१. बुद्धानुस्सतिकथा
१२३. असुभानन्तरं उद्दिट्ठासु पन दससु अनुस्सतीसु पुनप्पुनं उप्पज्जनतो सतियेव अनुस्सति, पवत्तितब्बट्ठानम्हियेव वा पवत्तत्ता सद्धापब्बजितस्स कुलपुत्तस्स अनुरूपा सतीतिपि अनुस्सति, बुद्धं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति बुद्धानुस्सति, बुद्धगुणारम्मणाय सतिया एतमधिवचनं. धम्मं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति धम्मानुस्सति, स्वाक्खाततादिधम्मगुणारम्मणाय सतिया एतमधिवचनं. सङ्घं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति सङ्घानुस्सति, सुप्पटिपन्नतादिसङ्घगुणारम्मणाय सतिया एतमधिवचनं. सीलं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति सीलानुस्सति, अखण्डतादिसीलगुणारम्मणाय सतिया एतमधिवचनं. चागं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति चागानुस्सति, मुत्तचागतादिचागगुणारम्मणाय सतिया एतमधिवचनं. देवता आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति देवतानुस्सति, देवता सक्खिट्ठाने ठपेत्वा अत्तनो सद्धादिगुणारम्मणाय सतिया एतमधिवचनं. मरणं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति मरणानुस्सति, जीवितिन्द्रियुपच्छेदारम्मणाय सतिया एतमधिवचनं. केसादिभेदं रूपकायं गता, काये वा गताति कायगता, कायगता च सा सति चाति कायगतसतीति वत्तब्बे रस्सं अकत्वा कायगतासतीति वुत्ता, केसादिकायकोट्ठासनिमित्तारम्मणाय सतिया एतमधिवचनं. आनापाने आरब्भ उप्पन्ना सति आनापानस्सति, अस्सासपस्सासनिमित्तारम्मणाय सतिया एतमधिवचनं. उपसमं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति उपसमानुस्सति, सब्बदुक्खूपसमारम्मणाय सतिया एतमधिवचनं.
१२४. इति इमासु दससु अनुस्सतीसु बुद्धानुस्सतिं ताव भावेतुकामेन अवेच्चप्पसादसमन्नागतेन योगिना पतिरूपसेनासने रहोगतेन पटिसल्लीनेन ‘‘इतिपि सो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो विज्जाचरणसम्पन्नो सुगतो लोकविदू अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथि सत्था देवमनुस्सानं बुद्धो भगवा’’ति (अ. नि. ६.१०) एवं बुद्धस्स भगवतो गुणा अनुस्सरितब्बा.
तत्रायं अनुस्सरणनयो – सो भगवा इतिपि अरहं, इतिपि सम्मासम्बुद्धो…पे… इतिपि भगवाति अनुस्सरति. इमिना च इमिना च कारणेनाति वुत्तं होति.
१२५. तत्थ आरकत्ता अरीनं अरानञ्च हतत्ता पच्चयादीनं अरहत्ता पापकरणे रहाभावाति इमेहि ताव कारणेहि सो भगवा अरहन्ति अनुस्सरति. आरका हि सो सब्बकिलेसेहि सुविदूरविदूरे ठितो मग्गेन सवासनानं किलेसानं विद्धंसितत्ताति आरकत्ता अरहं.
सो ततो आरका नाम, यस्स येनासमङ्गिता;
असमङ्गी च दोसेहि, नाथो तेनारहं मतोति.
१२६. ते चानेन किलेसारयो मग्गेन हताति अरीनं हतत्तापि अरहं.
यस्मा रागादिसङ्खाता, सब्बेपि अरयो हता;
पञ्ञासत्थेन नाथेन, तस्मापि अरहं मतोति.
१२७. यञ्चेतं अविज्जाभवतण्हामयनाभि पुञ्ञादिअभिसङ्खारारं जरामरणनेमि आसवसमुदयमयेन अक्खेन विज्झित्वा तिभवरथे समायोजितं अनादिकालप्पवत्तं संसारचक्कं, तस्सानेन बोधिमण्डे वीरियपादेहि सीलपथवियं पतिट्ठाय सद्धाहत्थेन कम्मक्खयकरं ञाणफरसुं गहेत्वा सब्बे अरा हताति अरानं हतत्तापि अरहं.
१२८. अथ वा संसारचक्कन्ति अनमतग्गं संसारवट्टं वुच्चति. तस्स च अविज्जा नाभि, मूलत्ता. जरामरणं नेमि, परियोसानत्ता. सेसा दस धम्मा अरा, अविज्जामूलकत्ता जरामरणपरियन्तत्ता च, तत्थ दुक्खादीसु अञ्ञाणं अविज्जा. कामभवे च अविज्जा कामभवे सङ्खारानं पच्चयो होति, रूपभवे अविज्जा रूपभवे सङ्खारानं पच्चयो होति, अरूपभवे अविज्जा अरूपभवे सङ्खारानं पच्चयो होति. कामभवे सङ्खारा कामभवे पटिसन्धिविञ्ञाणस्स पच्चया होन्ति, एस नयो इतरेसु. कामभवे पटिसन्धिविञ्ञाणं कामभवे नामरूपस्स पच्चयो होति, तथा रूपभवे. अरूपभवे नामस्सेव पच्चयो होति. कामभवे नामरूपं कामभवे सळायतनस्स पच्चयो होति, रूपभवे नामरूपं रूपभवे तिण्णं आयतनानं पच्चयो होति, अरूपभवे नामं अरूपभवे एकस्स आयतनस्स पच्चयो होति. कामभवे सळायतनं कामभवे छब्बिधस्स फस्सस्स पच्चयो होति, रूपभवे तीणि आयतनानि रूपभवे तिण्णं फस्सानं पच्चया होन्ति, अरूपभवे एकं आयतनं अरूपभवे एकस्स फस्सस्स पच्चयो होति. कामभवे छ फस्सा कामभवे छन्नं वेदनानं पच्चया होन्ति, रूपभवे तयो फस्सा तत्थेव तिस्सन्नं, अरूपभवे एको तत्थेव एकिस्सा वेदनाय पच्चयो होति. कामभवे छ वेदना कामभवे छन्नं तण्हाकायानं पच्चया होन्ति, रूपभवे तिस्सो तत्थेव तिण्णं, अरूपभवे एका वेदना अरूपभवे एकस्स तण्हाकायस्स पच्चयो होति. तत्थ तत्थ सा सा तण्हा तस्स तस्स उपादानस्स, उपादानादयो भवादीनं.
कथं? इधेकच्चो कामे परिभुञ्जिस्सामीति कामुपादानपच्चया कायेन दुच्चरितं चरति, वाचाय दुच्चरितं चरति, मनसा दुच्चरितं चरति, दुच्चरितपारिपूरिया अपाये उपपज्जति. तत्थस्स उपपत्तिहेतुभूतं कम्मं कम्मभवो, कम्मनिब्बत्ता खन्धा उपपत्तिभवो, खन्धानं निब्बत्ति जाति, परिपाको जरा, भेदो मरणं.
अपरो सग्गसम्पत्तिं अनुभविस्सामीति तथेव सुचरितं चरति, सुचरितपारिपूरिया सग्गे उपपज्जति. तत्थस्स उपपत्तिहेतुभूतं कम्मं कम्मभवोति सो एव नयो.
अपरो पन ब्रह्मलोकसम्पत्तिं अनुभविस्सामीति कामुपादानपच्चयाएव मेत्तं भावेति, करुणं, मुदितं, उपेक्खं भावेति, भावनापारिपूरिया ब्रह्मलोके निब्बत्तति. तत्थस्स निब्बत्तिहेतुभूतं कम्मं कम्मभवोति सो एव नयो.
अपरो अरूपभवे सम्पत्तिं अनुभविस्सामीति तथेव आकासानञ्चायतनादिसमापत्तियो भावेति, भावनापारिपूरिया तत्थ तत्थ निब्बत्तति. तत्थस्स निब्बत्तिहेतुभूतं कम्मं कम्मभवो, कम्मनिब्बत्ता खन्धा उपपत्तिभवो, खन्धानं निब्बत्ति जाति, परिपाको जरा, भेदो मरणन्ति. एस नयो सेसुपादानमूलिकासुपि योजनासु.
एवं अयं अविज्जा हेतु, सङ्खारा हेतुसमुप्पन्ना, उभोपेते हेतुसमुप्पन्नाति पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा धम्मट्ठितिञाणं. अतीतम्पि अद्धानं अनागतम्पि अद्धानं अविज्जा हेतु, सङ्खारा हेतुसमुप्पन्ना, उभोपेते हेतुसमुप्पन्नाति पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा धम्मट्ठितिञाणन्ति एतेनेव नयेन सब्बपदानि वित्थारेतब्बानि.
तत्थ अविज्जासङ्खारा एको सङ्खेपो, विञ्ञाणनामरूपसळायतनफस्सवेदना एको, तण्हुपादानभवा एको, जातिजरामरणं एको. पुरिमसङ्खेपो चेत्थ अतीतो अद्धा, द्वे मज्झिमा पच्चुप्पन्नो, जातिजरामरणं अनागतो. अविज्जासङ्खारग्गहणेन चेत्थ तण्हुपादानभवा गहिताव होन्तीति इमे पञ्च धम्मा अतीते कम्मवट्टं, विञ्ञाणादयो पञ्च एतरहि विपाकवट्टं, तण्हुपादानभवग्गहणेन अविज्जासङ्खारा गहिताव होन्तीति इमे पञ्च धम्मा एतरहि कम्मवट्टं, जातिजरामरणापदेसेन विञ्ञाणादीनं निद्दिट्ठत्ता इमे पञ्च धम्मा आयतिं विपाकवट्टं. ते आकारतो वीसतिविधा होन्ति. सङ्खारविञ्ञाणानञ्चेत्थ अन्तरा एको सन्धि, वेदनातण्हानमन्तरा एको, भवजातीनमन्तरा एकोति, इति भगवा एतं चतुसङ्खेपं तियद्धं वीसताकारं तिसन्धिं पटिच्चसमुप्पादं सब्बाकारतो जानाति पस्सति अञ्ञाति पटिविज्झति. तं ञातट्ठेन ञाणं, पजाननट्ठेन पञ्ञा, तेन वुच्चति पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा धम्मट्ठितिञाणन्ति. इमिना धम्मट्ठितिञाणेन भगवा ते धम्मे यथाभूतं ञत्वा तेसु निब्बिन्दन्तो विरज्जन्तो विमुच्चन्तो वुत्तप्पकारस्स इमस्स संसारचक्कस्स अरे हनि विहनि विद्धंसेसि. एवम्पि अरानं हतत्ता अरहं.
अरा संसारचक्कस्स, हता ञाणासिना यतो;
लोकनाथेन तेनेस, अरहन्ति पवुच्चति.
१२९. अग्गदक्खिणेय्यत्ता च चीवरादिपच्चये अरहति पूजाविसेसञ्च. तेनेव च उप्पन्ने तथागते येकेचि महेसक्खा देवमनुस्सा, न ते अञ्ञत्थ पूजं करोन्ति. तथा हि ब्रह्मा सहम्पति सिनेरुमत्तेन रतनदामेन तथागतं पूजेसि. यथाबलञ्च अञ्ञे देवा मनुस्सा च बिम्बिसारकोसलराजादयो. परिनिब्बुतम्पि च भगवन्तं उद्दिस्स छन्नवुतिकोटिधनं विस्सज्जेत्वा असोकमहाराजा सकलजम्बुदीपे चतुरासीतिविहारसहस्सानि पतिट्ठापेसि. को पन वादो अञ्ञेसं पूजाविसेसानन्ति पच्चयादीनं अरहत्तापि अरहं.
पूजाविसेसं सह पच्चयेहि,
यस्मा अयं अरहति लोकनाथो;
अत्थानुरूपं अरहन्ति लोके,
तस्मा जिनो अरहति नाममेतं.
१३०. यथा च लोके येकेचि पण्डितमानिनो बाला असिलोकभयेन रहो पापं करोन्ति, एवमेस न कदाचि करोतीति पापकरणे रहाभावतोपि अरहं.
यस्मा नत्थि रहो नाम, पापकम्मेसु तादिनो;
रहाभावेन तेनेस, अरहं इति विस्सुतो.
एवं सब्बथापि –
आरकत्ता हतत्ता च, किलेसारीन सो मुनि;
हतसंसारचक्कारो, पच्चयादीन चारहो;
न रहो करोति पापानि, अरहं तेन वुच्चतीति.
१३१. सम्मा सामञ्च सब्बधम्मानं बुद्धत्ता पन सम्मासम्बुद्धो. तथाहि एस सब्बधम्मे सम्मा सामञ्च बुद्धो, अभिञ्ञेय्ये धम्मे अभिञ्ञेय्यतो बुद्धो, परिञ्ञेय्ये धम्मे परिञ्ञेय्यतो, पहातब्बे धम्मे पहातब्बतो, सच्छिकातब्बे धम्मे सच्छिकातब्बतो, भावेतब्बे धम्मे भावेतब्बतो. तेनेव चाह –
अभिञ्ञेय्यं अभिञ्ञातं, भावेतब्बञ्च भावितं;
पहातब्बं पहीनं मे, तस्मा बुद्धोस्मि ब्राह्मणाति. (म. नि. २.३९९; सु. नि. ५६३);
१३२. अपिच चक्खुं दुक्खसच्चं, तस्स मूलकारणभावेन समुट्ठापिका पुरिमतण्हा समुदयसच्चं, उभिन्नं अप्पवत्ति निरोधसच्चं, निरोधपजानना पटिपदा मग्गसच्चन्ति एवं एकेकपदुद्धारेनापि सब्बधम्मे सम्मा सामञ्च बुद्धो, एस नयो सोतघानजिव्हाकायमनेसु. एतेनेव नयेन रूपादीनि छ आयतनानि, चक्खुविञ्ञाणादयो छविञ्ञाणकाया, चक्खुसम्फस्सादयो छ फस्सा, चक्खुसम्फस्सजादयो छ वेदना, रूपसञ्ञादयो छ सञ्ञा, रूपसञ्चेतनादयो छ चेतना, रूपतण्हादयो छ तण्हाकाया, रूपवितक्कादयो छ वितक्का, रूपविचारादयो छ विचारा, रूपक्खन्धादयो पञ्चक्खन्धा, दस कसिणानि, दस अनुस्सतियो, उद्धुमातकसञ्ञादिवसेन दस सञ्ञा, केसादयो द्वत्तिंसाकारा, द्वादसायतनानि, अट्ठारस धातुयो, कामभवादयो नव भवा, पठमादीनि चत्तारि झानानि, मेत्ताभावनादयो चतस्सो अप्पमञ्ञा, चतस्सो अरूपसमापत्तियो, पटिलोमतो जरामरणादीनि, अनुलोमतो अविज्जादीनि पटिच्चसमुप्पादङ्गानि च योजेतब्बानि.
तत्रायं एकपदयोजना, जरामरणं दुक्खसच्चं, जाति समुदयसच्चं, उभिन्नम्पि निस्सरणं निरोधसच्चं, निरोधपजानना पटिपदा मग्गसच्चन्ति एवमेकेकपदुद्धारेन सब्बधम्मे सम्मा सामञ्च बुद्धो अनुबुद्धो पटिबुद्धो. तेन वुत्तं – ‘‘सम्मा सामञ्च सब्बधम्मानं बुद्धत्ता पन सम्मासम्बुद्धो’’ति.
१३३. विज्जाहि पन चरणेन च सम्पन्नत्ता विज्जाचरणसम्पन्नो. तत्थ विज्जाति तिस्सोपि विज्जा अट्ठपि विज्जा. तिस्सो विज्जा भयभेरवसुत्ते (म. नि. १.५२ आदयो) वुत्तनयेनेव वेदितब्बा, अट्ठ अम्बट्ठसुत्ते (दी. नि. १.२७८ आदयो). तत्र हि विपस्सनाञाणेन मनोमयिद्धिया च सह छ अभिञ्ञा परिग्गहेत्वा अट्ठ विज्जा वुत्ता. चरणन्ति सीलसंवरो, इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता, भोजने मत्तञ्ञुता, जागरियानुयोगो, सत्त सद्धम्मा, चत्तारि रूपावचरज्झानानीति इमे पन्नरस धम्मा वेदितब्बा. इमेयेव हि पन्नरस धम्मा यस्मा एतेहि चरति अरियसावको गच्छति अमतं दिसं, तस्मा चरणन्ति वुत्ता. यथाह – ‘‘इध, महानाम, अरियसावको सीलवा होती’’ति (म. नि. २.२४) सब्बं मज्झिमपण्णासके वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. भगवा इमाहि विज्जाहि इमिना च चरणेन समन्नागतो. तेन वुच्चति विज्जाचरणसम्पन्नोति.
तत्थ विज्जासम्पदा भगवतो सब्बञ्ञुतं पूरेत्वा ठिता. चरणसम्पदा महाकारुणिकतं. सो सब्बञ्ञुताय सब्बसत्तानं अत्थानत्थं ञत्वा महाकारुणिकताय अनत्थं परिवज्जेत्वा अत्थे नियोजेति. यथा तं विज्जाचरणसम्पन्नो. तेनस्स सावका सुप्पटिपन्ना होन्ति, नो दुप्पटिपन्ना विज्जाचरणविपन्नानं सावका अत्तन्तपादयो विय.
१३४. सोभनगमनत्ता, सुन्दरं ठानं गतत्ता, सम्मा गतत्ता, सम्मा च गदत्ता सुगतो. गमनम्पि हि गतन्ति वुच्चति. तञ्च भगवतो सोभनं परिसुद्धमनवज्जं. किं पन तन्ति? अरियमग्गो. तेन हेस गमनेन खेमं दिसं असज्जमानो गतोति सोभनगमनत्ता सुगतो. सुन्दरञ्चेस ठानं गतो अमतं निब्बानन्ति सुन्दरं ठानं गतत्तापि सुगतो. सम्मा च गतो तेन तेन मग्गेन पहीने किलेसे पुन अपच्चागच्छन्तो. वुत्तञ्हेतं – ‘‘सोतापत्तिमग्गेन ये किलेसा पहीना, ते किलेसे न पुनेति न पच्चेति न पच्चागच्छतीति सुगतो…पे… अरहत्तमग्गेन ये किलेसा पहीना, ते किलेसे न पुनेति न पच्चेति न पच्चागच्छतीति सुगतो’’ति, सम्मा वा गतो दीपङ्करपादमूलतो पभुति याव बोधिमण्डा ताव समतिंसपारमीपूरिकाय सम्मापटिपत्तिया सब्बलोकस्स हितसुखमेव करोन्तो सस्सतं, उच्छेदं, कामसुखं, अत्तकिलमथन्ति इमे च अन्ते अनुपगच्छन्तो गतोति सम्मा गतत्तापि सुगतो. सम्मा चेस गदति युत्तट्ठाने युत्तमेव वाचं भासतीति सम्मा गदत्तापि सुगतो. तत्रिदं साधकसुत्तं ‘‘यं तथागतो वाचं जानाति अभूतं अतच्छं अनत्थसञ्हितं, सा च परेसं अप्पिया अमनापा, न तं तथागतो वाचं भासति. यम्पि तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं अनत्थसञ्हितं, सा च परेसं अप्पिया अमनापा, तम्पि तथागतो वाचं न भासति. यञ्च खो तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं अत्थसञ्हितं, सा च परेसं अप्पिया अमनापा, तत्र कालञ्ञू तथागतो होति तस्सा वाचाय वेय्याकरणाय. यं तथागतो वाचं जानाति अभूतं अतच्छं अनत्थसञ्हितं, सा च परेसं पिया मनापा, न तं तथागतो वाचं भासति. यम्पि तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं अनत्थसञ्हितं, सा च परेसं पिया मनापा, तम्पि तथागतो वाचं न भासति. यञ्च खो तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं अत्थसञ्हितं, सा च परेसं पिया मनापा, तत्र कालञ्ञू तथागतो होति तस्सा वाचाय वेय्याकरणाया’’ति (म. नि. २.८६). एवं सम्मा गदत्तापि सुगतोति वेदितब्बो.
१३५. सब्बथापि विदितलोकत्ता पन लोकविदू. सो हि भगवा सभावतो समुदयतो निरोधतो निरोधूपायतोति सब्बथा लोकं अवेदि अञ्ञासि पटिविज्झि. यथाह – ‘‘यत्थ खो, आवुसो, न जायति न जीयति न मीयति न चवति न उपपज्जति, नाहं तं गमनेन लोकस्स अन्तं ञातेय्यं दट्ठेय्यं पत्तेय्यन्ति वदामि, न चाहं, आवुसो, अपत्वाव लोकस्स अन्तं दुक्खस्स अन्तकिरियं वदामि. अपि चाहं, आवुसो, इमस्मिञ्ञेव ब्याममत्ते कळेवरे ससञ्ञिम्हि समनके लोकञ्च पञ्ञपेमि लोकसमुदयञ्च लोकनिरोधञ्च लोकनिरोधगामिनिञ्च पटिपदं.
गमनेन न पत्तब्बो, लोकस्सन्तो कुदाचनं;
न च अपत्वा लोकन्तं, दुक्खा अत्थि पमोचनं.
तस्मा हवे लोकविदू सुमेधो,
लोकन्तगू वूसितब्रह्मचरियो;
लोकस्स अन्तं समितावि ञत्वा,
नासीसति लोकमिमं परञ्चाति. (सं. नि. १.१०७; अ. नि. ४.४५);
१३६. अपिच तयो लोका सङ्खारलोको सत्तलोको ओकासलोकोति. तत्थ एको लोको सब्बे सत्ता आहारट्ठितिकाति (पटि. म. १.११२) आगतट्ठाने सङ्खारलोको वेदितब्बो. सस्सतो लोकोति वा असस्सतो लोकोति वाति (दी. नि. १.४२१) आगतट्ठाने सत्तलोको.
यावता चन्दिमसूरिया परिहरन्ति, दिसा भन्ति विरोचमाना;
ताव सहस्सधा लोको, एत्थ ते वत्तती वसोति. (म. नि. १.५०३) –
आगतट्ठाने ओकासलोको. तम्पि भगवा सब्बथा अवेदि. तथा हिस्स ‘‘एको लोको सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका. द्वे लोका नामञ्च रूपञ्च. तयो लोका तिस्सो वेदना. चत्तारो लोका चत्तारो आहारा. पञ्च लोका पञ्चुपादानक्खन्धा. छ लोका छ अज्झत्तिकानि आयतनानि. सत्त लोका सत्त विञ्ञाणट्ठितियो. अट्ठ लोका अट्ठ लोकधम्मा. नव लोका नव सत्तावासा. दस लोका दसायतनानि. द्वादस लोका द्वादसायतनानि. अट्ठारस लोका अट्ठारस धातुयो’’ति (पटि. म. १.११२) अयं सङ्खारलोकोपि सब्बथा विदितो.
यस्मा पनेस सब्बेसम्पि सत्तानं आसयं जानाति, अनुसयं जानाति, चरितं जानाति, अधिमुत्तिं जानाति, अप्परजक्खे महारजक्खे, तिक्खिन्द्रिये मुदिन्द्रिये, स्वाकारे द्वाकारे, सुविञ्ञापये दुविञ्ञापये, भब्बे अभब्बे सत्ते जानाति. तस्मास्स सत्तलोकोपि सब्बथा विदितो.
१३७. यथा च सत्तलोको, एवं ओकासलोकोपि. तथा हेस एकं चक्कवाळं आयामतो च वित्थारतो च योजनानं द्वादससतसहस्सानि चतुतिंससतानि च पञ्ञासञ्च योजनानि. परिक्खेपतो पन –
सब्बं सतसहस्सानि, छत्तिंसपरिमण्डलं;
दस चेव सहस्सानि, अड्ढुड्ढानि सतानि च.
तत्थ –
दुवे सतसहस्सानि, चत्तारि नहुतानि च;
एत्तकं बहलत्तेन, सङ्खातायं वसुन्धरा.
तस्सायेव सन्धारकं –
चत्तारि सतसहस्सानि, अट्ठेव नहुतानि च;
एत्तकं बहलत्तेन, जलं वाते पतिट्ठितं.
तस्सापि सन्धारको –
नव सतसहस्सानि, मालुतो नभमुग्गतो;
सट्ठिञ्चेव सहस्सानि, एसा लोकस्स सण्ठिति.
एवं सण्ठिते चेत्थ योजनानं –
चतुरासीति सहस्सानि, अज्झोगाळ्हो महण्णवे;
अच्चुग्गतो तावदेव, सिनेरु पब्बतुत्तमो.
ततो उपड्ढुपड्ढेन, पमाणेन यथाक्कमं;
अज्झोगाळ्हुग्गता दिब्बा, नानारतनचित्तिता.
युगन्धरो ईसधरो, करवीको सुदस्सनो;
नेमिन्धरो विनतको, अस्सकण्णो गिरि ब्रहा.
एते सत्त महासेला, सिनेरुस्स समन्ततो;
महाराजानमावासा, देवयक्खनिसेविता.
योजनानं सतानुच्चो, हिमवा पञ्च पब्बतो;
योजनानं सहस्सानि, तीणि आयतवित्थतो.
चतुरासीतिसहस्सेहि, कूटेहि पटिमण्डितो;
तिपञ्चयोजनक्खन्ध-परिक्खेपा नगव्हया.
पञ्ञासयोजनक्खन्ध-साखायामा समन्ततो;
सतयोजनवित्थिण्णा, तावदेव च उग्गता;
जम्बू यस्सानुभावेन, जम्बुदीपो पकासितो.
यञ्चेतं जम्बुया पमाणं, एतदेव असुरानं चित्रपाटलिया, गरुळानं सिम्बलिरुक्खस्स, अपरगोयाने कदम्बस्स, उत्तरकुरूसु कप्परुक्खस्स, पुब्बविदेहे सिरीसस्स, तावतिंसेसु पारिच्छत्तकस्साति. तेनाहु पोराणा –
‘‘पाटली सिम्बली जम्बू, देवानं पारिच्छत्तको;
कदम्बो कप्परुक्खो च, सिरीसेन भवति सत्तमन्ति.
‘‘द्वेअसीति सहस्सानि, अज्झोगाळ्हो महण्णवे;
अच्चुग्गतो तावदेव, चक्कवाळसिलुच्चयो;
परिक्खिपित्वा तं सब्बं, लोकधातुमयं ठितो’’ति.
तत्थ चन्दमण्डलं एकूनपञ्ञासयोजनं. सूरियमण्डलं पञ्ञासयोजनं. तावतिंसभवनं दससहस्सयोजनं. तथा असुरभवनं अवीचिमहानिरयो जम्बुदीपो च. अपरगोयानं सत्तसहस्सयोजनं. तथा पुब्बविदेहं. उत्तरकुरु अट्ठसहस्सयोजनं. एकमेको चेत्थ महादीपो पञ्चसतपञ्चसतपरित्तदीपपरिवारो. तं सब्बम्पि एकं चक्कवाळं एका लोकधातु. तदन्तरेसु लोकन्तरिकनिरया.
एवं अनन्तानि चक्कवाळानि अनन्ता लोकधातुयो भगवा अनन्तेन बुद्धञाणेन अवेदि अञ्ञासि पटिविज्झि. एवमस्स ओकासलोकोपि सब्बथा विदितो. एवम्पि सब्बथा विदितलोकत्ता लोकविदू.
१३८. अत्तना पन गुणेहि विसिट्ठतरस्स कस्सचि अभावतो नत्थि एतस्स उत्तरोति अनुत्तरो. तथा हेस सीलगुणेनापि सब्बं लोकमभिभवति, समाधिपञ्ञाविमुत्तिविमुत्तिञाणदस्सनगुणेनापि. सीलगुणेनापि असमो असमसमो अप्पटिमो अप्पटिभागो अप्पटिपुग्गलो…पे… विमुत्तिञाणदस्सनगुणेनापि. यथाह – ‘‘न खो पनाहं समनुपस्सामि सदेवके लोके समारके…पे… सदेवमनुस्साय पजाय अत्तना सीलसम्पन्नतर’’न्ति वित्थारो. एवं अग्गपसादसुत्तादीनि (अ. नि. ४.३४; इतिवु. ९०) ‘‘न मे आचरियो अत्थी’’तिआदिका (म. नि. १.२८५; महाव. ११) गाथायो च वित्थारेतब्बा.
१३९. पुरिसदम्मे सारेतीति पुरिसदम्मसारथि. दमेति विनेतीति वुत्तं होति. तत्थ पुरिसदम्माति अदन्ता दमेतुं युत्ता तिरच्छानपुरिसापि मनुस्सपुरिसापि अमनुस्सपुरिसापि. तथा हि भगवता तिरच्छानपुरिसापि अपलालो नागराजा, चूळोदरो, महोदरो, अग्गिसिखो, धूमसिखो, अरवाळो नागराजा, धनपालको हत्थीति एवमादयो दमिता निब्बिसा कता सरणेसु च सीलेसु च पतिट्ठापिता, मनुस्सपुरिसापि सच्चकनिगण्ठपुत्तअम्बट्ठमाणवपोक्खरसाति सोणदन्तकूटदन्तादयो, अमनुस्सपुरिसापि आळवकसूचिलोमखरलोमयक्खसक्कदेवराजादयो दमिता विनीता विचित्रेहि विनयनूपायेहि. ‘‘अहं खो, केसि, पुरिसदम्मे सण्हेनपि विनेमि, फरुसेनपि विनेमि, सण्हफरुसेनपि विनेमी’’ति (अ. नि. ४.११) इदञ्चेत्थ सुत्तं वित्थारेतब्बं.
अपिच भगवा विसुद्धसीलादीनं पठमज्झानादीनि सोतापन्नादीनञ्च उत्तरि मग्गपटिपदं आचिक्खन्तो दन्तेपि दमेतियेव.
अथ वा अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथीति एकमेविदं अत्थपदं. भगवा हि तथा पुरिसदम्मे सारेति, यथा एकपल्लङ्केनेव निसिन्ना अट्ठ दिसा असज्जमाना धावन्ति. तस्मा अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथीति वुच्चति. ‘‘हत्थिदमकेन, भिक्खवे, हत्थिदम्मो सारितो एकंयेव दिसं धावती’’ति इदञ्चेत्थ सुत्तं (म. नि. ३.३१२) वित्थारेतब्बं.
१४०. दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थेहि यथारहं अनुसासतीति सत्था. अपिच सत्था वियाति सत्था, भगवा सत्थवाहो. यथा सत्थवाहो सत्थे कन्तारं तारेति चोरकन्तारं तारेति वाळकन्तारं तारेति दुब्भिक्खकन्तारं तारेति निरुदककन्तारं तारेति उत्तारेति नित्तारेति पतारेति खेमन्तभूमिं सम्पापेति, एवमेव भगवा सत्था सत्थवाहो सत्ते कन्तारं तारेति, जातिकन्तारं तारेतीतिआदिना निद्देसनयेनपेत्थ अत्थो वेदितब्बो. देवमनुस्सानन्ति देवानञ्च मनुस्सानञ्च. उक्कट्ठपरिच्छेदवसेन, भब्बपुग्गलपरिच्छेदवसेन चेतं वुत्तं. भगवा पन तिरच्छानगतानम्पि अनुसासनिप्पदानेन सत्थायेव. तेपि हि भगवतो धम्मस्सवनेन उपनिस्सयसम्पत्तिं पत्वा ताय एव उपनिस्सयसम्पत्तिया दुतिये वा ततिये वा अत्तभावे मग्गफलभागिनो होन्ति. मण्डूकदेवपुत्तादयो चेत्थ निदस्सनं.
भगवति किर गग्गराय पोक्खरणिया तीरे चम्पानगरवासीनं धम्मं देसियमाने एको मण्डूको भगवतो सरे निमित्तं अग्गहेसि, तं एको वच्छपालको दण्डं ओलुब्भ तिट्ठन्तो सीसे सन्निरुम्भित्वा अट्ठासि. सो तावदेव कालङ्कत्वा तावतिंसभवने द्वादसयोजनिके कनकविमाने निब्बत्ति. सुत्तप्पबुद्धो विय च तत्थ अच्छरासङ्घपरिवुतं अत्तानं दिस्वा ‘‘अरे अहम्पि नाम इध निब्बत्तो, किं नु खो कम्ममकासि’’न्ति आवज्जेन्तो न अञ्ञं किञ्चि अद्दस अञ्ञत्र भगवतो सरे निमित्तग्गाहा. सो तावदेव सह विमानेन आगन्त्वा भगवतो पादे सिरसा वन्दि. भगवा जानन्तोव पुच्छि –
‘‘को मे वन्दति पादानि, इद्धिया यससा जलं;
अभिक्कन्तेन वण्णेन, सब्बा ओभासयं दिसा’’ति.
मण्डूकोहं पुरे आसिं, उदके वारिगोचरो;
तव धम्मं सुणन्तस्स, अवधि वच्छपालकोति.
भगवा तस्स धम्मं देसेसि. चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयो अहोसि. देवपुत्तोपि सोतापत्तिफले पतिट्ठाय सितं कत्वा पक्कमीति.
१४१. यं पन किञ्चि अत्थि ञेय्यं नाम, सब्बस्सेव बुद्धत्ता विमोक्खन्तिकञ्ञाणवसेन बुद्धो. यस्मा वा चत्तारि सच्चानि अत्तनापि बुज्झि, अञ्ञेपि सत्ते बोधेसि, तस्मा एवमादीहिपि कारणेहि बुद्धो. इमस्स च पनत्थस्स विञ्ञापनत्थं ‘‘बुज्झिता सच्चानीति बुद्धो. बोधेता पजायाति बुद्धो’’ति एवं पवत्तो सब्बोपि निद्देसनयो (महानि. १९२) पटिसम्भिदानयो (पटि. म. १.१६२) वा वित्थारेतब्बो.
१४२. भगवाति इदं पनस्स गुणविसिट्ठसब्बसत्तुत्तमगरुगारवाधिवचनं. तेनाहु पोराणा –
‘‘भगवाति वचनं सेट्ठं, भगवाति वचनमुत्तमं;
गरुगारवयुत्तो सो, भगवा तेन वुच्चती’’ति.
चतुब्बिधं वा नामं आवत्थिकं लिङ्गिकं नेमित्तिकं अधिच्चसमुप्पन्नन्ति. अधिच्चसमुप्पन्नं नाम लोकियवोहारेन यदिच्छकन्ति वुत्तं होति. तत्थ वच्छो दम्मो बलीबद्दोति एवमादि आवत्थिकं. दण्डी छत्ती सिखी करीति एवमादि लिङ्गिकं. तेविज्जो छळभिञ्ञोति एवमादि नेमित्तिकं. सिरिवड्ढको धनवड्ढकोति एवमादि वचनत्थं अनपेक्खित्वा पवत्तं अधिच्चसमुप्पन्नं. इदं पन भगवाति नामं नेमित्तिकं, न महामायाय, न सुद्धोदनमहाराजेन, न असीतिया ञातिसहस्सेहि कतं, न सक्कसन्तुसितादीहि देवताविसेसेहि. वुत्तम्पि चेतं धम्मसेनापतिना ‘‘भगवाति नेतं नामं मातरा कतं…पे… विमोक्खन्तिकमेतं बुद्धानं भगवन्तानं बोधिया मूले सह सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स पटिलाभा सच्छिका पञ्ञत्ति यदिदं भगवा’’ति (महानि. ८४).
१४३. यंगुणनेमित्तिकञ्चेतं नामं, तेसं गुणानं पकासनत्थं इमं गाथं वदन्ति –
‘‘भगी भजी भागि विभत्तवा इति,
अकासि भग्गन्ति गरूति भाग्यवा;
बहूहि ञायेहि सुभावितत्तनो,
भवन्तगो सो भगवाति वुच्चती’’ति. –
निद्देसे (महानि. ८४) वुत्तनयेनेव चेत्थ तेसं तेसं पदानं अत्थो दट्ठब्बो.
१४४. अयं पन अपरो नयो.
भाग्यवा भग्गवा युत्तो, भगेहि च विभत्तवा;
भत्तवा वन्तगमनो, भवेसु भगवा ततोति.
तत्थ वण्णागमो वण्णविपरिययोतिआदिकं निरुत्तिलक्खणं गहेत्वा सद्दनयेन वा पिसोदरादिपक्खेपलक्खणं गहेत्वा यस्मा लोकियलोकुत्तरसुखाभिनिब्बत्तकं दानसीलादिपारप्पत्तं भाग्यमस्स अत्थि, तस्मा भाग्यवाति वत्तब्बे भगवाति वुच्चतीति ञातब्बं.
यस्मा पन अहिरिकानोत्तप्पकोधूपनाहमक्खपळासइस्सामच्छरियमायासाठेय्यथम्भसारम्भमानातिमानमदपमादतण्हाअविज्जा- तिविधाकुसलमूलदुच्चरितसंकिलेसमलविसमसञ्ञावितक्कपपञ्चचतुब्बिधविपरियेस- आसवगन्थओघयोगअगतितण्हुप्पादुपादानपञ्चचेतोखीलविनिबन्धनीवरणाभिनन्दना- छविवादमूलतण्हाकायसत्तानुसयअट्ठमिच्छत्तनवतण्हामूलकदसाकुसलकम्मपथद्वासट्ठिदिट्ठिगत- अट्ठसततण्हाविचरितप्पभेदसब्बदरथपरिळाहकिलेससतसहस्सानि, सङ्खेपतो वा पञ्च किलेसखन्धअभिसङ्खारदेवपुत्तमच्चुमारे अभञ्जि. तस्मा भग्गत्ता एतेसं परिस्सयानं भग्गवाति वत्तब्बे भगवाति वुच्चति. आह चेत्थ –
‘‘भग्गरागो भग्गदोसो, भग्गमोहो अनासवो;
भग्गास्स पापका धम्मा, भगवा तेन वुच्चती’’ति.
भाग्यवताय चस्स सतपुञ्ञलक्खणधरस्स रूपकायसम्पत्ति दीपिता होति. भग्गदोसताय धम्मकायसम्पत्ति. तथा लोकियसरिक्खकानं बहुमतभावो, गहट्ठपब्बजितेहि अभिगमनीयता, अभिगतानञ्च नेसं कायचित्तदुक्खापनयने पटिबलभावो, आमिसदानधम्मदानेहि उपकारिता, लोकियलोकुत्तरसुखेहि च संयोजनसमत्थता दीपिता होति.
यस्मा च लोके इस्सरियधम्मयससिरिकामपयत्तेसु छसु धम्मेसु भगसद्दो पवत्तति, परमञ्चस्स सकचित्ते इस्सरियं, अणिमालङ्घिमादिकं वा लोकियसम्मतं सब्बाकारपरिपूरं अत्थि. तथा लोकुत्तरो धम्मो. लोकत्तयब्यापको यथाभुच्चगुणाधिगतो अतिविय परिसुद्धो यसो. रूपकायदस्सनब्यावटजननयनप्पसादजननसमत्था सब्बाकारपरिपूरा सब्बङ्गपच्चङ्गसिरी. यं यं एतेन इच्छितं पत्थितं अत्तहितं परहितं वा, तस्स तस्स तथेव अभिनिप्फन्नत्ता इच्छितत्थनिब्बत्तिसञ्ञितो कामो. सब्बलोकगरुभावप्पत्तिहेतुभूतो सम्मावायामसङ्खातो पयत्तो च अत्थि. तस्मा इमेहि भगेहि युत्तत्तापि भगा अस्स सन्तीति इमिना अत्थेन भगवाति वुच्चति.
यस्मा पन कुसलादीहि भेदेहि सब्बधम्मे, खन्धायतनधातुसच्चइन्द्रियपटिच्चसमुप्पादादीहि वा कुसलादिधम्मे, पीळनसङ्खतसन्तापविपरिणामट्ठेन वा दुक्खं अरियसच्चं, आयूहननिदानसंयोगपलिबोधट्ठेन समुदयं, निस्सरणविवेकासङ्खतअमतट्ठेन निरोधं, निय्यानिकहेतुदस्सनाधिपतेय्यट्ठेन मग्गं विभत्तवा, विभजित्वा विवरित्वा देसितवाति वुत्तं होति. तस्मा विभत्तवाति वत्तब्बे भगवाति वुच्चति.
यस्मा च एस दिब्बब्रह्मअरियविहारे कायचित्तउपधिविवेके सुञ्ञतप्पणिहितानिमित्तविमोक्खे अञ्ञे च लोकियलोकुत्तरे उत्तरिमनुस्सधम्मे भजि सेवि बहुलं अकासि, तस्मा भत्तवाति वत्तब्बे भगवाति वुच्चति.
यस्मा पन तीसु भवेसु तण्हासङ्खातं गमनं अनेन वन्तं, तस्मा भवेसु वन्तगमनोति वत्तब्बे भवसद्दतो भकारं गमनसद्दतो गकारं वन्तसद्दतो वकारञ्च दीघं कत्वा आदाय भगवाति वुच्चति यथा लोके मेहनस्स खस्स मालाति वत्तब्बे मेखलाति.
१४५. तस्सेवं इमिना च इमिना च कारणेन सो भगवा अरहं…पे… इमिना च इमिना च कारणेन भगवाति बुद्धगुणे अनुस्सरतो नेव तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होति, न दोसपरियुट्ठितं, न मोहपरियुट्ठितं चित्तं होति. उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होति तथागतमारब्भ (अ. नि. ६.१०). इच्चस्स एवं रागादिपरियुट्ठानाभावेन विक्खम्भितनीवरणस्स कम्मट्ठानाभिमुखताय उजुगतचित्तस्स बुद्धगुणपोणा वितक्कविचारा पवत्तन्ति. बुद्धगुणे अनुवितक्कयतो अनुविचारयतो पीति उप्पज्जति. पीतिमनस्स पीतिपदट्ठानाय पस्सद्धिया कायचित्तदरथा पटिप्पस्सम्भन्ति. पस्सद्धदरथस्स कायिकम्पि चेतसिकम्पि सुखं उप्पज्जति. सुखिनो बुद्धगुणारम्मणं हुत्वा चित्तं समाधियतीति अनुक्कमेन एकक्खणे झानङ्गानि उप्पज्जन्ति. बुद्धगुणानं पन गम्भीरताय नानप्पकारगुणानुस्सरणाधिमुत्तताय वा अप्पनं अप्पत्वा उपचारप्पत्तमेव झानं होति. तदेतं बुद्धगुणानुस्सरणवसेन उप्पन्नत्ता बुद्धानुस्सतिच्चेव सङ्खं गच्छति.
इमञ्च पन बुद्धानुस्सतिं अनुयुत्तो भिक्खु सत्थरि सगारवो होति सप्पतिस्सो, सद्धावेपुल्लं सतिवेपुल्लं पञ्ञावेपुल्लं पुञ्ञवेपुल्लञ्च अधिगच्छति, पीतिपामोज्जबहुलो होति, भयभेरवसहो दुक्खाधिवासनसमत्थो, सत्थारा संवाससञ्ञं पटिलभति. बुद्धगुणानुस्सतिया अज्झावुत्थञ्चस्स सरीरम्पि चेतियघरमिव पूजारहं होति. बुद्धभूमियं चित्तं नमति. वीतिक्कमितब्बवत्थुसमायोगे चस्स सम्मुखा सत्थारं पस्सतो विय हिरोत्तप्पं पच्चुपट्ठाति. उत्तरि अप्पटिविज्झन्तो पन सुगतिपरायनो होति.
तस्मा हवे अप्पमादं, कयिराथ सुमेधसो;
एवं महानुभावाय, बुद्धानुस्सतिया सदाति.
इदं ताव बुद्धानुस्सतियं वित्थारकथामुखं.