२. धम्मानुस्सतिकथा

१४६. धम्मानुस्सतिं भावेतुकामेनापि रहोगतेन पटिसल्लीनेन ‘‘स्वाक्खातो भगवता धम्मो सन्दिट्ठिको अकालिको एहिपस्सिको ओपनेय्यिको पच्चत्तं वेदितब्बो विञ्ञूही’’ति (अ. नि. ६.१०) एवं परियत्तिधम्मस्स चेव नवविधस्स च लोकुत्तरधम्मस्स गुणा अनुस्सरितब्बा.

१४७. स्वाक्खातोति इमस्मिं हि पदे परियत्तिधम्मोपि सङ्गहं गच्छति, इतरेसु लोकुत्तरधम्मोव. तत्थ परियत्तिधम्मो ताव स्वाक्खातो आदिमज्झपरियोसानकल्याणत्ता सात्थसब्यञ्जनकेवलपरिपुण्णपरिसुद्धब्रह्मचरियप्पकासनत्ता च. यञ्हि भगवा एकगाथम्पि देसेति, सा समन्तभद्दकत्ता धम्मस्स पठमपादेन आदिकल्याणा, दुतियततियपादेहि मज्झेकल्याणा, पच्छिमपादेन परियोसानकल्याणा. एकानुसन्धिकं सुत्तं निदानेन आदिकल्याणं, निगमनेन परियोसानकल्याणं, सेसेन मज्झेकल्याणं. नानानुसन्धिकं सुत्तं पठमानुसन्धिना आदिकल्याणं, पच्छिमेन परियोसानकल्याणं, सेसेहि मज्झेकल्याणं. अपिच सनिदानसउप्पत्तिकत्ता आदिकल्याणं, वेनेय्यानं अनुरूपतो अत्थस्स अविपरीतताय च हेतुदाहरणयुत्ततो च मज्झेकल्याणं, सोतूनं सद्धापटिलाभजननेन निगमनेन च परियोसानकल्याणं.

सकलोपि सासनधम्मो अत्तनो अत्थभूतेन सीलेन आदिकल्याणो, समथविपस्सनामग्गफलेहि मज्झेकल्याणो, निब्बानेन परियोसानकल्याणो. सीलसमाधीहि वा आदिकल्याणो, विपस्सनामग्गेहि मज्झेकल्याणो, फलनिब्बानेहि परियोसानकल्याणो. बुद्धसुबोधिताय वा आदिकल्याणो, धम्मसुधम्मताय मज्झेकल्याणो, सङ्घसुप्पटिप्पत्तिया परियोसानकल्याणो. तं सुत्वा तथत्थाय पटिपन्नेन अधिगन्तब्बाय अभिसम्बोधिया वा आदिकल्याणो, पच्चेकबोधिया मज्झेकल्याणो, सावकबोधिया परियोसानकल्याणो.

सुय्यमानो चेस नीवरणविक्खम्भनतो सवनेनपि कल्याणमेव आवहतीति आदिकल्याणो, पटिपज्जियमानो समथविपस्सनासुखावहनतो पटिपत्तियापि कल्याणं आवहतीति मज्झेकल्याणो, तथापटिपन्नो च पटिपत्तिफले निट्ठिते तादिभावावहनतो पटिपत्तिफलेनपि कल्याणं आवहतीति परियोसानकल्याणोति एवं आदिमज्झपरियोसानकल्याणत्ता स्वाक्खातो.

यं पनेस भगवा धम्मं देसेन्तो सासनब्रह्मचरियं मग्गब्रह्मचरियञ्च पकासेति नानानयेहि दीपेति, तं यथानुरूपं अत्थसम्पत्तिया सात्थं, ब्यञ्जनसम्पत्तिया सब्यञ्जनं. सङ्कासनपकासनविवरणविभजनउत्तानीकरणपञ्ञत्तिअत्थपदसमायोगतो सात्थं, अक्खरपदब्यञ्जनाकारनिरुत्तिनिद्देससम्पत्तिया सब्यञ्जनं. अत्थगम्भीरतापटिवेधगम्भीरताहि सात्थं, धम्मगम्भीरतादेसनागम्भीरताहि सब्यञ्जनं. अत्थपटिभानपटिसम्भिदाविसयतो सात्थं, धम्मनिरुत्तिपटिसम्भिदाविसयतो सब्यञ्जनं. पण्डितवेदनीयतो परिक्खकजनप्पसादकन्ति सात्थं, सद्धेय्यतो लोकियजनप्पसादकन्ति सब्यञ्जनं. गम्भीराधिप्पायतो सात्थं, उत्तानपदतो सब्यञ्जनं. उपनेतब्बस्स अभावतो सकलपरिपुण्णभावेन केवलपरिपुण्णं. अपनेतब्बस्स अभावतो निद्दोसभावेन परिसुद्धं.

अपिच पटिपत्तिया अधिगमब्यत्तितो सात्थं, परियत्तिया आगमब्यत्तितो सब्यञ्जनं, सीलादिपञ्चधम्मक्खन्धयुत्ततो केवलपरिपुण्णं, निरुपक्किलेसतो नित्तरणत्थाय पवत्तितो लोकामिसनिरपेक्खतो च परिसुद्धन्ति एवं सात्थसब्यञ्जनकेवलपरिपुण्णपरिसुद्धब्रह्मचरियप्पकासनतो स्वाक्खातो.

अत्थविपल्लासाभावतो वा सुट्ठु अक्खातोति स्वाक्खातो. यथा हि अञ्ञतित्थियानं धम्मस्स अत्थो विपल्लासमापज्जति, अन्तरायिकाति वुत्तधम्मानं अन्तरायिकत्ताभावतो, निय्यानिकाति वुत्तधम्मानं निय्यानिकत्ताभावतो. तेन ते दुरक्खातधम्मायेव होन्ति, न तथा भगवतो धम्मस्स अत्थो विपल्लासमापज्जति. इमे धम्मा अन्तरायिका, इमे धम्मा निय्यानिकाति एवं वुत्तधम्मानं तथाभावानतिक्कमनतोति. एवं ताव परियत्तिधम्मो स्वाक्खातो.

लोकुत्तरधम्मो पन निब्बानानुरूपाय पटिपत्तिया पटिपदानुरूपस्स च निब्बानस्स अक्खातत्ता स्वाक्खातो. यथाह – ‘‘सुपञ्ञत्ता खो पन तेन भगवता सावकानं निब्बानगामिनी पटिपदा संसन्दति निब्बानञ्च पटिपदा च. सेय्यथापि नाम गङ्गोदकं यमुनोदकेन संसन्दति समेति, एवमेव सुपञ्ञत्ता (दी. नि. २.२९६) तेन भगवता सावकानं निब्बानगामिनी पटिपदा संसन्दति निब्बानञ्च पटिपदा चा’’ति. अरियमग्गो चेत्थ अन्तद्वयं अनुपगम्म मज्झिमा पटिपदाभूतोव ‘‘मज्झिमा पटिपदा’’ति अक्खातत्ता स्वाक्खातो. सामञ्ञफलानि पटिपस्सद्धकिलेसानेव ‘‘पटिपस्सद्धकिलेसानी’’ति अक्खातत्ता स्वाक्खातानि. निब्बानं सस्सतामतताणलेणादिसभावमेव सस्सतादिसभाववसेन अक्खातत्ता स्वाक्खातन्ति एवं लोकुत्तरधम्मोपि स्वाक्खातो.

१४८. सन्दिट्ठिकोति एत्थ पन अरियमग्गो ताव अत्तनो सन्ताने रागादीनं अभावं करोन्तेन अरियपुग्गलेन सामं दट्ठब्बोति सन्दिट्ठिको. यथाह –‘‘रत्तो खो, ब्राह्मण, रागेन अभिभूतो परियादिण्णचित्तो अत्तब्याबाधायपि चेतेति, परब्याबाधायपि चेतेति, उभयब्याबाधायपि चेतेति. चेतसिकं दुक्खं दोमनस्सं पटिसंवेदेति. रागे पहीने नेव अत्तब्याबाधाय चेतेति, न परब्याबाधाय चेतेति, न उभयब्याबाधाय चेतेति, न चेतसिकं दुक्खं दोमनस्सं पटिसंवेदेति. एवम्पि खो, ब्राह्मण, सन्दिट्ठिको धम्मो होती’’ति(अ. नि. ३.५४). अपिच नवविधोपि लोकुत्तरधम्मो येन येन अधिगतो होति, तेन तेन परसद्धाय गन्तब्बतं हित्वा पच्चवेक्खणञाणेन सयं दट्ठब्बोति सन्दिट्ठिको. अथ वा पसत्था दिट्ठि सन्दिट्ठि, सन्दिट्ठिया जयतीति सन्दिट्ठिको. तथा हेत्थ अरियमग्गो सम्पयुत्ताय, अरियफलं कारणभूताय, निब्बानं विसयिभूताय सन्दिट्ठिया किलेसे जयति. तस्मा यथा रथेन जयतीति रथिको, एवं नवविधोपि लोकुत्तरधम्मो सन्दिट्ठिया जयतीति सन्दिट्ठिको.

अथ वा दिट्ठन्ति दस्सनं वुच्चति. दिट्ठमेव सन्दिट्ठं, दस्सनन्ति अत्थो. सन्दिट्ठं अरहतीति सन्दिट्ठिको. लोकुत्तरधम्मो हि भावनाभिसमयवसेन सच्छिकिरियाभिसमयवसेन च दिस्समानोयेव वट्टभयं निवत्तेति. तस्मा यथा वत्थं अरहतीति वत्थिको, एवं सन्दिट्ठं अरहतीति सन्दिट्ठिको.

१४९. अत्तनो फलदानं सन्धाय नास्स कालोति अकालो. अकालोयेव अकालिको. न पञ्चाहसत्ताहादिभेदं कालं खेपेत्वा फलं देति, अत्तनो पन पवत्तिसमनन्तरमेव फलदोति वुत्तं होति. अथ वा अत्तनो फलदाने पकट्ठो कालो पत्तो अस्साति कालिको. को सो? लोकियो कुसलधम्मो. अयं पन समनन्तरफलत्ता न कालिकोति अकालिको. इदं मग्गमेव सन्धाय वुत्तं.

१५०. ‘‘एहि पस्स इमं धम्म’’न्ति एवं पवत्तं एहिपस्सविधिं अरहतीति एहिपस्सिको. कस्मा पनेस तं विधिं अरहतीति? विज्जमानत्ता परिसुद्धत्ता च. रित्तमुट्ठियं हि हिरञ्ञं वा सुवण्णं वा अत्थीति वत्वापि ‘‘एहि पस्स इम’’न्ति न सक्का वत्तुं. कस्मा? अविज्जमानत्ता. विज्जमानम्पि च गूथं वा मुत्तं वा मनुञ्ञभावप्पकासनेन चित्तसम्पहंसनत्थं ‘‘एहि पस्स इम’’न्ति न सक्का वत्तुं. अपिच खो पन तिणेहि वा पण्णेहि वा पटिच्छादेतब्बमेव होति. कस्मा? अपरिसुद्धत्ता. अयं पन नवविधोपि लोकुत्तरधम्मो सभावतोव विज्जमानो विगतवलाहके आकासे सम्पुण्णचन्दमण्डलं विय पण्डुकम्बले निक्खित्तजातिमणि विय च परिसुद्धो. तस्मा विज्जमानत्ता परिसुद्धत्ता च एहिपस्सविधिं अरहतीति एहिपस्सिको.

१५१. उपनेतब्बोति ओपनेय्यिको. अयं पनेत्थ विनिच्छयो, उपनयनं उपनयो, आदित्तं चेलं वा सीसं वा अज्झुपेक्खित्वापि भावनावसेन अत्तनो चित्ते उपनयनं अरहतीति ओपनयिको. ओपनयिकोव ओपनेय्यिको. इदं सङ्खते लोकुत्तरधम्मे युज्जति. असङ्खते पन अत्तनो चित्तेन उपनयनं अरहतीति ओपनेय्यिको. सच्छिकिरियावसेन अल्लीयनं अरहतीति अत्थो.

अथ वा निब्बानं उपनेतीति अरियमग्गो उपनेय्यो. सच्छिकातब्बतं उपनेतब्बोति फलनिब्बानधम्मो उपनेय्यो. उपनेय्यो एव ओपनेय्यिको.

१५२. पच्चत्तं वेदितब्बो विञ्ञूहीति सब्बेहिपि उग्घटितञ्ञूआदीहि विञ्ञूहि अत्तनि अत्तनि वेदितब्बो ‘‘भावितो मे मग्गो, अधिगतं फलं, सच्छिकतो निरोधो’’ति. न हि उपज्झायेन भावितेन मग्गेन सद्धिविहारिकस्स किलेसा पहीयन्ति, न सो तस्स फलसमापत्तिया फासुविहरति, न तेन सच्छिकतं निब्बानं सच्छिकरोति. तस्मा न एस परस्स सीसे आभरणं विय दट्ठब्बो, अत्तनो पन चित्तेयेव दट्ठब्बो, अनुभवितब्बो विञ्ञूहीति वुत्तं होति. बालानं पन अविसयो चेस.

अपिच स्वाक्खातो अयं धम्मो. कस्मा? सन्दिट्ठिकत्ता. सन्दिट्ठिको, अकालिकत्ता. अकालिको, एहिपस्सिकत्ता. यो च एहिपस्सिको, सो नाम ओपनेय्यिको होतीति.

१५३. तस्सेवं स्वाक्खाततादिभेदे धम्मगुणे अनुस्सरतो नेव तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होति. न दोस…पे… न मोहपरियुट्ठितं चित्तं होति. उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होति धम्मं आरब्भाति (अ. नि. ६.१०) पुरिमनयेनेव विक्खम्भितनीवरणस्स एकक्खणे झानङ्गानि उप्पज्जन्ति. धम्मगुणानं पन गम्भीरताय नानप्पकारगुणानुस्सरणाधिमुत्तताय वा अप्पनं अप्पत्वा उपचारप्पत्तमेव झानं होति. तदेतं धम्मगुणानुस्सरणवसेन उप्पन्नत्ता धम्मानुस्सतिच्चेव सङ्खं गच्छति.

इमञ्च पन धम्मानुस्सतिं अनुयुत्तो भिक्खु एवं ओपनेय्यिकस्स धम्मस्स देसेतारं इमिनापङ्गेन समन्नागतं सत्थारं नेव अतीतंसे समनुपस्सामि, न पनेतरहि अञ्ञत्र तेन भगवताति एवं धम्मगुणदस्सनेनेव सत्थरि सगारवो होति सप्पतिस्सो. धम्मे गरुचित्तीकारो सद्धादिवेपुल्लं अधिगच्छति, पीतिपामोज्जबहुलो होति, भयभेरवसहो, दुक्खाधिवासनसमत्थो, धम्मेन संवाससञ्ञं पटिलभति, धम्मगुणानुस्सतिया अज्झावुत्थञ्चस्स सरीरम्पि चेतियघरमिव पूजारहं होति, अनुत्तरधम्माधिगमाय चित्तं नमति, वीतिक्कमितब्बवत्थुसमायोगे चस्स धम्मसुधम्मतं समनुस्सरतो हिरोत्तप्पं पच्चुपट्ठाति. उत्तरि अप्पटिविज्झन्तो पन सुगतिपरायनो होति.

तस्मा हवे अप्पमादं, कयिराथ सुमेधसो;

एवं महानुभावाय, धम्मानुस्सतिया सदाति.

इदं धम्मानुस्सतियं वित्थारकथामुखं.