आजीवपारिसुद्धिसीलवण्णना

१६. वुत्तेति इधेव उद्देसवसेन पुब्बे वुत्ते. तथा हि ‘‘आजीवहेतु पञ्ञत्तानं छन्नं सिक्खापदान’’न्ति पदुद्धारं कत्वा तानि पाळिवसेनेव दस्सेतुं ‘‘यानि तानी’’तिआदि आरद्धं. तत्थ यानि तानि एवं पञ्ञत्तानि छ सिक्खापदानीति सम्बन्धो. आजीवहेतूति जीविकनिमित्तं, ‘‘एवाहं पच्चयेहि अकिलमन्तो जीविस्सामी’’ति अधिप्पायेन. आजीवकारणाति तस्सेव वेवचनं. पापिच्छोति पापिकाय असन्तगुणसम्भावनिच्छाय समन्नागतो. इच्छापकतोति इच्छाय अपकतो उपद्दुतो, अभिभूतो वा. असन्तन्ति अविज्जमानं. अभूतन्ति अनुप्पन्नं. अनुप्पन्नत्ता हि तस्स तं असन्तन्ति पुरिमस्स पच्छिमं कारणवचनं. उत्तरिमनुस्सधम्मन्ति उत्तरिमनुस्सानं उक्कट्ठपुरिसानं धम्मं, मनुस्सधम्मतो वा उत्तरि उक्कट्ठं. उल्लपतीति उग्गतायुको लपति. सीलं हि भिक्खुनो आयु, तं तस्स तथालपनसमकालमेव विगच्छति. तेनाह ‘‘आपत्ति पाराजिकस्सा’’ति पाराजिकसङ्खाता आपत्ति अस्स, पाराजिकसञ्ञितस्स वा वीतिक्कमस्स आपज्जनं उल्लपनन्ति अत्थो. सञ्चरित्तं समापज्जतीति सञ्चरणभावं आपज्जति, इत्थिया वा पुरिसमतिं, पुरिसस्स वा इत्थिमतिं आरोचेतीति अधिप्पायो. ‘‘इमेसं छन्नं सिक्खापदानं वीतिक्कमस्स वसेना’’ति सम्बन्धो हेट्ठा दस्सितो एव.

कुहनातिआदीसूति हेट्ठा उद्दिट्ठपाळियाव पदुद्धारो. अयं पाळीति अयं विभङ्गे (विभ. ८६१) आगता निद्देसपाळि.

१७. चीवरादिपच्चया लब्भन्तीति लाभा. ते एव सक्कच्चं आदरवसेन दिय्यमाना सक्कारा. पत्थटयसता कित्तिसद्दो. तं लाभञ्च सक्कारञ्च कित्तिसद्दञ्च. सन्निस्सितस्साति एत्थ तण्हानिस्सयो अधिप्पेतोति आह ‘‘पत्थयन्तस्सा’’ति. असन्तगुणदीपनकामस्साति असन्ते अत्तनि अविज्जमाने सद्धादिगुणे सम्भावेतुकामस्स. असन्तगुणसम्भावनतालक्खणा, पटिग्गहणे च अमत्तञ्ञुतालक्खणा हि पापिच्छता. इच्छाय अपकतस्साति पापिकाय इच्छाय सम्माआजीवतो अपेतो कतोति अपकतो. तथाभूतो च आजीवूपद्दवेन उपद्दुतोति कत्वा आह ‘‘उपद्दुतस्साति अत्थो’’ति.

कुहनमेव पच्चयुप्पादनस्स वत्थूति कुहनवत्थु. तिविधम्पेतं तत्थ आगतं तस्स निस्सयभूताय इमाय पाळिया दस्सेतुन्ति एवमत्थो दट्ठब्बो. तदत्थिकस्सेवाति तेहि चीवरादीहि अत्थिकस्सेव. पटिक्खिपनेनाति चीवरादीनं पटिक्खिपनहेतु. अस्साति भवेय्य. पटिग्गहणेन चाति च-सद्देन पुब्बे वुत्तं पटिक्खिपनं समुच्चिनोति.

भिय्योकम्यतन्ति बहुकामतं. यन्ति किरियापरामसनं, तस्मा ‘‘धारेय्या’’ति एत्थ यदेतं सङ्घाटिं कत्वा धारणं, एतं समणस्स सारुप्पन्ति योजना. पापणिकानीति आपणतो छड्डितानि. नन्तकानीति अन्तरहितानि चोळखण्डानि. उच्चिनित्वाति उञ्छनेन चिनित्वा सङ्गहेत्वा. उञ्छाचरियायाति उञ्छाचरियाय लद्धेन. गिलानस्स पच्चयभूता भेसज्जसङ्खाता जीवितपरिक्खारा गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारा. पूतिमुत्तन्ति पुराणस्स, अपुराणस्स च सब्बस्स गोमुत्तस्सेतं नामं. पूतिमुत्तेनाति पूतिभावेन मुत्तेन परेहि छड्डितेन, पूतिभूतेन वा गोमुत्तेन. धुतवादोति परेसम्पि धुतगुणवादी. सम्मुखीभावाति सम्मुखतो विज्जमानत्ता, लब्भमानतायाति अत्थो.

अत्तानं उत्तरिमनुस्सधम्माधिगमस्स सामन्ते कत्वा जप्पनं सामन्तजप्पनं. महेसक्खोति महानुभावो, उत्तरिमनुस्सधम्माधिगमेनाति अधिप्पायो. ‘‘मित्तो’’ति सामञ्ञतो वत्वा पुन तं विसेसेति ‘‘सन्दिट्ठो सम्भत्तो’’ति. दिट्ठमत्तो हि मित्तो सन्दिट्ठो. दळ्हभत्तिको सम्भत्तो. सहायोति सह आयनको, सखाति अत्थो. सत्तपदिनो हि ‘‘सखा’’ति वुच्चन्ति. विहारो पाकारपरिच्छिन्नो सकलो आवासो. अड्ढयोगो दीघपासादो, गरुळसण्ठानपासादोतिपि वदन्ति. पासादो चतुरस्सपासादो. हम्मियं मुण्डच्छदनपासादो. कूटागारं द्वीहि कण्णिकाहि कत्तब्बपासादो. अट्टो पटिराजूनम्पि पटिबाहनयोग्यो चतुपञ्चभूमको पटिस्सयविसेसो. माळो एककूटसङ्गहितो अनेककोणवन्तो पटिस्सयविसेसो. उद्दण्डो अगब्भिका एकद्वारा दीघसालाति वदन्ति. अपरे पन भणन्ति – विहारो नाम दीघमुखपासादो. अड्ढयोगो एकपस्सेन छदनकसेनासनं. तस्स किर एकपस्से भित्ति उच्चतरा होति, इतरपस्से नीचा, तेन तं एकपस्सछदनकं होति. पासादो आयतचतुरस्सपासादो. हम्मियं मुण्डच्छदनं चन्दिकङ्गणयुत्तं. गुहा केवला पब्बतगुहा. लेणं द्वारबद्धं. कूटागारं यो कोचि कण्णिकाबद्धपासादो. अट्टो बहलभित्तिगेहं. यस्स गोपानसियो अग्गहेत्वा इट्ठकाहि एव छदनं होति. अट्टालकाकारेन करीयतीतिपि वदन्ति. माळो वट्टाकारेन कतसेनासनं. उद्दण्डो एको पटिस्सयविसेसो. यो ‘‘भण्डसाला, उदोसित’’न्तिपि वुच्चति. उपट्ठानसाला सन्निपतनट्ठानं.

कुच्छितरजभूताय पापिच्छताय निरत्थकं कायवचीविप्फन्दनिग्गण्हनं कोरजं, तं एतस्स अत्थीति कोरजिको, कोहञ्ञेन संयतकायो, अतिविय, अभिण्हं वा कोरजिको कोरजिककोरजिको. अतिपरिसङ्कितोति केचि. अतिविय कुहो कुहककुहको, सातिसयविम्हापकोति अत्थो. अतिविय लपो लपनको लपकलपको. मुखसम्भाविकोति कोरजिककोरजिकादिभावेन पवत्तवचनेहि अत्तनो मुखमत्तेन अञ्ञेहि सम्भाविको. सो एवरूपो एवरूपताय एव अत्तानं परं विय कत्वा ‘‘अयं समणो’’तिआदीनि कथेति. गम्भीरन्तिआदि तस्सा कथाय उत्तरिमनुस्सधम्मपटिबद्धताय वुत्तं.

सम्भावनाधिप्पायकतेनाति ‘‘कथं नु खो मं जनो ‘अरियो’ति वा ‘विसेसलाभी’ति वा सम्भावेय्या’’ति इमिना अधिप्पायेन कतेन. गमनं सण्ठपेतीति विसेसलाभीनं गमनं विय अत्तनो गमनं सक्कच्चं ठपेति, सतो सम्पजानोव गच्छन्तो विय होति. पणिधायाति ‘‘अरहाति मं जानन्तू’’ति चित्तं सण्ठपेत्वा, पत्थेत्वा वा. समाहितो वियाति झानसमाधिना समाहितो विय. आपाथकज्झायीति मनुस्सानं आपाथट्ठाने समाधिसमापन्नो विय निसीदन्तो आपाथके जनस्स पाकटट्ठाने झायी. इरियापथसङ्खातन्ति इरियापथसण्ठपनसङ्खातं.

पच्चयपटिसेवनसङ्खातेनाति अयोनिसो उप्पादितानं पच्चयानं पटिसेवनन्ति एवं कथितेन, तेन वा पच्चयपटिसेवनेन सङ्खातब्बेन कथितब्बेन. अञ्ञं विय कत्वा अत्तनो समीपे भणनं सामन्तजप्पितं. आ-कारस्स रस्सत्तं कत्वा ‘‘अट्ठपना’’ति वुत्तं. कुहनं कुहो, तस्स अयना पवत्ति कुहायना, कुहस्स वा पुग्गलस्स अयना गति किरिया कुहायना. कुहेति, कुहेन वा इतोति कुहितो, कुहको.

पुट्ठस्साति ‘‘को तिस्सो, को राजपूजितो’’ति पुट्ठस्स. उद्धं कत्वाति उक्खिपित्वा विभवसम्पत्तिआदिना पग्गहेत्वा.

उन्नहनाति उद्धं उद्धं बन्धना पलिवेठना. द्वे किर भिक्खू एकं गामं पविसित्वा आसनसालाय निसीदित्वा एकं कुमारिकं पक्कोसिंसु. ताय आगताय तत्रेको एकं पुच्छि ‘‘अयं, भन्ते, कस्स कुमारिका’’ति? ‘‘अम्हाकं उपट्ठायिकाय तेलकन्दरिकाय धीता, इमिस्सा माता मयि गेहं गते सप्पिं ददमाना घटेनेव देति, अयम्पि माता विय घटेन देती’’ति (विभ. अट्ठ. ८६२) उक्काचेसि. इमं सन्धाय वुत्तं ‘‘तेलकन्दरिकवत्थु चेत्थ वत्तब्ब’’न्ति.

धम्मानुरूपा वाति मत्तावचनानुरूपं वा. मत्तावचनं हि ‘‘धम्मो’’ति वुच्चति. यथाह ‘‘सुभासितं उत्तममाहु सन्तो, धम्मं भणे नाधम्मं तं दुतिय’’न्ति (सं. नि. १.२१३; सु. नि. ४५२). तेन बहुं विप्पलपनमाह, सच्चतो वा अञ्ञा सुभासिता वाचा ‘‘धम्मो’’ति वेदितब्बो. मुग्गसूपसदिसकम्मो पुग्गलो मुग्गसूप्यो. तेनाह ‘‘अयं पुग्गलो मुग्गसूप्योति वुच्चती’’ति. परिभटस्स कम्मं पारिभट्यं, तदेव पारिभट्यता.

निमित्तेन चरन्तो, जीवन्तो वा निमित्तको, तस्स भावो नेमित्तिकता. अत्तनो इच्छाय पकासनं ओभासो. को पन सोति? ‘‘अज्ज भिक्खूनं पच्चया दुल्लभा जाता’’तिआदिका पच्चयपटिसंयुत्तकथा. इच्छितवत्थुस्स समीपे कथनं सामन्तजप्पा.

अक्कोसनभयेनापि ददेय्याति दसहि अक्कोसवत्थूहि अक्कोसनं. तथा वम्भनादयो. उपेक्खना उपासकानं दायकादिभावतो बहि छड्डना. खिपनाति खेपवचनं. तं पन अवहसित्वा वचनं होतीति आह ‘‘उप्पण्डना’’ति. पापनाति अदायकत्तस्स, अवण्णस्स वा पतिट्ठापनं. परेसं पिट्ठिमंसखादनसीलो परपिट्ठिमंसिको, तस्स भावो परपिट्ठिमंसिकता. अब्भङ्गन्ति अब्भञ्जनं. निपिसित्वा गन्धमग्गना वियाति अनिप्पिसिते अलब्भमानस्स गन्धस्स निपिसने लाभो विय परगुणे अनिप्पिसिते अलब्भमानानं पच्चयानं निपिसनेन लाभो दट्ठब्बोति.

निकत्तुं अप्पेन लाभेन बहुकं वञ्चेत्वा गहेतुं इच्छनं निजिगीसनं, तस्स भावो निजिगीसनता. तस्सेव इच्छनस्स पवत्तिआकारो, तंसहजातं वा गवेसनकम्मं.

अङ्गन्ति हत्थपादादिअङ्गानि उद्दिस्स पवत्तं विज्जं. निमित्तन्ति निमित्तसत्थं. उप्पातन्ति उक्कापातदिसाडाह-भूमिचालादिउप्पातपटिबद्धविज्जं. सुपिनन्ति सुपिनसत्थं. लक्खणन्ति इत्थिपुरिसानं लक्खणजाननसत्थं. मूसिकच्छिन्नन्ति वत्थादीनं असुकभागे मूसिकच्छेदे सति इदं नाम फलं होतीति जाननकसत्थं. पलासग्गिआदीसु इमिना नाम अग्गिना हुते इदं नाम होतीति अग्गिवसेन होमविधानं अग्गिहोमं. इमिना नयेन दब्बिहोमं वेदितब्बं. आदि-सद्देन थुसहोमादीनं, अञ्ञेसञ्च सुत्ते आगतानं मिच्छाजीवानं सङ्गहो दट्ठब्बो. वीरियसाधनत्ता आजीवपारिसुद्धिसीलस्स ‘‘पच्चयपरियेसनवायामो’’ति वुत्तं. तस्स पारिसुद्धि अनवज्जभावो, येन धम्मेन समेन पच्चयलाभो होति. न हि अलसो ञायेन पच्चये परियेसितुं सक्कोतीति.