पच्चयसन्निस्सितसीलवण्णना
१८. पटिसङ्खाति अयं ‘‘सयं अभिञ्ञा’’तिआदीसु (महाव. ११) विय य-कारलोपेन निद्देसो. योनिसोति चेत्थ उपायत्थो योनिसो-सद्दोति दस्सेन्तो आह ‘‘उपायेन पथेना’’ति. ‘‘पटिसङ्खाय ञत्वा’’ति वत्वा तयिदं पटिसङ्खानं पच्चवेक्खणन्ति दस्सेतुं ‘‘पच्चवेक्खित्वाति अत्थो’’तिआदि वुत्तं. यथा हि पच्चवेक्खित्वाति सीतपटिघातादिकं तं तं पयोजनं पति पति अवेक्खित्वा, ञाणेन पस्सित्वाति अत्थो, एवं पटिसङ्खायाति तदेव पयोजनं पति पति सङ्खाय, जानित्वाति अत्थो. ञाणपरियायो हि इध सङ्खा-सद्दोति. एत्थ च ‘‘पटिसङ्खा योनिसो’’तिआदि कामं पच्चयपरिभोगकालेन वुच्चति, धातुवसेन पन पटिकूलवसेन वा पच्चवेक्खणाय पच्चयसन्निस्सितसीलं सुज्झतीति अपरे. भिज्जतीति केचि. एके पन पठमं एव परियत्तन्ति वदन्ति, वीमंसितब्बं. ‘‘चीवर’’न्ति एकवचनं एकत्तमत्तं वाचकन्ति अधिप्पायेन ‘‘अन्तरवासकादीसु यं किञ्ची’’ति वुत्तं, जातिसद्दताय पन तस्स पाळियं एकवचनन्ति यत्तकानि चीवरानि योगिना परिहरितब्बानि, तेसं सब्बेसं एकज्झं गहणन्ति सक्का विञ्ञातुं, यं किञ्चीति वा अनवसेसपरियादानमेतं, न अनियमवचनं. ‘‘निवासेति वा पारुपति वा’’ति विकप्पनं पन पटिसेवनपरियायस्स परिभोगस्स विभागदस्सनन्ति तं पञ्ञपेत्वा सयननिसीदन-चीवरकुटिकरणादिवसेनापि परिभोगस्स सङ्गहो दट्ठब्बो.
पयोजनानं मरियादा पयोजनावधि, तस्स परिच्छिन्दनवसेन यो नियमो, तस्स वचनं पयोजना…पे… वचनं. इदानि तं नियमं विवरित्वा दस्सेतुं ‘‘एत्तकमेव ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अवधारणेन लीळाविभूसाविलम्बनानटम्बरादिवसेन वत्थपरिभोगं निसेधेति. तेनाह ‘‘न इतो भिय्यो’’ति. लीळावसेन हि एकच्चे सत्ता वत्थानि परिदहन्ति चेव उपसंवियन्ति च. यथा तं योब्बने ठिता नागरिकमनुस्सा. एकच्चे विभूसनवसेन, यथा तं रूपूपजीविनिआदयो. विलम्बनवसेन विलम्बका. नटम्बरवसेन भोजादयो. अज्झत्तधातुक्खोभो सीतरोगादिउप्पादको. उतुपरिणामनवसेनाति उतुनो परिवत्तनवसेन विसभागसीतउतुसमुट्ठानेन. वा-सद्देन हेमन्तादीसु हिमपातादिवसेन पवत्तस्स सङ्गहो दट्ठब्बो, न उप्पादेति सीतन्ति अधिप्पायो. यदत्थं पन तं विनोदनं, तं मत्थकप्पत्तं दस्सेतुं ‘‘सीतब्भाहते’’तिआदि वुत्तं. सब्बत्थाति ‘‘उण्हस्स पटिघाताया’’तिआदीसु सब्बेसु सेसपयोजनेसु. यदिपि सूरियसन्तापोपि उण्होव, तस्स पन आतपग्गहणेन गहितत्ता ‘‘अग्गिसन्तापस्सा’’ति वुत्तं. एकच्चो दावग्गिसन्तापो कायं चीवरेन पटिच्छादेत्वा सक्का विनोदेतुन्ति आह ‘‘तस्स वनदाहादीसु सम्भवो वेदितब्बो’’ति. डंसाति पिङ्गलमक्खिका. ते पन यस्मा डंसनसीला, तस्मा वुत्तं ‘‘डंसनमक्खिका’’ति. सप्पादयोति सप्पसतपदिउण्णनाभिसरबूविच्छिकादयो. फुट्ठसम्फस्सोति फुट्ठविसमाह. तिविधा हि सप्पा – दट्ठविसा फुट्ठविसा दिट्ठविसा. तेसु पुरिमका द्वे एव गहिता. सतपदिआदीनम्पि तादिसानं सङ्गण्हनत्थं. नियतपयोजनं एकन्तिकं, सब्बकालिकञ्च पयोजनं. हिरी कुप्पति निल्लज्जता सण्ठाति. तेनाह ‘‘विनस्सती’’ति. कूपावतरणं वा पटिच्छादनं अरहतीति कोपिनं. हिरियितब्बट्ठेन हिरी च तं कोपिनञ्चाति हिरिकोपिनन्ति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. तस्स चाति च-सद्दो पुब्बे वुत्तपयोजनानं सम्पिण्डनत्थो.
यं किञ्चि आहारन्ति खादनीयभोजनीयादिभेदं यं किञ्चि आहरितब्बवत्थुं. पिण्डाय भिक्खाय उलतीति पिण्डोलो, तस्स कम्मं पिण्डोल्यं. तेन पिण्डोल्येन भिक्खाचरियाय. पतितत्ताति पक्खिपितत्ता. पिण्डपातो पत्ते पक्खित्तभिक्खाहारो. पिण्डानं वा पातोति घरे घरे लद्धभिक्खानं सन्निपातो. ‘‘नत्थि दवा’’तिआदीसु (दी. नि. अट्ठ. ३.३०५) सहसा किरियापि ‘‘दवा’’ति वुच्चति, ततो विसेसनत्थं ‘‘दवत्थं, कीळानिमित्तन्ति वुत्तं होती’’ति आह. मुट्ठिकमल्ला मुट्ठियुद्धयुज्झनका. आदि-सद्देन निबुद्धयुज्झनकादीनं गहणं. बलमदनिमित्तन्ति बलं निस्साय उप्पज्जनकमदो बलमदो. तं निमित्तं, बलस्स उप्पादनत्थन्ति अत्थो. पोरिसमदनिमित्तन्ति पोरिसमदो वुच्चति पुरिसमानो ‘‘अहं पुरिसो’’ति उप्पज्जनकमानो. असद्धम्मसेवनासमत्थतं निस्साय पवत्तो मानो, रागो एव वा पोरिसमदोति केचि. तं निमित्तं. अन्तेपुरिका राजोरोधा. सब्बेसं सन्निवेसयोग्यताय वेसियो रूपूपजीविनियो. मण्डनं नाम इधावयवपारिपूरीति आह ‘‘अङ्गपच्चङ्गानं पीणभावनिमित्त’’न्ति, परिब्रूहनहेतूति अत्थो. नटा नाम रङ्गनटा. नच्चका लङ्घकादयो. विभूसनं सोभासमुप्पादनन्ति आह ‘‘पसन्नच्छविवण्णतानिमित्त’’न्ति.
एतं पदं. मोहूपनिस्सयप्पहानत्थन्ति मोहस्स उपनिस्सयतापहानाय. दवा हि मोहेन होति, मोहञ्च वड्ढेतीति तस्सा वज्जनेन मोहस्स अनुपनिस्सयता. दोसूपनिस्सयप्पहानत्थन्ति इदं बलमदस्स, पुरिसमदस्स च दोसहेतुनो वसेन वुत्तं, इतरस्स पन वसेन ‘‘रागूपनिस्सयप्पहानत्थ’’न्ति वत्तब्बं. मण्डनविभूसनपटिक्खेपो सिया मोहूपनिस्सयप्पहानायपि, रागूपनिस्सयताय पन उजुपटिपक्खोति वुत्तं ‘‘रागूपनिस्सयप्पहानत्थ’’न्ति. यदिपि एकच्चस्स दवमदे आरब्भ परस्स पटिघसंयोजनादीनं उप्पत्ति होतियेव मनोपदोसिकदेवादीनं विय, अत्तनो पन दवमदे आरब्भ येसं सविसेसं रागमोहमानादयो पापधम्मा उप्पज्जन्ति. ते सन्धाय ‘‘अत्तनो संयोजनुप्पत्तिपटिसेधनत्थ’’न्ति वत्वा मण्डनविभूसनानि पटिच्च सविसेसं परस्सपि रागमोहादयो पवत्तन्तीति ‘‘परस्सपि संयोजनुप्पत्तिपटिसेधनत्थ’’न्ति वुत्तं. अयोनिसो पटिपत्तियाति एत्थ कामसुखल्लिकानुयोगं मुञ्चित्वा सब्बापि मिच्छापटिपत्ति अयोनिसो पटिपत्ति. पुरिमेहि द्वीहि पदेहि अयोनिसो पटिपत्तिया, पच्छिमेहि द्वीहि कामसुखल्लिकानुयोगस्स पहानं वुत्तन्ति वदन्ति. ‘‘चतूहिपि चेतेही’’ति पन वचनतो सब्बेहि उभिन्नम्पि पहानं वुत्तन्ति वेदितब्बं. कामकीळापि दवन्तोगधा होतियेव, पुरिसमदोपि कामसुखल्लिकानुयोगस्स हेतुयेवाति.
चातुमहाभूतिकस्साति चतुमहाभूते सन्निस्सितस्स. रूपकायस्साति चतुसन्ततिरूपसमूहस्स. ठितियाति ठितत्थं. सा पनस्स ठिति पबन्धवसेन इच्छिताति आह ‘‘पबन्धट्ठितत्थ’’न्ति. पवत्तियाति जीवितिन्द्रियप्पवत्तिया. तथा हि जीवितिन्द्रियं ‘‘यापना वत्तना’’ति (ध. स. १९, ६३४) च निद्दिट्ठं. तस्सा च अविच्छेदो आहारूपयोगेन होति. कायस्स चिरतरं याव आयुकप्पो, ताव अवत्थानं यापनाति दस्सेन्तो ‘‘चिरकालट्ठितत्थं वा’’ति आह. इदानि वुत्तमेवत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘घरूपत्थम्भमिवा’’तिआदि वुत्तं. तत्थायं योजना – यथा जिण्णघरसामिको घरस्स उपत्थम्भनं करोति तस्स अपतनत्थं, यथा च साकटिको अक्खब्भञ्जनं करोति तस्स सम्पवत्तनत्थं, एवमेस योगी कायस्स ठितत्थं, यापनत्थञ्च पिण्डपातं पटिसेवति परिभुञ्जतीति. एतेन ठिति नाम अपतनं यापना पवत्तीति दस्सेति. न दवमदमण्डनविभूसनत्थन्ति इदं ‘‘यावदेवा’’ति अवधारणेन निवत्तितत्थदस्सनं. तिट्ठन्ति उपादिन्नधम्मा एतायाति ठिति, आयूति आह ‘‘ठितीति जीवितिन्द्रियस्सेतं अधिवचन’’न्ति. तथा हि तं आयु ‘‘ठिती’’ति निद्दिट्ठं, ठितिया यापनायाति कायस्स ठितिहेतुताय ‘‘ठिती’’ति लद्धवोहारस्स जीवितिन्द्रियस्स पवत्तनत्थन्ति अत्थो. तेनाह ‘‘जीवितिन्द्रियपवत्तापनत्थ’’न्ति. आबाधट्ठेनाति विबाधनट्ठेन, रोगट्ठेन वा. जिघच्छापरमा हि रोगा. उपरमत्थन्ति वूपसमत्थं. वणालेपनमिव वणिको. उण्हसीतादीसु अभिभवन्तेसु तप्पटिकारं सीतुण्हं विय पटिसेवतीति सम्बन्धो. मग्गब्रह्मचरियं ठपेत्वा सिक्खत्तयसङ्गहा सासनावचरितब्बा अनुसासनी सासनब्रह्मचरियन्ति आह ‘‘सकलसासनब्रह्मचरियस्स च मग्गब्रह्मचरियस्स चा’’ति. अनुग्गहणत्थन्ति अनु अनु गण्हनत्थं सम्पादनत्थं. कायबलं निस्सायाति यथासमारद्धं गुणविसेसपारिपूरिहेतुभूतं कायबलमत्तं निस्साय. तेनाह ‘‘सिक्खत्तयानुयोगवसेना’’तिआदि. कन्तारनित्थरणत्थिका जायम्पतिका, नदीसमुद्दनित्थरणत्थिका च पुत्तमंसादीनि यथा अगिद्धा अमुच्छिता केवलं तं तं अत्थसिद्धिमेव अवेक्खन्ता पटिसेवन्ति तेहि विना असिज्झनतो, एवमयम्पि केवलं भवकन्तारनित्थरणत्थिको अगिद्धो अमुच्छितो तेन विना असिज्झनतो पिण्डपातं पटिसेवतीति उपमासंसन्दनं.
इतीति पकारत्थे निपातपदं. तेन पटिसेवियमानस्स पिण्डपातस्स पटिसेवनाकारो गय्हतीति आह ‘‘एवं इमिना पिण्डपातपटिसेवनेना’’ति. पुराणन्ति भोजनतो पुरिमकालिकत्ता पुरातनं. पटिहङ्खामीति पटिहनिस्सामि. नवञ्च वेदनं न उप्पादेस्सामीति पटिसेवतीति योजना. कीदिसं, कथञ्चाति आह ‘‘अपरिमित…पे… अञ्ञतरो विया’’ति. अपरिमितं अपरिमाणं भोजनं पच्चयो एतिस्साति अपरिमितभोजनपच्चया, तं अपरिमितभोजनपच्चयं अत्तनो गहणीतेजपमाणतो अतिक्कन्तपमाणभोजनहेतुकन्ति अत्थो. यो बहुं भुञ्जित्वा अत्तनो धम्मताय उट्ठातुं असक्कोन्तो ‘‘आहर हत्थ’’न्ति वदति, अयं आहरहत्थको. यो भुञ्जित्वा अच्चुद्धुमातकुच्छिताय उट्ठितोपि साटकं निवासेतुं न सक्कोति, अयं अलंसाटको. यो भुञ्जित्वा उट्ठातुं असक्कोन्तो तत्थेव परिवत्तति, अयं तत्रवट्टको. यो यथा काकेहि आमसितुं सक्का, एवं याव मुखद्वारं आहारेति, अयं काकमासको. यो भुञ्जित्वा मुखे सन्धारेतुं असक्कोन्तो तत्थेव वमति, अयं भुत्तवमितको. एतेसं अञ्ञतरो विय. अथ वा पुराणवेदना नाम अभुत्तपच्चया उप्पज्जनकवेदना. तं ‘‘पटिहनिस्सामी’’ति पटिसेवति. नववेदना नाम अतिभुत्तपच्चयेन उप्पज्जनकवेदना. तं ‘‘न उप्पादेस्सामी’’ति पटिसेवति. अथ वा नववेदना नाम अभुत्तपच्चयेन उप्पज्जनकवेदना, तस्सा अनुप्पन्नाय अनुप्पज्जनत्थमेव पटिसेवति. अभुत्तपच्चया उप्पज्जनकाति चेतं खुद्दाय विसेसनं. यस्सा अप्पवत्ति भोजनेन कातब्बा, तस्सा दस्सनत्थं. अभुत्तपच्चयेन, भुत्तपच्चयेन च उप्पज्जनकानुप्पज्जनकवेदनासु पुरिमा यथापवत्ता जिघच्छानिमित्ता वेदना. सा हि अभुञ्जन्तस्स भिय्योपवड्ढनवसेन उप्पज्जति. पच्छिमापि खुद्दानिमित्ताव अङ्गदाहसूलादिवेदना पवत्ता. सा हि भुत्तपच्चया पुब्बे अनुप्पन्नाव नुप्पज्जिस्सतीति अयमेतासं विसेसो. विहिंसानिमित्तता चेतासं विहिंसाय विसेसो.
या वेदना. अधुनाति एतरहि. असप्पायापरिमितभोजनं निस्सायाति असप्पायापरिमितस्स आहारस्स भुञ्जनपयोगं आगम्म उप्पज्जतीति अत्थो. पुराणकम्मपच्चयवसेनाति पुब्बे पुरिमजातियं कतत्ता पुराणस्स कम्मस्स पच्चयतावसेन पयोगविपत्तिं आगम्म उप्पज्जनारहताय तं वज्जेत्वा पयोगसम्पत्तिया उपट्ठापनं दुक्खवेदनापच्चयघातो, पटिहननञ्च होतीति आह ‘‘तस्सा पच्चयं विनासेन्तो तं पुराणञ्च वेदनं पटिहङ्खामी’’ति. अयुत्तपरिभोगो पच्चये अपच्चवेक्खित्वा परिभोगो. सो एव कतूपचितकम्मताय कम्मूपचयो. तं निस्साय पटिच्च आयतिं अनागते काले उप्पज्जनतो या चायं ‘‘नववेदना’’ति वुच्चतीति योजना. युत्तपरिभोगवसेनाति पच्चवेक्खित्वा पच्चयानं परिभोगवसेन, तस्सा नववेदनाय मूलं अयुत्तपरिभोगकम्मं अनिब्बत्तेन्तो सब्बेन सब्बं अनुप्पादेन्तो. एत्तावताति ‘‘इति पुराण’’न्तिआदिना वुत्तेन पदद्वयेन. ‘‘विहिंसूपरतिया’’तिआदिना वा पदचतुक्केन युत्तपरिभोगसङ्गहो पब्बजितानुच्छविकस्स पच्चयपरिभोगस्स वुत्तत्ता. अत्तकिलमथानुयोगप्पहानं जिघच्छादिदुक्खपटिघातस्स भासितत्ता. झानसुखादीनं पच्चयभूतस्स कायसुखस्स अविस्सज्जनतो धम्मिकसुखापरिच्चागो च दीपितो होति.
असप्पायापरिमितूपयोगेन जीवितिन्द्रियुपच्छेदको, इरियापथभञ्जनको वा सिया परिस्सयो, सप्पायपरिमितूपयोगेन पन सो न होति. तथा सति चिरकालप्पवत्तिसङ्खाता सरीरस्स यात्रा यापना भविस्सतीति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘परिमितपरिभोगेन…पे… भविस्सती’’ति आह. यो रोगो साद्धो असाद्धो च न होति, सो याप्यरोगो, सो एतस्स अत्थीति याप्यरोगी. सो हि निच्चकालं भेसज्जं उपसेवति, तथा अयम्पीति. यदि यात्रापि यापना, पुब्बेपि ‘‘यापनाया’’ति वुत्तं, को एत्थ विसेसोति? पुब्बे ‘‘यापनाया’’ति जीवितिन्द्रिययापना अधिप्पेता, इध पन चतुन्नम्पि इरियापथानं अविच्छेदसङ्खाता यापना यात्राति अयमेत्थ विसेसो. बुद्धपटिकुट्ठेन मिच्छाजीवेन पच्चयपरियेसना अयुत्तपरियेसना. दायकदेय्यधम्मानं, अत्तनो च पमाणं अजानित्वा पटिग्गहणं, सद्धादेय्यविनिपातनत्थं वा पटिग्गहणं अयुत्तपटिग्गहणं, येन वा आपत्तिं आपज्जति. अपच्चवेक्खित्वा परिभोगो अयुत्तपरिभोगो. तेसं परिवज्जनं धम्मेन समेन पच्चयुप्पादनादिवसेन वेदितब्बं. धम्मेन हि पच्चये परियेसित्वा धम्मेन पटिग्गहेत्वा पच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जनं अनवज्जता नाम.
अरतीति उक्कण्ठा. पन्तसेनासनेसु, अधिकुसलधम्मेसु च अनभिरति. तन्दीति पचलायिका निद्दा. विजम्भिताति थिनमिद्धाभिभवेन कायस्स विजम्भना. विञ्ञूहि गरहा विञ्ञूगरहा. एकच्चो हि अनवज्जंयेव सावज्जं करोति, ‘‘लद्धं मे’’ति पमाणाधिकं भुञ्जित्वा तं जीरापेतुं असक्कोन्तो उद्धंविरेचनअधोविरेचनादीहि किलमति, सकलविहारे भिक्खू तस्स सरीरपटिजग्गनभेसज्जपरियेसनापसुता होन्ति. अञ्ञे ते ‘‘किं इद’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘असुकस्स उदरं उद्धुमात’’न्तिआदीनि सुत्वा ‘‘निच्चकालमेस एवंपकतिको अत्तनो कुच्छिपमाणं नाम न जानाती’’ति निन्दन्ति, एवं अनवज्जंयेव सावज्जं करोति. एवं अकत्वा ‘‘अनवज्जता च भविस्सती’’ति पटिसेवति. अत्तनो हि पकतिअग्गिबलादिं जानित्वा ‘‘एवं मे अरतिआदीनं अभावेन कायसुखता, अगरहितब्बता च भविस्सती’’ति पमाणयुत्तमेव पटिसेवति. यावतको भोजनेन अत्थो, तस्स साधनेन यावदत्थं उदरस्स परिपूरणेन उदरावदेहकं भोजनं यावदत्थउदरावदेहकभोजनं, तस्स परिवज्जनेन. सेय्याय सयनेन लद्धब्बसुखं सेय्यसुखं, उभोहि पस्सेहि सम्परिवत्तनकं सयन्तस्स उप्पज्जनसुखं पस्ससुखं, मिद्धेन निद्दायनेन उप्पज्जनसुखं मिद्धसुखं, तेसं सेय्य…पे… सुखानं पहानतो चतुन्नं इरियापथानं योग्यभावस्स पटिपादनं कायस्स चतुइरियापथयोग्यभावपटिपादनं, ततो. सुखो इरियापथविहारो फासुविहारो. पच्छिमे विकप्पे, सब्बविकप्पेसु वा वुत्तं फासुविहारलक्खणं आगमेन समत्थेतुं ‘‘वुत्तम्पि हेत’’न्तिआदि वुत्तं. तीसुपि विकप्पेसु आहारस्स ऊनपरिभोगवसेनेव हि फासुविहारो वुत्तोति.
एत्तावताति ‘‘यात्रा’’तिआदिना वुत्तेन पदत्तयेन. ‘‘यात्रा च मे भविस्सती’’ति पयोजनपरिग्गहदीपना. यात्रा हि नं आहारूपयोगं पयोजेतीति. धम्मिकसुखापरिच्चागहेतुको फासुविहारो मज्झिमा पटिपदा अन्तद्वयपरिवज्जनतो. इमस्मिं पन ठाने अट्ठ अङ्गानि समोधानेतब्बानि – ‘‘नेव दवाया’’ति एकं अङ्गं, ‘‘न मदाया’’ति एकं, ‘‘न मण्डनाया’’ति एकं, ‘‘न विभूसनाया’’ति एकं, ‘‘यावदेव इमस्स कायस्स ठितिया यापनाया’’ति एकं, ‘‘विहिंसूपरतिया ब्रह्मचरियानुग्गहाया’’ति एकं, ‘‘इति पुराणञ्च वेदनं पटिहङ्खामि, नवञ्च वेदनं न उप्पादेस्सामी’’ति एकं, ‘‘यात्रा च मे भविस्सती’’ति एकं. ‘‘अनवज्जता च फासुविहारो चा’’ति अयमेत्थ भोजनानिसंसो. महासिवत्थेरो पनाह ‘‘हेट्ठा चत्तारि अङ्गानि पटिक्खेपो नाम, उपरि पन अट्ठङ्गानि समोधानेतब्बानी’’ति. तत्थ ‘‘यावदेव इमस्स कायस्स ठितिया’’ति एकं अङ्गं, ‘‘यापनाया’’ति एकं, ‘‘विहिंसूपरतिया’’ति एकं, ‘‘ब्रह्मचरियानुग्गहाया’’ति एकं, ‘‘इति पुराणञ्च वेदनं पटिहङ्खामी’’ति एकं, ‘‘नवञ्च वेदनं न उप्पादेस्सामी’’ति एकं, ‘‘यात्रा च मे भविस्सती’’ति एकं, ‘‘अनवज्जता चा’’ति एकं. फासुविहारो पन भोजनानिसंसोति. एवं अट्ठङ्गसमन्नागतं आहारं आहारेन्तो पटिसङ्खा योनिसो पिण्डपातं पटिसेवति नाम.
यत्थ यत्थाति भुम्मनिद्देसेन सेन-सद्दस्स अधिकरणत्थवुत्तिमाह. तथा आसन-सद्दस्साति. अड्ढयोगादिम्हीति आदि-सद्देन पासादादिं, मञ्चादिञ्च सङ्गण्हाति. यत्थ यत्थ विहारे वा अड्ढयोगादिम्हि वा आसतीति विहारअड्ढयोगादिके आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. इध आदि-सद्देन पीठसन्थतादीनम्पि सङ्गहो वेदितब्बो. परिसहनट्ठेनाति अभिभवनट्ठेन, विबाधनट्ठेनाति अत्थो. उतुयेव उतुपरिस्सयोति सीतुण्हादिउतुयेव असप्पायो वुत्तनयेन उतुपरिस्सयो. तस्स उतुपरिस्सयस्स विनोदनत्थं, अनुप्पन्नस्स अनुप्पादनत्थं, उप्पन्नस्स वूपसमनत्थञ्चाति अत्थो. नानारम्मणतो पटिसंहरित्वा कम्मट्ठानभूते एकस्मिंयेव आरम्मणे चित्तस्स सम्मदेव लयनं पटिसल्लानं, तत्थ आरामो अभिरति पटिसल्लानारामो, तदत्थं. सेनासनं हि विवित्तं योगिनो भावनानुकूलं सुञ्ञागारभावतो. तं पनेतं अत्थद्वयं विभावेतुं ‘‘यो सरीराबाधचित्तविक्खेपकरो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ एकीभावसुखत्थन्ति एकीभावहेतुकं सुखं एकीभावसुखं, तदत्थं. गणसङ्गणिककिलेससङ्गणिकाभावेन उप्पज्जनकसुखं.
यदि उतुयेव उतुपरिस्सयो, ‘‘उतु च सीतुण्ह’’न्ति सीतुण्हपटिघातं वत्वा उतुपरिस्सयविनोदनं कस्मा वुत्तन्ति चोदनं सन्धायाह ‘‘कामञ्चा’’तिआदि. तत्थ ‘‘नियतं उतुपरिस्सयविनोदन’’न्ति एतेन ‘‘सीतस्स पटिघाताय उण्हस्स पटिघाताया’’ति एत्थ वुत्तं सीतुण्हं अनियतं कदाचि कदाचि उप्पज्जनकं, उतुपरिस्सयो पन सब्बदाभावी अधिप्पेतोति दस्सेति. वुत्तप्पकारोति ‘‘सीतादिको, असप्पायो’’ति च एवं वुत्तप्पकारो विवटङ्गणरुक्खमूलादीसु निसिन्नस्स अपरिगुत्तिया असंवुतद्वारादिताय पाकटपरिस्सया, असप्पायरूपदस्सनादिना अपाकटपरिस्सया च भिक्खुस्स कायचित्तानं आबाधं करेय्युं. यत्थ गुत्ते सेनासने आबाधं न करोन्ति. एवं जानित्वाति उभयपरिस्सयरहितन्ति एवं ञत्वा पटिसेवन्तो भिक्खु वेदितब्बोति सम्बन्धो.
धातुक्खोभलक्खणस्स, तंहेतुकदुक्खवेदनालक्खणस्स वा रोगस्स पटिपक्खभावो पटिअयनट्ठो. तेनाह ‘‘पच्चनीकगमनट्ठेनाति अत्थो’’ति, वूपसमनट्ठेनाति वुत्तं होति. यस्स कस्सचीति सप्पिआदीसु यस्स कस्सचि. सप्पायस्साति हि तस्स विकारवूपसमेनाति अधिप्पायो. भिसक्कस्स कम्मं तेन विधातब्बतो. तेनाह ‘‘तेन अनुञ्ञातत्ता’’ति. नगरपरिक्खारेहीति नगरं परिवारेत्वा रक्खणकेहि. विवटपरिक्खेपो परिक्खा उड्डापो पाकारो एसिका पलिघो पाकारपत्थण्डिलन्ति सत्त ‘‘नगरपरिक्खारा’’ति वदन्ति. सीलपरिक्खारोति सुविसुद्धसीलालङ्कारो. अरियमग्गो हि इध ‘‘रथो’’ति अधिप्पेतो. तस्स च सम्मावाचादयो अलङ्कारट्ठेन ‘‘परिक्खारो’’ति वुत्ता. जीवितपरिक्खाराति जीवितस्स पवत्तिकारणानि. समुदानेतब्बाति सम्मा उद्धं उद्धं आनेतब्बा परियेसितब्बा. परिवारोपि होति अन्तरायानं परितो वारणतो. तेनाह ‘‘जीवित…पे… रक्खणतो’’ति.
तत्थ अन्तरन्ति विवरं, ओकासोति अत्थो. वेरिकानं अन्तरं अदत्वा अत्तनो सामिकानं परिवारेत्वा ठितसेवका विय रक्खणतो. अस्साति जीवितस्स. कारणभावतोति चिरप्पवत्तिया कारणभावतो. रसायनभूतं हि भेसज्जं सुचिरम्पि कालं जीवितं पवत्तेतियेव. यदिपि अनुप्पन्ना एव दुक्खवेदना भेसज्जपरिभोगेन पटिहञ्ञन्ति, न उप्पन्ना तासं सरसेनेव भिज्जनतो, उप्पन्नसदिसा पन ‘‘उप्पन्ना’’ति वुच्चन्ति. भवति हि तंसदिसेसु तब्बोहारो, यथा सा एव तित्तिरि, तानियेव ओसधानीति. तस्मा वुत्तं ‘‘उप्पन्नानन्ति जातानं भूतानं निब्बत्तान’’न्ति. सञ्चयतो पट्ठाय सो धातुक्खोभो समुट्ठानं एतेसन्ति तंसमुट्ठाना. ‘‘दुक्खवेदना’’ति वत्वा सा अकुसलसभावापि अत्थीति ततो विसेसेतुं ‘‘अकुसलविपाकवेदना’’ति वुत्तं. ब्याबाधनट्ठेन ब्याबाधो, ब्याबाधोव ब्याबज्झं, दुक्खन्ति अत्थो. नत्थि एत्थ ब्याबज्झन्ति अब्याबज्झं, निद्दुक्खता. तेनाह ‘‘अब्याबज्झपरमताया’’ति निद्दुक्खपरमतायाति. तं दुक्खन्ति रोगनिमित्तकं दुक्खं.
चीवरादीनं पच्चयानं निस्सयनं परिभोगो एवाति दस्सेतुं ‘‘ते पटिच्च निस्साया’’ति वत्वा ‘‘परिभुञ्जमाना’’ति वुत्तं. पवत्तन्तीति जीवन्ति. जीवनम्पि हि पवत्तनं, यतो जीवितिन्द्रियं ‘‘पवत्तनरस’’न्ति वुच्चति.