सीलसंकिलेसवोदानवण्णना
२१. संकिलिस्सति तेनाति संकिलेसो. को पन सोति आह ‘‘खण्डादिभावो सीलस्स संकिलेसो’’ति. वोदायति विसुज्झति एतेनाति वोदानं, अखण्डादिभावो. लाभयसादीति आदि-सद्देन ञातिअङ्गजीवितादीनं सङ्गहो. सत्तसु आपत्तिक्खन्धेसु आदिम्हि वा अन्ते वा वेमज्झेति च इदं तेसं उद्देसादिपाळिवसेन वुत्तं. न हि अञ्ञो कोचि आपत्तिक्खन्धानं अनुक्कमो अत्थि. खण्डन्ति खण्डवन्तं, खण्डितं वा. छिद्दन्ति एत्थापि एसेव नयो. परियन्ते छिन्नसाटको वियाति वत्थन्ते, दसन्ते वा छिन्नवत्थं विय.
एवन्ति इदानि वुच्चमानाकारेन. मेथुनसंयोगवसेनाति रागपरियुट्ठानेन सदिसभावापत्तिया मिथुनानं इदन्ति मेथुनं, निबन्धनं. मेथुनवसेन समायोगो मेथुनसंयोगो. इध पन मेथुनसंयोगो वियाति मेथुनसंयोगो, तस्स वसेन. इधाति इमस्मिं लोके. एकच्चोति एको. समणो वा ब्राह्मणो वाति पब्बज्जामत्तेन समणो वा जातिमत्तेन ब्राह्मणो वा. द्वयंद्वयसमापत्तिन्ति द्वीहि द्वीहि समापज्जितब्बं, मेथुनन्ति अत्थो. न हेव खो समापज्जतीति सम्बन्धो. उच्छादनं उब्बत्तनं. सम्बाहनं परिमद्दनं. सादियतीति अधिवासेति. तदस्सादेतीति तं उच्छादनादिं अभिरमति. निकामेतीति इच्छति. वित्तिन्ति तुट्ठिं. इदम्पि खोति एत्थ इदन्ति यथावुत्तं सादियनादिं खण्डभावादिवसेन एकं कत्वा वुत्तं. पि-सद्दो वक्खमानं उपादाय समुच्चयत्थो. खो-सद्दो अवधारणत्थो. इदं वुत्तं होति – यदेतं ब्रह्मचारीपटिञ्ञस्स असतिपि द्वयंद्वयसमापत्तियं मातुगामस्स उच्छादनन्हापनसम्बाहनसादियनादि, इदम्पि एकंसेन तस्स ब्रह्मचरियस्स खण्डादिभावापादनतो खण्डम्पि छिद्दम्पि सबलम्पि कम्मासम्पीति. एवं पन खण्डादिभावापत्तिया सो अपरिसुद्धं ब्रह्मचरियं चरति, न परिसुद्धं, संयुत्तो मेथुनसंयोगेन, न विसंयुत्तो. ततो चस्स न जातिआदीहि परिमुत्तीति दस्सेन्तो ‘‘अयं वुच्चती’’तिआदिमाह.
सञ्जग्घतीति किलेसवसेन महाहसितं हसति. संकीळतीति कायसंसग्गवसेन कीळति. संकेलायतीति सब्बसो मातुगामं केलायन्तो विहरति. चक्खुनाति अत्तनो चक्खुना. चक्खुन्ति मातुगामस्स चक्खुं. उपनिज्झायतीति उपेच्च निज्झायति ओलोकेति. तिरोकुट्टाति कुट्टस्स परतो. तथा तिरोपाकारा. मत्तिकामया भित्ति कुट्टं, इट्ठकामया पाकारोति वदन्ति. या काचि वा भित्ति पोरिसतो दियड्ढरतनुच्चप्पमाणा कुट्टं, कुट्टतो अधिको पाकारो.
अस्साति ब्रह्मचारीपटिञ्ञस्स. पुब्बेति वतसमादानतो पुब्बे. कामगुणेहीति कामकोट्ठासेहि. समप्पितन्ति सुट्ठु अप्पितं सहितं. समङ्गीभूतन्ति समन्नागतं. परिचारयमानन्ति कीळन्तं, उपट्ठहियमानं वा. पणिधायाति पत्थेत्वा. सीलेनातिआदीसु यमनियमादिसमादानवसेन सीलं. अवीतिक्कमवसेन वतं. उभयम्पि सीलं. दुक्करचरियवसेन पवत्तितं वतं. तंतंअकिच्चसम्मततो वा निवत्तिलक्खणं सीलं. तंतंसमादानवतो वेसभोजनकिच्चकरणादिविसेसपटिपत्ति वतं. सब्बथापि दुक्करचरिया तपो. मेथुनविरति ब्रह्मचरियं.
सब्बसोति अनवसेसतो, सब्बेसं वा. अभेदेनाति अवीतिक्कमेन. अपराय च पापधम्मानं अनुप्पत्तिया, गुणानं उप्पत्तिया सङ्गहितोति योजना. तत्थ कुज्झनलक्खणो कोधो. उपनन्धनलक्खणो उपनाहो. परेसं गुणमक्खनलक्खणो मक्खो. युगग्गाहलक्खणो पळासो. परसम्पत्तिउसूयनलक्खणा इस्सा. अत्तसम्पत्तिनिगूहनलक्खणं मच्छरियं. सन्तदोसपटिच्छादनलक्खणा माया. असन्तगुणसम्भावनलक्खणं साठेय्यं. चित्तस्स थद्धभावलक्खणो थम्भो. करणुत्तरियलक्खणो सारम्भो. उन्नतिलक्खणो मानो. अब्भुन्नतिलक्खणो अतिमानो. मज्जनलक्खणो मदो. चित्तवोसग्गलक्खणो पमादो. आदि-सद्देन लोभमोहविपरीतमनसिकारादीनं सङ्गहो.
इदानि ‘‘अखण्डादिभावो पना’’तिआदिना वुत्तमेवत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘यानि ही’’तिआदिमाह. तत्थ अनुपहतानीति अनुपद्दुतानि. विवट्टूपनिस्सयताय तण्हादासब्यतो मोचनेन भुजिस्सभावकरणं. अविञ्ञूनं अप्पमाणत्ता वुत्तं ‘‘विञ्ञूहि पसत्थत्ता’’ति. समाधिसंवत्तनं वा एतेसं पयोजनं, समाधिसंवत्तने वा नियुत्तानीति समाधिसंवत्तनिकानि. निद्दानेन सस्ससम्पत्ति विय पटिपक्खविगमेन सीलसम्पदा, सा च तत्थ सति दोसदस्सनेति आह ‘‘सीलविपत्तिया च आदीनवदस्सनेना’’ति. निसम्मकारीनं पयोजनगरुकताय दिट्ठगुणेयेव सम्मापटिपत्तीति वुत्तं ‘‘सीलसम्पत्तिया च आनिसंसदस्सनेना’’ति.
तत्थ सीलविपत्तिया आदीनवो सीलसम्पदाय हेट्ठा दस्सितआनिसंसपटिपक्खतो वेदितब्बो, तं सुविञ्ञेय्यन्ति अवित्थारेत्वा पकारन्तरेहि दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’ति आरद्धं. तत्थ यथा सीलसम्पदा सत्तानं मनुञ्ञभावकारणं, एवं सीलविपत्ति अमनुञ्ञभावकारणन्ति आह ‘‘दुस्सीलो…पे… देवमनुस्सान’’न्ति. अननुसासनीयो जिगुच्छितब्बतो. दुक्खितोति सञ्जातदुक्खो. विप्पटिसारीति ‘‘अकतं वत मे कल्याण’’न्तिआदिना पच्चानुतापी. दुब्बण्णोति गुणवण्णेन, कायवण्णेन च विरहितो. अस्साति दुस्सीलस्स. सम्फस्सितानं दुक्खो दुक्खावहो सम्फस्सो एतस्साति दुक्खसम्फस्सो. गुणानुभावाभावतो अप्पं अग्घतीति अप्पग्घो. अनेकवस्सगणिकगूथकूपो वियाति अनेकवस्ससमूहे सञ्चितुक्कारावाटो विय. दुब्बिसोधनो सोधेतुं असक्कुणेय्यो. छवालातं छवडाहे सन्तज्जनुम्मुक्कं. उभतो परिबाहिरोति सामञ्ञतो, गिहिभोगतो च परिहीनो. सब्बेसं वेरी, सब्बे वा वेरी एतस्साति सब्बवेरी, सो एव सब्बवेरिको, पुरिसो. संवासं नारहतीति असंवासारहो. सद्धम्मेति पटिपत्तिसद्धम्मे, पटिवेधसद्धम्मे च.
‘‘अग्गिक्खन्धपरियाये वुत्तदुक्खभागिताया’’ति सङ्खेपेन वुत्तमत्थं वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘दुस्सीलानञ्ही’’तिआदि आरद्धं. पञ्चकामगुणपरिभोगसुखे, परेहि कयिरमानवन्दनमाननादिसुखे च अस्सादेन गधितचित्ता पञ्चकाम…पे… गधितचित्ता, तेसं. ते यथावुत्तसुखस्सादा पच्चया एतस्साति तप्पच्चयं. दुक्खन्ति सम्बन्धो.
पस्सथ नोति पस्सथ नु, अपि पस्सथ. महन्तन्ति विपुलं. अग्गिक्खन्धन्ति अग्गिसमूहं. आदित्तन्ति पदित्तं. सम्पज्जलितन्ति समन्ततो पज्जलितं अच्छिविप्फुलिङ्गानि मुच्चन्तं. सजोतिभूतन्ति सपभं समन्ततो उट्ठिताहि जालाहि एकप्पभासमुदयभूतं. तं किं मञ्ञथाति तं इदानि मया वुच्चमानमत्थं किं मञ्ञथाति अनुमतिगहणत्थं पुच्छति. आलिङ्गेत्वाति उपगूहित्वा. उपनिसीदेय्याति तेनेव आलिङ्गनेन उपेच्च निसीदेय्य. यदत्थमेत्थ सत्था अग्गिक्खन्धालिङ्गनं, कञ्ञालिङ्गनञ्च आनेसि, तमत्थं विभावेतुं ‘‘आरोचयामी’’तिआदिमाह. तत्थ आरोचयामीति आमन्तेमि. वोति तुम्हे. पटिवेदयामीति पबोधेमि. दुस्सीलस्साति निस्सीलस्स सीलविरहितस्स. पापधम्मस्साति दुस्सीलत्ता एव हीनज्झासयताय लामकसभावस्स. असुचिसङ्कस्सरसमाचारस्साति अपरिसुद्धकायसमाचारादिताय असुचिस्स हुत्वा सङ्काय सरितब्बसमाचारस्स. दुस्सीलो हि किञ्चिदेव असारुप्पं दिस्वा ‘‘इदं असुकेन कतं भविस्सती’’ति परेसं आसङ्कनीयोव होति, केनचिदेव वा करणीयेन मन्तयन्ते भिक्खू दिस्वा ‘‘कच्चि नु खो इमे मया कतं कम्मं जानित्वा मन्तेन्ती’’ति अत्तनोयेव सङ्काय सरितब्बसमाचारोति. पटिच्छन्नकम्मन्तस्साति लज्जितब्बताय पटिच्छादेतब्बकम्मन्तस्स. अस्समणस्साति न समणस्स. सलाकग्गहणादीसु ‘‘अहम्पि समणो’’ति मिच्छापटिञ्ञाय समणपटिञ्ञस्स. असेट्ठचारिताय अब्रह्मचारिस्स. उपोसथादीसु ‘‘अहम्पि ब्रह्मचारी’’ति मिच्छापटिञ्ञाय ब्रह्मचारिपटिञ्ञस्स. पूतिना कम्मेन सीलविपत्तिया अन्तो अनुपविट्ठत्ता अन्तोपूतिकस्स. छहि द्वारेहि रागादिकिलेसानुवस्सनेन तिन्तत्ता अवस्सुतस्स. सञ्जातरागादिकचवरत्ता, सीलवन्तेहि छड्डेतब्बत्ता च कसम्बुजातस्स. अग्गिक्खन्धूपमाय हीनूपमभूतायाति अत्थो. तेनाह भगवा – ‘‘एतदेव तस्स वर’’न्ति. भगवा दुक्खं दस्सेत्वा दुक्खं दस्सेतीति सम्बन्धो.
वाळरज्जुयाति वाळेहि कतरज्जुया. सा हि खरतरा होति. घंसेय्याति पधंसनवसेन घंसेय्य. तेलधोतायाति तेलेन निसिताय. पच्चोरस्मिन्ति पतिउरस्मिं उराभिमुखं, उरमज्झेति अधिप्पायो. अयोसङ्कुनाति सण्डासेन. फेणुद्देहकन्ति फेणं उद्देहेत्वा, अनेकवारं फेणं उट्ठपेत्वाति अत्थो.
अग्गिक्खन्धालिङ्गनदुक्खतोपि अधिमत्तदुक्खताय कटुकभूतं दुक्खं फलं एतस्साति अग्गिक्खन्धालिङ्गनदुक्खाधिकदुक्खकटुकफलं. कामसुखं अविजहतो भिन्नसीलस्स दुस्सीलस्स कुतो तस्स सुखं नत्थेवाति अधिप्पायो. सादनेति सादियने. यन्ति अञ्जलिकम्मसादनं. असीलिनोति दुस्सीलस्स. उपहतन्ति सीलब्यसनेन उपद्दुतं. खतन्ति कुसलमूलानं खणनेन खतं, खणितं वा गुणं सरीरेति अधिप्पायो. सब्बभयेहीति अत्तानुवादादिसब्बभयेहि. उपचारज्झानं उपादाय सब्बेहि अधिगमसुखेहि.
वुत्तप्पकारविपरीततोति सीलविपत्तियं वुत्ताकारपटिपक्खतो ‘‘मनापो होति देवमनुस्सान’’न्तिआदिना. कायगन्धोपि पामोज्जं, सीलवन्तस्स भिक्खुनो. करोति अपि देवानन्ति एत्थ ‘‘गन्धो इसीनं चिरदिक्खितान’’न्तिआदिका (जा. २.१७.५५) गाथा वित्थारेतब्बा. अविघातीति अप्पटिघाती. वधबन्धादिपरिकिलेसा दिट्ठधम्मिका आसवा उपद्दवा. सम्परायिकदुक्खानं मूलं नाम दुस्सील्यं. अन्तमतिक्कन्तं अच्चन्तं, अच्चन्तं सन्ता अच्चन्तसन्ता किलेसपरिळाहसङ्खातदरथानं अभावेन सब्बदा सन्ता. उब्बिज्जित्वाति ञाणुत्रासेन उत्तसित्वा. वोदापेतब्बन्ति विसोधेतब्बं.
सीलनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
इति पठमपरिच्छेदवण्णना.