दुतियसीलपञ्चकवण्णना
पाणातिपातादीनन्ति आदि-सद्देन अदिन्नादानादीनं अग्गमग्गवज्झकिलेसपरियोसानानं सङ्गहो दट्ठब्बो. पहानादीति आदि-सद्देन वेरमणिआदीनं चतुन्नं. केसुचि पोत्थकेसु ‘‘पहानवसेना’’ति लिखन्ति, सा पमादलेखा. पाणातिपातस्स पहानं सीलन्ति हिरोत्तप्पकरुणालोभादिपमुखेन येन कुसलचित्तुप्पादेन पाणातिपातो पहीयति, तं पाणातिपातस्स पहानं सीलनट्ठेन सीलं. तथा पाणातिपाता विरति वेरमणी सीलं. पाणातिपातस्स पटिपक्खचेतना चेतना सीलं. पाणातिपातस्स संवरणं पवेसद्वारपिधानं संवरो सीलं. पाणातिपातस्स अवीतिक्कमनं अवीतिक्कमो सीलं. अदिन्नादानस्सातिआदीसुपि एसेव नयो. अभिज्झादीनं पन अनभिज्झादिवसेन पहानं वेदितब्बं. वेरमणी चेतना तंसम्पयुत्ता संवरावीतिक्कमा तप्पमुखा धम्मा.
एवं दसकुसलकम्मपथवसेन पहानसीलादीनि दस्सेत्वा इदानि सउपायानं अट्ठन्नं समापत्तीनं, अट्ठारसन्नं महाविपस्सनानं, अरियमग्गानञ्च वसेन तानि दस्सेतुं ‘‘नेक्खम्मेना’’तिआदि आरद्धं. तत्थ नेक्खम्मेनाति अलोभप्पधानेन कुसलचित्तुप्पादेन. कुसला हि धम्मा कामपटिपक्खा इध ‘‘नेक्खम्म’’न्ति अधिप्पेता. तेनाह ‘‘कामच्छन्दस्स पहानं सील’’न्तिआदि. तत्थ पहानसीलादीनि हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि. विसेसमेव वक्खाम. अब्यापादेनाति मेत्ताय. आलोकसञ्ञायाति विभूतं कत्वा मनसिकरणेन उपट्ठितआलोकसञ्जाननेन. अविक्खेपेनाति समाधिना. धम्मववत्थानेनाति कुसलादिधम्मानं याथावनिच्छयेन. सपच्चयनामरूपववत्थानेनातिपि वदन्ति.
एवं कामच्छन्दादिनीवरणप्पहानेन ‘‘अभिज्झं लोके पहाया’’तिआदिना (विभ. ५३८) वुत्ताय पठमज्झानाधिगमस्स उपायभूताय पुब्बभागपटिपदाय वसेन पहानसीलादीनि दस्सेत्वा इदानि सउपायानं अट्ठसमापत्तिआदीनं वसेन दस्सेतुं ‘‘ञाणेना’’तिआदि वुत्तं. नामरूपपरिग्गहकङ्खावितरणानं हि विबन्धभूतस्स मोहस्स दूरीकरणेन ञातपरिञ्ञाय ठितस्स अनिच्चसञ्ञादयो सिज्झन्ति. तथा झानसमापत्तीसु अभिरतिनिमित्तेन पामोज्जेन. तत्थ अनभिरतिया विनोदिताय झानादीनं समधिगमोति समापत्तिविपस्सनानं अरतिविनोदनअविज्जापदालनादिना उपायोति वुत्तं ‘‘ञाणेन अविज्जाय, पामोज्जेन अरतिया’’ति. उप्पटिपाटिनिद्देसो पन नीवरणसभावाय अविज्जाय हेट्ठानीवरणेसुपि सङ्गहदस्सनत्थन्ति दट्ठब्बं.
‘‘पठमेन झानेन नीवरणान’’न्तिआदीसु कथं झानानं सीलभावो, कथं वा तत्थ विरतिया सम्भवो. सुविसुद्धकायकम्मादिकस्स हि चित्तसमादानवसेन इमानि झानानि पवत्तन्ति, न परित्तकुसलानि विय कायकम्मादिविसोधनवसेन, नापि मग्गफलधम्मा विय दुच्चरितदुराजीवसमुच्छेदपटिप्पस्सम्भनवसेनाति? सच्चमेतं. महग्गतधम्मेसु निप्परियायेन नत्थि सीलनट्ठो, कुतो विरमणट्ठो. परियायेन पनेतं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. को पन सो परियायो? यदग्गेन महग्गता कुसलधम्मा पटिपक्खे पजहन्ति, तदग्गेन ततो ओरता. ते च यथा चित्तं नारोहन्ति, एवं संवुता नाम होन्ति. परियुट्ठानसङ्खातो मनोद्वारे वीतिक्कमो नत्थि एतेसूति अवीतिक्कमाति च वुच्चन्ति, चेतना पन तंसम्पयुत्ताति. सोयमत्थो परतो आगमिस्सति. एवञ्च कत्वा वितक्कादिपहानवचनम्पि समत्थितं होति. न हि निप्परियायतो सीलं कुसलधम्मानं पहायकं युज्जति, न चेत्थ अकुसलवितक्कादयो अधिप्पेता. किञ्चापि पठमज्झानूपचारेयेव दुक्खस्स, चतुत्थज्झानूपचारे च सुखस्स पहानं होति, अतिसयपहानं पन सन्धाय वुत्तं ‘‘चतुत्थेन झानेन सुखदुक्खानं पहान’’न्ति. ‘‘आकासानञ्चायतनसमापत्तिया’’तिआदीसु यं वत्तब्बं, तं आरुप्पकथायं (विसुद्धि. १.२७५ आदयो) आगमिस्सति.
अनिच्चस्स, अनिच्चन्ति वा अनुपस्सना अनिच्चानुपस्सना. तेभूमिकधम्मानं अनिच्चतं गहेत्वा पवत्ताय विपस्सनायेतं नामं. निच्चसञ्ञायाति ‘‘सङ्खतधम्मा निच्चा सस्सता’’ति एवं पवत्ताय मिच्छासञ्ञाय, सञ्ञाग्गहणेनेव दिट्ठिचित्तानम्पि गहणं दट्ठब्बं. एस नयो इतो परासुपि. निब्बिदानुपस्सनायाति सङ्खारेसु निब्बिन्दनाकारेन पवत्ताय अनुपस्सनाय. नन्दियाति सप्पीतिकतण्हाय. विरागानुपस्सनायाति विरज्जनाकारेन पवत्ताय अनुपस्सनाय. रागस्साति सङ्खारेसु रागस्स. निरोधानुपस्सनायाति सङ्खारानं निरोधस्स अनुपस्सनाय. यथा वा सङ्खारा निरुज्झन्तियेव, आयतिं पुनब्भववसेन न उप्पज्जन्ति, एवं अनुपस्सना निरोधानुपस्सना. तेनेवाह ‘‘निरोधानुपस्सनाय निरोधेति नो समुदेती’’ति (पटि. म. १.८३). मुञ्चितुकामताय हि अयं बलप्पत्ता. सङ्खारानं पटिनिस्सज्जनाकारेन पवत्ता अनुपस्सना पटिनिस्सग्गानुपस्सना. पटिसङ्खा सन्तिट्ठना हि अयं. आदानस्साति निच्चादिवसेन गहणस्स. सन्ततिसमूहकिच्चारम्मणवसेन एकत्तगहणं घनसञ्ञा, तस्सा घनसञ्ञाय. आयूहनस्साति अभिसङ्खरणस्स. सङ्खारानं अवत्थादिविसेसापत्ति विपरिणामो. धुवसञ्ञायाति थिरभावगहणस्स. निमित्तस्साति समूहादिघनवसेन सकिच्चपरिच्छेदताय च सङ्खारानं सविग्गहताय. पणिधियाति रागादिपणिधिया, तण्हावसेन सङ्खारेसु निन्नतायाति अत्थो. अभिनिवेसस्साति अत्तानुदिट्ठिया. अनिच्चदुक्खादिवसेन सब्बतेभूमकधम्मतिरणा अधिपञ्ञाधम्मविपस्सना. सारादानाभिनिवेसस्साति असारेसु सारगहणविपल्लासस्स. यथाभूतञाणदस्सनं थिरभावपत्ता अनिच्चादिअनुपस्सनाव. उदयब्बयञाणन्ति केचि. सप्पच्चयनामरूपदस्सनन्ति अपरे. ‘‘इस्सरकुत्तादिवसेन लोको समुप्पन्नो’’ति अभिनिवेसो सम्मोहाभिनिवेसो. उच्छेदसस्सताभिनिवेसोति केचि. ‘‘अहोसिं नु खो अहमतीतमद्धान’’न्तिआदिनयप्पवत्ता (म. नि. १.१८; सं. नि. २.२०; महानि. १७४) संसयापत्ति सम्मोहाभिनिवेसोति अपरे. सङ्खारेसु ताणलेणभावगहणं आलयाभिनिवेसो. ‘‘आलयरता आलयसम्मुदिता’’ति (दी. नि. २.६७; म. नि. १.२८१; २.३३७; सं. नि. १.१७२; महाव. ७-८) वचनतो आलयो तण्हा. सा एव चक्खादीसु, रूपादीसु च अभिनिविसनवसेन पवत्तिया आलयाभिनिवेसोति अपरे. ‘‘एवं ठिता ते सङ्खारा पटिनिस्सज्जीयन्ती’’ति पवत्तं ञाणं पटिसङ्खानुपस्सना. अप्पटिसङ्खा पटिसङ्खाय पटिपक्खभूता मोहप्पधाना अकुसलधम्मा. वट्टतो विगतत्ता विवट्टं निब्बानं, तत्थ निन्नभावसङ्खातेन अनुपस्सनेन पवत्ति विवट्टानुपस्सना, सङ्खारुपेक्खा चेव अनुलोमञाणञ्च. सञ्ञोगाभिनिवेसो संयुज्जनवसेन सङ्खारेसु अभिनिविसनं.
दिट्ठेकट्ठानन्ति दिट्ठिया सहजेकट्ठानञ्च पहानेकट्ठानञ्च. ओळारिकानन्ति उपरिमग्गवज्झे किलेसे उपादाय वुत्तं. अञ्ञथा दस्सनेन पहातब्बापि दुतियमग्गवज्झेहि ओळारिका. अणुसहगतानन्ति अणुभूतानं, इदं हेट्ठिममग्गवज्झे उपादाय वुत्तं. सब्बकिलेसानन्ति अवसिट्ठसब्बकिलेसानं. न हि पठममग्गादीहि पहीना किलेसा पुन पहीयन्ति.
‘‘चित्तस्स अविप्पटिसाराय संवत्तन्ती’’तिआदीसु संवरो अविप्पटिसारत्थाय. ‘‘अविप्पटिसारत्थानि खो, आनन्द, कुसलानि सीलानी’’ति (अ. नि. १०.१) वचनतो चेतसो अविप्पटिसारत्थाय भवन्ति. अविप्पटिसारो पामोज्जत्थाय. ‘‘योनिसो मनसि करोतो पामोज्जं जायती’’ति (दी. नि. ३.३५९) वचनतो पामोज्जाय संवत्तन्ति. पामोज्जं पीतिया. ‘‘पमुदितस्स पीति जायती’’ति (दी. नि. १.४६६; ३.३५९; अ. नि. ३.९६; ६.१०; ११.१२) वचनतो पीतिया संवत्तन्ति. पीति पस्सद्धत्थाय. ‘‘पीतिमनस्स कायो पस्सम्भती’’ति (दी. नि. १.४६६; ३.३५९; अ. नि. ३.९६; ६.१०; ११.१२) वचनतो पस्सद्धिया संवत्तन्ति. पस्सद्धि सुखत्थाय. ‘‘पस्सद्धकायो सुखं वेदेती’’ति (दी. नि. १.४६६; ३.३५९; अ. नि. ३.९६; ६.१०; ११.१२) वचनतो सोमनस्साय संवत्तन्तीति. ‘‘सुखत्थाय सुखं वेदेती’’ति चेत्थ सोमनस्सं ‘‘सुख’’न्ति वुत्तं. आसेवनायाति समाधिस्स आसेवनाय. निरामिसे हि सुखे सिद्धे ‘‘सुखिनो चित्तं समाधियती’’ति (दी. नि. १.४६६; ३.३५९; अ. नि. ३.९६; ६.१०; ११.१२) वचनतो समाधि सिद्धोयेव होति, तस्मा समाधिस्स आसेवनाय पगुणबलवभावाय संवत्तन्तीति अत्थो. भावनायाति तस्सेव समाधिस्स वड्ढिया. बहुलीकम्मायाति पुनप्पुनं किरियाय. अलङ्कारायाति तस्सेव समाधिस्स पसाधनभूतसद्धिन्द्रियादिनिप्फत्तिया अलङ्काराय संवत्तन्ति. परिक्खारायाति अविप्पटिसारादिकस्स समाधिसम्भारस्स सिद्धिया तस्सेव समाधिस्स परिक्खाराय संवत्तन्ति. सम्भारत्थो हि इध परिक्खार-सद्दो. ‘‘ये च खो इमे पब्बजितेन जीवितपरिक्खारा समुदानेतब्बा’’तिआदीसु (म. नि. १.१९१) विय सम्भारोति च पच्चयो वेदितब्बो. कामञ्चायं परिक्खार-सद्दो ‘‘रथो सीलपरिक्खारो’’तिआदीसु (सं. नि. ५.४) अलङ्कारत्थो. ‘‘सत्तहि नगरपरिक्खारेहि सुपरिक्खत्तं होती’’तिआदीसु (अ. नि. ७.६७) परिवारत्थो वुत्तो. इध पन अलङ्कारपरिवारानं विसुं गहितत्ता ‘‘सम्भारत्थो’’ति वुत्तं. परिवारायाति मूलकारणभावेनेव समाधिस्स परिवारभूतसतिवीरियादिधम्मविसेससाधनेन परिवारसम्पत्तिया संवत्तन्ति. पारिपूरियाति वसीभावसम्पापनेन, विपस्सनाय पदट्ठानभावापादनेन च परिपुण्णभावसाधनतो समाधिस्स पारिपूरिया संवत्तन्ति.
एवं सुपरिसुद्धसीलमूलकं सब्बाकारपरिपूरं समाधिं दस्सेत्वा इदानि ‘‘समाहितो पजानाति पस्सति, यथाभूतं जानं पस्सं निब्बिन्दति, निब्बिन्दं विरज्जति, विरागा विमुच्चती’’ति (अ. नि. १०.२; स. नि. ३.१४) वचनतो सीलमूलकानि समाधिपदट्ठानानि पयोजनानि दस्सेतुं ‘‘एकन्तनिब्बिदाया’’तिआदि वुत्तं. निब्बिदाय हि दस्सिताय तस्सा पदट्ठानभूतं यथाभूतञाणदस्सनं दस्सितमेव होति, तस्मिं असति निब्बिदाय असिज्झनतो. निब्बिदादयो अत्थतो विभत्ता एव. यथाभूतञाणदस्सनन्ति पनेत्थ सप्पच्चयनामरूपदस्सनं अधिप्पेतं. एवमेत्थ अमतमहानिब्बानपरियोसानं सीलस्स पयोजनं दस्सितन्ति वेदितब्बं.
इदानि पहानादीसु सीलत्थं दस्सेतुं ‘‘एत्थ चा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ पजहनं अनुप्पादनिरोधो पहानन्ति तस्स भावसाधनतं सन्धाय ‘‘पहानन्ति कोचि धम्मो नाम नत्थी’’ति वुत्तं. यथा पनस्स धम्मभावो सम्भवति, तथा हेट्ठा संवण्णितमेव. एवं हिस्स सीलभावो सुट्ठु युज्जति. तं तं पहानन्ति ‘‘पाणातिपातस्स पहानं, अदिन्नादानस्स पहान’’न्ति एवं वुत्तं तं तं पहानं. तस्स तस्स कुसलधम्मस्साति पाणातिपातस्स पहानं मेत्तादिकुसलधम्मस्स, अदिन्नादानस्स पहानं चागादिकुसलधम्मस्साति एवं तस्स तस्स कुसलधम्मस्स. पतिट्ठानट्ठेनाति पतिट्ठानभावेन. पहानं हि तस्मिं सति होति, असति न होति, तस्स ‘‘पतिट्ठान’’न्ति वत्तब्बतं लभतीति कत्वा यस्मिं सन्ताने पाणातिपातादयो तस्स पकम्पहेतवोति तप्पहानं विकम्पाभावकरणेन च समाधानं वुत्तं. एवं सेसपहानेसुपि वत्तब्बं. समाधानं सण्ठपनं, संयमनं वा. इतरे चत्तारोति वेरमणिआदयो चत्तारो धम्मा न पहानं विय वोहारमत्तन्ति अधिप्पायो. ततो ततोति तम्हा तम्हा पाणातिपातादितो. तस्स तस्साति पाणातिपातादिकस्स संवरणवसेन, तस्स तस्स वा संवरस्स वसेन. तदुभयसम्पयुत्तचेतनावसेनाति वेरमणीहि, संवरधम्मेहि च सम्पयुत्ताय चेतनाय वसेन. तं तं अवीतिक्कमन्तस्साति तं तं पाणातिपातादिं अवीतिक्कमन्तस्स पुग्गलस्स, धम्मसमूहस्स वा वसेन चेतसो पवत्तिसब्भावं सन्धाय वुत्ता. तस्मा एकक्खणेपि लब्भन्तीति अधिप्पायो.