६. देवतानुस्सतिकथा

१६२. देवतानुस्सतिं भावेतुकामेन पन अरियमग्गवसेन समुदागतेहि सद्धादीहि गुणेहि समन्नागतेन भवितब्बं. ततो रहोगतेन पटिसल्लीनेन ‘‘सन्ति देवा चातुमहाराजिका, सन्ति देवा तावतिंसा, यामा, तुसिता, निम्मानरतिनो, परनिम्मितवसवत्तिनो, सन्ति देवा ब्रह्मकायिका, सन्ति देवा ततुत्तरि, यथारूपाय सद्धाय समन्नागता ता देवता इतो चुता तत्थ उपपन्ना, मय्हम्पि तथारूपा सद्धा संविज्जति. यथारूपेन सीलेन. यथारूपेन सुतेन. यथारूपेन चागेन. यथारूपाय पञ्ञाय समन्नागता ता देवता इतो चुता तत्थ उपपन्ना, मय्हम्पि तथारूपा पञ्ञा संविज्जती’’ति (अ. नि. ६.१०) एवं देवता सक्खिट्ठाने ठपेत्वा अत्तनो सद्धादिगुणा अनुस्सरितब्बा.

सुत्ते पन यस्मिं महानाम समये अरियसावको अत्तनो च तासञ्च देवतानं सद्धञ्च सीलञ्च सुतञ्च चागञ्च पञ्ञञ्च अनुस्सरति, नेवस्स तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होतीति वुत्तं. किञ्चापि वुत्तं, अथ खो तं सक्खिट्ठाने ठपेतब्बदेवतानं अत्तनो सद्धादीहि समानगुणदीपनत्थं वुत्तन्ति वेदितब्बं. अट्ठकथायञ्हि देवता सक्खिट्ठाने ठपेत्वा अत्तनो गुणे अनुस्सरतीति दळ्हं कत्वा वुत्तं.

१६३. तस्मा पुब्बभागे देवतानं गुणे अनुस्सरित्वा अपरभागे अत्तनो संविज्जमाने सद्धादिगुणे अनुस्सरतो चस्स नेव तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होति. न दोस…पे… न मोहपरियुट्ठितं चित्तं होति, उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होति देवता आरब्भाति (अ. नि. ६.१०) पुरिमनयेनेव विक्खम्भितनीवरणस्स एकक्खणे झानङ्गानि उप्पज्जन्ति. सद्धादिगुणानं पन गम्भीरताय नानप्पकारगुणानुस्सरणाधिमुत्तताय वा अप्पनं अप्पत्वा उपचारप्पत्तमेव झानं होति. तदेतं देवतानं गुणसदिससद्धादिगुणानुस्सरणवसेन देवतानुस्सतिच्चेव सङ्खं गच्छति.

इमञ्च पन देवतानुस्सतिं अनुयुत्तो भिक्खु देवतानं पियो होति मनापो, भिय्योसो मत्ताय सद्धादिवेपुल्लं अधिगच्छति, पीतिपामोज्जबहुलो विहरति. उत्तरि अप्पटिविज्झन्तो पन सुगतिपरायनो होति.

तस्मा हवे अप्पमादं, कयिराथ सुमेधसो;

एवं महानुभावाय, देवतानुस्सतिया सदाति.

इदं देवतानुस्सतियं वित्थारकथामुखं.

पकिण्णककथा

१६४. यं पन एतासं वित्थारदेसनायं ‘‘उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होति तथागतं आरब्भा’’तिआदीनि वत्वा ‘‘उजुगतचित्तो खो पन, महानाम, अरियसावको लभति अत्थवेदं, लभति धम्मवेदं, लभति धम्मूपसंहितं पामोज्जं, पमुदितस्स पीति जायती’’ति (अ. नि. ६.१०) वुत्तं, तत्थ इतिपि सो भगवातिआदीनं अत्थं निस्साय उप्पन्नं तुट्ठिं सन्धाय लभति अत्थवेदन्ति वुत्तं. पाळिं निस्साय उप्पन्नं तुट्ठिं सन्धाय लभति धम्मवेदं. उभयवसेन लभति धम्मूपसंहितं पामोज्जन्ति वुत्तन्ति वेदितब्बं.

यञ्च देवतानुस्सतियं देवता आरब्भाति वुत्तं, तं पुब्बभागे देवता आरब्भ पवत्तचित्तवसेन देवतागुणसदिसे वा देवताभावनिप्फादके गुणे आरब्भ पवत्तचित्तवसेन वुत्तन्ति वेदितब्बं.

१६५. इमा पन छ अनुस्सतियो अरियसावकानञ्ञेव इज्झन्ति. तेसं हि बुद्धधम्मसङ्घगुणा पाकटा होन्ति. ते च अखण्डतादिगुणेहि सीलेहि, विगतमलमच्छेरेन चागेन, महानुभावानं देवतानं गुणसदिसेहि सद्धादिगुणेहि समन्नागता. महानामसुत्ते (अ. नि. ६.१०) च सोतापन्नस्स निस्सयविहारं पुट्ठेन भगवता सोतापन्नस्स निस्सयविहारदस्सनत्थमेव एता वित्थारतो कथिता.

गेधसुत्तेपि ‘‘इध, भिक्खवे, अरियसावको तथागतं अनुस्सरति, इतिपि सो भगवा…पे… उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होति निक्खन्तं मुत्तं वुट्ठितं गेधम्हा. गेधोति खो, भिक्खवे, पञ्चन्नेतं कामगुणानमधिवचनं. इदम्पि खो, भिक्खवे, आरम्मणं करित्वा एवमिधेकच्चे सत्ता विसुज्झन्ती’’ति (अ. नि. ६.२५) एवं अरियसावकस्स अनुस्सतिवसेन चित्तं विसोधेत्वा उत्तरि परमत्थविसुद्धिअधिगमत्थाय कथिता.

आयस्मता महाकच्चानेन देसिते सम्बाधोकाससुत्तेपि ‘‘अच्छरियं, आवुसो, अब्भुतं, आवुसो, यावञ्चिदं तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासम्बुद्धेन सम्बाधे ओकासाधिगमो अनुबुद्धो सत्तानं विसुद्धिया…पे… निब्बानस्स सच्छिकिरियाय यदिदं छ अनुस्सतिट्ठानानि. कतमानि छ? इधावुसो, अरियसावको तथागतं अनुस्सरति…पे… एवमिधेकच्चे सत्ता विसुद्धिधम्मा भवन्ती’’ति (अ. नि. ६.२६) एवं अरियसावकस्सेव परमत्थविसुद्धिधम्मताय ओकासाधिगमवसेन कथिता.

उपोसथसुत्तेपि ‘‘कथञ्च, विसाखे, अरियूपोसथो होति? उपक्किलिट्ठस्स, विसाखे, चित्तस्स उपक्कमेन परियोदपना होति. कथञ्च, विसाखे, उपक्किलिट्ठस्स चित्तस्स उपक्कमेन परियोदपना होति? इध, विसाखे, अरियसावको तथागतं अनुस्सरती’’ति (अ. नि. ३.७१) एवं अरियसावकस्सेव उपोसथं उपवसतो चित्तविसोधनकम्मट्ठानवसेन उपोसथस्स महप्फलभावदस्सनत्थं कथिता.

एकादसनिपातेपि ‘‘सद्धो खो, महानाम, आराधको होति, नो अस्सद्धो. आरद्धवीरियो, उपट्ठितसति, समाहितो, पञ्ञवा, महानाम, आराधको होति, नो दुप्पञ्ञो. इमेसु खो त्वं, महानाम, पञ्चसु धम्मेसु पतिट्ठाय छ धम्मे उत्तरि भावेय्यासि. इध त्वं, महानाम, तथागतं अनुस्सरेय्यासि इतिपि सो भगवा’’ति (अ. नि. ११.११) एवं अरियसावकस्सेव ‘‘तेसं नो, भन्ते, नानाविहारेन विहरतं केनस्स विहारेन विहरितब्ब’’न्ति पुच्छतो विहारदस्सनत्थं कथिता.

१६६. एवं सन्तेपि परिसुद्धसीलादिगुणसमन्नागतेन पुथुज्जनेनापि मनसि कातब्बा. अनुस्सववसेनापि हि बुद्धादीनं गुणे अनुस्सरतो चित्तं पसीदतियेव. यस्सानुभावेन नीवरणानि विक्खम्भेत्वा उळारपामोज्जो विपस्सनं आरभित्वा अरहत्तंयेव सच्छिकरेय्य कटअन्धकारवासी फुस्सदेवत्थेरो विय.

सो किरायस्मा मारेन निम्मितं बुद्धरूपं दिस्वा ‘‘अयं ताव सरागदोसमोहो एवं सोभति, कथं नु खो भगवा न सोभति, सो हि सब्बसो वीतरागदोसमोहो’’ति बुद्धारम्मणं पीतिं पटिलभित्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणीति.

इति साधुजनपामोज्जत्थाय कते विसुद्धिमग्गे

समाधिभावनाधिकारे

छअनुस्सतिनिद्देसो नाम

सत्तमो परिच्छेदो.