इन्द्रियसंवरसीलवण्णना
१५. इन्द्रियसंवरसीलं पातिमोक्खसंवरसीलस्स सम्भारभूतं, तस्मिं सतियेव इच्छितब्बन्ति वुत्तं ‘‘सोति पातिमोक्खसंवरसीले ठितो भिक्खू’’ति. सम्पादिते हि एतस्मिं पातिमोक्खसंवरसीलं सुगुत्तं सुरक्खितमेव होति, सुसंविहितकण्टकवति विय सस्सन्ति. कारणवसेनाति असाधारणकारणस्स वसेन. असाधारणकारणवसेन हि फलं अपदिसीयति, यथा यवङ्कुरो भेरिसद्दोति. निस्सयवोहारेन वा एतं निस्सितवचनं, यथा मञ्चा उक्कुट्ठिं करोन्तीति. रूपन्ति रूपायतनं. चक्खुना रूपं दिस्वाति एत्थ यदि चक्खु रूपं पस्सेय्य, अञ्ञविञ्ञाणसमङ्गिनोपि पस्सेय्युं, न चेतं अत्थि, कस्मा? अचेतनत्ता चक्खुस्स. तेनाह ‘‘चक्खु रूपं न पस्सति अचित्तकत्ता’’ति. अथ विञ्ञाणं रूपं पस्सेय्य, तिरोकुट्टादिगतम्पि नं पस्सेय्य अप्पटिघभावतो, इदम्पि नत्थि सब्बस्स विञ्ञाणस्स दस्सनाभावतो. तेनाह ‘‘चित्तं न पस्सति अचक्खुकत्ता’’ति. तत्थ यथा चक्खुसन्निस्सितं विञ्ञाणं पस्सति, न यं किञ्चि. तञ्च केनचि कुट्टादिना अन्तरिते न उप्पज्जति, यत्थ आलोकस्स विबन्धो. यत्थ पन न विबन्धो फलिकगब्भपटलादिके, तत्थ अन्तरितेपि उप्पज्जतेव. एवं विञ्ञाणाधिट्ठितं चक्खु पस्सति, न यं किञ्चीति विञ्ञाणाधिट्ठितं चक्खुं सन्धायेतं वुत्तं ‘‘चक्खुना रूपं दिस्वा’’ति.
द्वारारम्मणसङ्घट्टेति द्वारस्स आरम्मणेन सङ्घट्टे सति, चक्खुस्स रूपारम्मणे आपाथगतेति अधिप्पायो. पसादवत्थुकेन चित्तेनाति चक्खुपसादवत्थुकेन तन्निस्साय पवत्तेन विञ्ञाणेन, यं ‘‘चक्खुविञ्ञाण’’न्ति वुच्चति. पस्सतीति ओलोकेति. चक्खुपसादसन्निस्सये हि विञ्ञाणे आलोकानुग्गहितं रूपारम्मणं सन्निस्सयगुणेन ओभासेन्ते तंसमङ्गिपुग्गलो ‘‘रूपं पस्सती’’ति वुच्चति. ओभासनञ्चेत्थ आरम्मणस्स यथासभावतो विभावनं, यं ‘‘पच्चक्खतो गहण’’न्ति वुच्चति. उसुना लक्खस्स वेधे सिज्झन्ते तस्स सम्भारभूतेन धनुना विज्झतीति वचनं विय विञ्ञाणेन रूपदस्सने सिज्झन्ते चक्खुना रूपं पस्सतीति ईदिसी ससम्भारकथा नामेसा होति. ससम्भारा कथा ससम्भारकथा, दस्सनस्स कारणसहिताति अत्थो. ससम्भारस्स वा दस्सनस्स कथा ससम्भारकथा. तस्माति यस्मा केवलेन चक्खुना, केवलेन वा विञ्ञाणेन रूपदस्सनं नत्थि, तस्मा.
इत्थिपुरिसनिमित्तं वाति एत्थ इत्थिसन्ताननिस्सितरूपमुखेन गय्हमानं सण्ठानं थनमंसाविसदता निम्मस्सुमुखता केसबन्धनवत्थग्गहणं अविसदट्ठानगमनादि च सब्बं ‘‘इत्थी’’ति सञ्जाननस्स कारणभावतो इत्थिनिमित्तं. वुत्तविपरियायतो पुरिसनिमित्तं वेदितब्बं. सुभनिमित्तादिकं वाति एत्थ रागुप्पत्तिहेतुभूतो इट्ठाकारो सुभनिमित्तं. आदि-सद्देन पटिघनिमित्तादीनं सङ्गहो. सो पन दोसुप्पत्तिआदिहेतुभूतो अनिट्ठादिआकारो वेदितब्बो. कामञ्चेत्थ पाळियं अभिज्झादोमनस्साव सरूपतो आगता, उपेक्खानिमित्तस्सापि पन सङ्गहो इच्छितब्बो, असमपेक्खनेन उप्पज्जनकमोहस्सापि असंवरभावतो. तथा हि वक्खति ‘‘मुट्ठसच्चं वा अञ्ञाणं वा’’ति. उपेक्खानिमित्तन्ति चेत्थ अञ्ञाणुपेक्खाय वत्थुभूतं आरम्मणं, तञ्चस्स असमपेक्खनवसेन वेदितब्बं. एवं सङ्खेपतो रागदोसमोहानं कारणं ‘‘सुभनिमित्तादिक’’न्ति वुत्तं. तेनाह ‘‘किलेसवत्थुभूतं निमित्त’’न्ति. दिट्ठमत्तेयेव सण्ठातीति ‘‘दिट्ठे दिट्ठमत्तं भविस्सती’’ति (उदा. १०) सुत्ते वुत्तनयेन वण्णायतने चक्खुविञ्ञाणेन, वीथिचित्तेहि च गहितमत्तेयेव तिट्ठति, न ततो परं किञ्चि सुभादिआकारं परिकप्पेति. पाकटभावकरणतोति परिब्यत्तभावकरणतो विभूतभावकरणतो. विसभागवत्थुनो हि हत्थादिअवयवेसु सुभादितो परिकप्पेन्तस्स अपरापरं तत्थ उप्पज्जमाना किलेसा परिब्यत्ता होन्तीति ते तेसं अनुब्यञ्जना नाम. ते पन यस्मा तथा तथा सन्निविट्ठानं भूतुपादायरूपानं सन्निवेसाकारो. न हि तं मुञ्चित्वा परमत्थतो हत्थादि नाम कोचि अत्थि. तस्मा वुत्तं ‘‘हत्थपाद…पे… आकारं न गण्हाती’’ति. किं पन गण्हातीति आह ‘‘यं तत्थ भूतं, तदेव गण्हाती’’ति. यं तस्मिं सरीरे विज्जमानं केसलोमादि भूतुपादायमत्तं वा, तदेव याथावतो गण्हाति. तत्थ असुभाकारगहणस्स निदस्सनं दस्सेन्तो ‘‘चेतियपब्बतवासी’’तिआदिना महातिस्सत्थेरवत्थुं आहरि.
तत्थ सुमण्डितपसाधिताति सुट्ठु मण्डिता पसाधिता च. आभरणादीहि आहारिमेहि मण्डनं. सरीरस्स उच्छादनादिवसेन पटिसङ्खरणं पसाधनन्ति वदन्ति, आभरणेहि, पन वत्थालङ्कारादीहि च अलङ्करणं पसाधनं. ऊनट्ठानपूरणं मण्डनं. विपल्लत्थचित्ताति रागवसेन विपरीतचित्ता. ओलोकेन्तोति थेरो कम्मट्ठानमनसिकारेनेव गच्छन्तो सद्दकण्टकत्ता पुब्बभागमनसिकारस्स हसितसद्दानुसारेन ‘‘किमेत’’न्ति ओलोकेन्तो. असुभसञ्ञन्ति अट्ठिकसञ्ञं. अट्ठिककम्मट्ठानं हि थेरो तदा परिहरति. अरहत्तं पापुणीति थेरो किर तस्सा हसन्तिया दन्तट्ठिदस्सनेनेव पुब्बभागभावनाय सुभावितत्ता पटिभागनिमित्तं, सातिसयञ्च उपचारज्झानं लभित्वा यथाठितोव तत्थ पठमज्झानं अधिगन्त्वा तं पादकं कत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा मग्गपरम्पराय आसवक्खयं पापुणि. पुब्बसञ्ञं अनुस्सरीति पुब्बकं यथारद्धं कालेन कालं अनुयुञ्जियमानं अट्ठिककम्मट्ठानं अनुस्सरि समन्नाहरि. अनुमग्गन्ति अनुपथं तस्सा पदानुपदं. थेरस्स किर भावनाय पगुणभावतो दन्तट्ठिदस्सनेनेव तस्सा सकलसरीरं अट्ठिकसङ्घातभावेन उपट्ठासि. न तं ‘‘इत्थी’’ति वा ‘‘पुरिसो’’ति वा सञ्जानि. तेनाह ‘‘नाभिजानामि…पे… महापथे’’ति.
‘‘यस्स चक्खुन्द्रियासंवरस्स हेतू’’ति वत्वा पुन ‘‘तस्स चक्खुन्द्रियस्स सतिकवाटेन पिदहनत्थाया’’ति वुत्तं, न असंवरस्साति. यदिदं यं चक्खुन्द्रियासंवरस्स हेतु अभिज्झादिअन्वास्सवनं दस्सितं, तं असंवुतचक्खुन्द्रियस्सेव हेतु पवत्तं दस्सितन्ति कत्वा वुत्तं. चक्खुद्वारिकस्स हि अभिज्झादिअन्वास्सवनस्स तंद्वारिकविञ्ञाणस्स विय चक्खुन्द्रियं पधानकारणं. चक्खुन्द्रियस्स असंवुतत्ते सति ते अन्वास्सवन्तीति असंवरियमानचक्खुन्द्रियहेतुको सो असंवरो तथा वुत्तोति. यत्वाधिकरणन्ति हि यस्स चक्खुन्द्रियस्स कारणाति अत्थो. कीदिसस्स च कारणाति? असंवुतस्स, किञ्च असंवुतं? यस्स चक्खुन्द्रियासंवरस्स हेतु अभिज्झादयो अन्वास्सवन्ति, तस्स संवरायाति अयमेत्थ योजना.
जवनक्खणे पन सचे दुस्सील्यं वातिआदि पुन अवचनत्थं इधेव सब्बं वुत्तन्ति छसु द्वारेसु यथासम्भवं वेदितब्बं. न हि पञ्चद्वारे कायवचीदुच्चरितसङ्खातं दुस्सील्यं अत्थि, तस्मा दुस्सील्यासंवरो मनोद्वारवसेन, सेसासंवरो छद्वारवसेन योजेतब्बो. मुट्ठसच्चादीनं हि सतिपटिपक्खाकुसलधम्मादिभावतो सिया पञ्चद्वारे उप्पत्ति, न त्वेव कायिकवाचसिकवीतिक्कमभूतस्स दुस्सील्यस्स तत्थ उप्पत्ति, पञ्चद्वारिकजवनानं अविञ्ञत्तिजनकत्ता. दुस्सील्यादयो चेत्थ पञ्च असंवरा सीलसंवरादीनं पञ्चन्नं संवरानं पटिपक्खभावेन वुत्ता. तस्मिं सतीति तस्मिं असंवरे सति.
यथा किन्ति येन पकारेन जवने उप्पज्जमानो असंवरो ‘‘चक्खुन्द्रिये असंवरो’’ति वुच्चति, तं निदस्सनं किन्ति अत्थो. यथातिआदिना नगरद्वारे असंवरे सति तंसम्बन्धानं घरादीनं असंवुतता विय जवने असंवरे सति तंसम्बन्धानं द्वारादीनं असंवुतताति एवं अञ्ञासंवरे अञ्ञासंवुतता सामञ्ञमेव निदस्सेति, न पुब्बापरसामञ्ञं, अन्तोबहिसामञ्ञं वा. सति वा द्वारभवङ्गादिके पुन उप्पज्जमानं जवनं बाहिरं विय कत्वा नगरद्वारसमानं वुत्तं, इतरञ्च अन्तोनगरे घरादिसमानं. पच्चयभावेन हि पुरिमनिप्फन्नं जवनकाले असन्तम्पि भवङ्गादि चक्खादि विय फलनिप्फत्तिया सन्तंयेव नाम होति. न हि धरमानंयेव ‘‘सन्त’’न्ति वुच्चति. ‘‘बाहिरं विय कत्वा’’ति च परमत्थतो जवनस्स बाहिरभावे, इतरस्स च अब्भन्तरभावे असतिपि ‘‘पभस्सरमिदं, भिक्खवे, चित्तं, तञ्च खो आगन्तुकेहि उपक्किलिट्ठ’’न्तिआदि (अ. नि. १.४९) वचनतो आगन्तुकभूतस्स कदाचि कदाचि उप्पज्जमानस्स जवनस्स बाहिरभावो, तब्बिधुरसभावस्स इतरस्स अब्भन्तरभावो एकेन परियायेन होतीति कत्वा वुत्तं. जवने वा असंवरे उप्पन्ने ततो परं द्वारभवङ्गादीनं असंवरहेतुभावापत्तितो. असंवरस्स हि उप्पत्तिया द्वारभवङ्गादीनं तस्स हेतुभावो पञ्ञायतीति. नगरद्वारसदिसेन जवनेन पविसित्वा दुस्सील्यादिचोरानं द्वारभवङ्गादीसु मुसनं कुसलभण्डविनासनं कथितं. यस्मिं हि द्वारे असंवरो उप्पज्जति, सो तत्थ द्वारादीनं संवरूपनिस्सयभावं उपच्छिन्दन्तोयेव पवत्ततीति. द्वारभवङ्गादीनं जवनेन सह सम्बन्धो एकसन्ततिपरियापन्नतो दट्ठब्बो.
एत्थ च चक्खुद्वारे रूपारम्मणे आपाथगते नियमितादिवसेन कुसलाकुसलजवने सत्तक्खत्तुं उप्पज्जित्वा भवङ्गं ओतिण्णे तदनुरूपमेव मनोद्वारिकजवने तस्मिंयेवारम्मणे सत्तक्खत्तुंयेव उप्पज्जित्वा भवङ्गं ओतिण्णे पुन तस्मिंयेव द्वारे तदेवारम्मणं निस्साय ‘‘इत्थी पुरिसो’’तिआदिना ववत्थपेन्तं पसादरज्जनादिवसेन सत्तक्खत्तुं जवनं जवति. एवं पवत्तमानं जवनं सन्धाय ‘‘जवने दुस्सील्यादीसु उप्पन्नेसु तस्मिं असंवरे सति द्वारम्पि अगुत्त’’न्तिआदि वुत्तं.
तस्मिं पन जवने. सीलादीसूति सीलसंवरसतिसंवरञाणसंवरखन्तिसंवरवीरियसंवरेसु उप्पन्नेसु. यथा हि पगेव सतिआरक्खं अनुपट्ठपेन्तस्स दुस्सील्यादीनं उप्पत्ति, एवं पगेव सतिआरक्खं उपट्ठपेन्तस्स सीलादीनं उप्पत्ति वेदितब्बा. सद्दादीसुपि यथारहं निमित्तानुब्यञ्जनानि वेदितब्बानि. सोतविञ्ञाणेन हि सद्दं सुत्वा ‘‘इत्थिसद्दो’’ति वा ‘‘पुरिससद्दो’’ति वा इट्ठानिट्ठादिकं वा किलेसवत्थुभूतं निमित्तं न गण्हाति, सुतमत्ते एव सण्ठाति. यो च गीतसद्दादिकस्स किलेसानं अनु अनु ब्यञ्जनतो ‘‘अनुब्यञ्जन’’न्ति लद्धवोहारो मन्दतारादिवसेन ववत्थितो छज्जादिभेदभिन्नो आकारो, तम्पि न गण्हातीति. एवं गन्धादीसुपि यथारहं वत्तब्बं. मनोद्वारे पन सावज्जनभवङ्गं मनोद्वारं तस्मिं द्वारे धम्मारम्मणे आपाथगते तं जवनमनसाव विञ्ञाय विजानित्वातिआदिना योजेतब्बं. किलेसो अनुबन्धो एतस्साति किलेसानुबन्धो, सो एव निमित्तादिगाहो, ततो परिवज्जनलक्खणं किलेसानुबन्धनिमित्तादिग्गाहपरिवज्जनलक्खणं. आदि-सद्देन अनुब्यञ्जनं सङ्गण्हाति.