अनुकम्पाय बहुम्हि उपनीते मत्तं सो जञ्ञा जानेय्य सततं सब्बकालं उपट्ठितो उपट्ठितस्सति. आलेपनरूहने यथाति भेसज्जलेपनेन वणस्स रुहने विय, मत्तं जानेय्याति योजना. आहरेति आहरेय्य. ‘‘आहरेय्याहार’’न्ति वा पाठो. यापनत्थन्ति सरीरस्स यापनाय. अमुच्छितोति तण्हामुच्छाय अमुच्छितो गेधं तण्हं अनापन्नो.
अत्तनो मातुलस्स सङ्घरक्खितत्थेरस्सेव नामस्स गहितत्ता भागिनेय्यसङ्घरक्खितसामणेरो. सालिकूरन्ति सालिभत्तं. सुनिब्बुतन्ति सुसीतलं. असञ्ञतोति अपच्चवेक्खणं सन्धायाह. सब्बासवपरिक्खीणोति परिक्खीणसब्बासवो.