विपस्सनुपक्किलेसकथा

७३२. अथस्स इमाय तरुणविपस्सनाय आरद्धविपस्सकस्स दस विपस्सनुपक्किलेसा उप्पज्जन्ति. विपस्सनुपक्किलेसा हि पटिवेधप्पत्तस्स अरियसावकस्स चेव विप्पटिपन्नकस्स च निक्खित्तकम्मट्ठानस्स कुसीतपुग्गलस्स नुप्पज्जन्ति. सम्मापटिपन्नकस्स पन युत्तपयुत्तस्स आरद्धविपस्सकस्स कुलपुत्तस्स उप्पज्जन्तियेव.

कतमे पन ते दस उपक्किलेसाति? ओभासो, ञाणं, पीति, पस्सद्धि, सुखं, अधिमोक्खो, पग्गहो, उपट्ठानं, उपेक्खा, निकन्तीति. वुत्तञ्हेतं –

‘‘कथं धम्मुद्धच्चविग्गहितमानसं होति? अनिच्चतो मनसिकरोतो ओभासो उप्पज्जति, ‘ओभासो धम्मो’ति ओभासं आवज्जति, ततो विक्खेपो उद्धच्चं. तेन उद्धच्चेन विग्गहितमानसो अनिच्चतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति. दुक्खतो… अनत्ततो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति’’.

तथा ‘‘अनिच्चतो मनसिकरोतो ञाणं उप्पज्जति…पे… पीति… पस्सद्धि… सुखं… अधिमोक्खो… पग्गहो… उपट्ठानं… उपेक्खा… निकन्ति उप्पज्जति, ‘निकन्ति धम्मो’ति निकन्तिं आवज्जति, ततो विक्खेपो उद्धच्चं. तेन उद्धच्चेन विग्गहितमानसो अनिच्चतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति. दुक्खतो… अनत्ततो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाती’’ति (पटि. म. २.६).

७३३. तत्थ ओभासोति विपस्सनोभासो. तस्मिं उप्पन्ने योगावचरो ‘‘न वत मे इतो पुब्बे एवरूपो ओभासो उप्पन्नपुब्बो, अद्धा मग्गप्पत्तोस्मि फलपत्तोस्मी’’ति अमग्गमेव ‘‘मग्गो’’ति, अफलमेव च ‘‘फल’’न्ति गण्हाति. तस्स अमग्गं ‘‘मग्गो’’ति अफलं ‘‘फल’’न्ति गण्हतो विपस्सनावीथि उक्कन्ता नाम होति. सो अत्तनो मूलकम्मट्ठानं विस्सज्जेत्वा ओभासमेव अस्सादेन्तो निसीदति.

सो खो पनायं ओभासो कस्सचि भिक्खुनो पल्लङ्कट्ठानमत्तमेव ओभासेन्तो उप्पज्जति. कस्सचि अन्तोगब्भं. कस्सचि बहिगब्भम्पि. कस्सचि सकलविहारं, गावुतं, अड्ढयोजनं, योजनं, द्वियोजनं, तियोजनं…पे… कस्सचि पथवीतलतो याव अकनिट्ठब्रह्मलोका एकालोकं कुरुमानो. भगवतो पन दससहस्सिलोकधातुं ओभासेन्तो उदपादि.

एवं वेमत्तताय चस्स इदं वत्थु – चित्तलपब्बते किर द्विकुट्टगेहस्स अन्तो द्वे थेरा निसीदिंसु. तंदिवसञ्च काळपक्खुपोसथो होति, मेघपटलच्छन्ना दिसा, रत्तिभागे चतुरङ्गसमन्नागतं तमं पवत्तति. अथेको थेरो आह – ‘‘भन्ते, मय्हं इदानि चेतियङ्गणम्हि सीहासने पञ्चवण्णानि कुसुमानि पञ्ञायन्ती’’ति. तं इतरो आह – ‘‘अनच्छरियं, आवुसो, कथेसि, मय्हं पनेतरहि महासमुद्दम्हि योजनट्ठाने मच्छकच्छपा पञ्ञायन्ती’’ति.

अयं पन विपस्सनुपक्किलेसो येभुय्येन समथविपस्सनालाभिनो उप्पज्जति. सो समापत्तिविक्खम्भितानं किलेसानं असमुदाचारतो ‘‘अरहा अह’’न्ति चित्तं उप्पादेति उच्चवालिकवासी महानागत्थेरो विय हंकनकवासी महादत्तत्थेरो विय चित्तलपब्बते निङ्कपेण्णकपधानघरवासी चूळसुमनत्थेरो विय च.

तत्रिदं एकवत्थुपरिदीपनं – तलङ्गरवासी धम्मदिन्नत्थेरो किर नाम एको पभिन्नपटिसम्भिदो महाखीणासवो महतो भिक्खुसङ्घस्स ओवाददायको अहोसि. सो एकदिवसं अत्तनो दिवाट्ठाने निसीदित्वा ‘‘किन्नु खो अम्हाकं आचरियस्स उच्चवालिकवासीमहानागत्थेरस्स समणभावकिच्चं मत्थकं पत्तं, नो’’ति आवज्जन्तो पुथुज्जनभावमेवस्स दिस्वा ‘‘मयि अगच्छन्ते पुथुज्जनकालकिरियमेव करिस्सती’’ति च ञत्वा इद्धिया वेहासं उप्पतित्वा दिवाट्ठाने निसिन्नस्स थेरस्स समीपे ओरोहित्वा वन्दित्वा वत्तं दस्सेत्वा एकमन्तं निसीदि. ‘‘किं, आवुसो धम्मदिन्न, अकाले आगतोसी’’ति च वुत्ते ‘‘पञ्हं, भन्ते, पुच्छितुं आगतोम्ही’’ति आह. ततो ‘‘पुच्छावुसो, जानमाना कथयिस्सामा’’ति वुत्ते पञ्हसहस्सं पुच्छि.

थेरो पुच्छितपुच्छितं असज्जमानोव कथेसि. ततो ‘‘अतितिक्खं वो, भन्ते, ञाणं, कदा तुम्हेहि अयं धम्मो अधिगतो’’ति वुत्ते ‘‘इतो सट्ठिवस्सकाले, आवुसो’’ति आह. समाधिम्पि, भन्ते, वळञ्जेथाति, न यिदं, आवुसो, भारियन्ति. तेन हि, भन्ते, एकं हत्थिं मापेथाति. थेरो सब्बसेतं हत्थिं मापेसि. इदानि, भन्ते, यथा अयं हत्थी अञ्चितकण्णो पसारितनङ्गुट्ठो सोण्डं मुखे पक्खिपित्वा भेरवं कोञ्चनादं करोन्तो तुम्हाकं अभिमुखो आगच्छति, तथा नं करोथाति. थेरो तथा कत्वा वेगेन आगच्छतो हत्थिस्स भेरवं आकारं दिस्वा उट्ठाय पलायितुं आरद्धो. तमेनं खीणासवत्थेरो हत्थं पसारेत्वा चीवरकण्णे गहेत्वा ‘‘भन्ते, खीणासवस्स सारज्जं नाम होती’’ति आह.

सो तम्हि काले अत्तनो पुथुज्जनभावं ञत्वा ‘‘अवस्सयो मे, आवुसो, धम्मदिन्न होही’’ति वत्वा पादमूले उक्कुटिकं निसीदि. ‘‘भन्ते, तुम्हाकं अवस्सयो भविस्सामिच्चेवाहं आगतो, मा चिन्तयित्था’’ति कम्मट्ठानं कथेसि. थेरो कम्मट्ठानं गहेत्वा चङ्कमं आरुय्ह ततिये पदवारे अग्गफलं अरहत्तं पापुणि. थेरो किर दोसचरितो अहोसि. एवरूपा भिक्खू ओभासे कम्पन्ति.

७३४. ञाणन्ति विपस्सनाञाणं. तस्स किर रूपारूपधम्मे तुलयन्तस्स तीरेन्तस्स विस्सट्ठइन्दवजिरमिव अविहतवेगं तिखिणं सूरं अतिविसदं ञाणं उप्पज्जति.

पीतीति विपस्सनापीति. तस्स किर तस्मिं समये खुद्दकापीति, खणिकापीति, ओक्कन्तिकापीति, उब्बेगापीति, फरणापीतीति अयं पञ्चविधा पीति सकलसरीरं पूरयमाना उप्पज्जति.

पस्सद्धीति विपस्सनापस्सद्धि. तस्स किर तस्मिं समये रत्तिट्ठाने वा दिवाट्ठाने वा निसिन्नस्स कायचित्तानं नेव दरथो, न गारवं, न कक्खळता, न अकम्मञ्ञता, न गेलञ्ञं, न वङ्कता होति, अथ खो पनस्स कायचित्तानि पस्सद्धानि लहूनि मुदूनि कम्मञ्ञानि सुविसदानि उजुकानियेव होन्ति. सो इमेहि पस्सद्धादीहि अनुग्गहितकायचित्तो तस्मिं समये अमानुसिं नाम रतिं अनुभवति. यं सन्धाय वुत्तं –

‘‘सुञ्ञागारं पविट्ठस्स, सन्तचित्तस्स भिक्खुनो;

अमानुसी रति होति, सम्मा धम्मं विपस्सतो.

‘‘यतो यतो सम्मसति, खन्धानं उदयब्बयं;

लभती पीतिपामोज्जं, अमतं तं विजानत’’न्ति. (ध. प. ३७३-३७४);

एवमस्स इमं अमानुसिं रतिं साधयमाना लहुतादिसम्पयुत्ता पस्सद्धि उप्पज्जति.

सुखन्ति विपस्सनासुखं. तस्स किर तस्मिं समये सकलसरीरं अभिसन्दयमानं अतिपणीतं सुखं उप्पज्जति.

अधिमोक्खोति सद्धा. विपस्सनासम्पयुत्तायेव हिस्स चित्तचेतसिकानं अतिसयपसादभूता बलवती सद्धा उप्पज्जति.

पग्गहोति वीरियं. विपस्सनासम्पयुत्तमेव हिस्स असिथिलं अनच्चारद्धं सुपग्गहितं वीरियं उप्पज्जति.

उपट्ठानन्ति सति. विपस्सनासम्पयुत्तायेव हिस्स सुपट्ठिता सुपतिट्ठिता निखाता अचला पब्बतराजसदिसा सति उप्पज्जति. सो यं यं ठानं आवज्जति समन्नाहरति मनसिकरोति पच्चवेक्खति, तं तं ठानमस्स ओक्खन्दित्वा पक्खन्दित्वा दिब्बचक्खुनो परलोको विय सतिया उपट्ठाति.

उपेक्खाति विपस्सनुपेक्खा चेव आवज्जनुपेक्खा च. तस्मिं हिस्स समये सब्बसङ्खारेसु मज्झत्तभूता विपस्सनुपेक्खापि बलवती उप्पज्जति. मनोद्वारे आवज्जनुपेक्खापि. सा हिस्स तं तं ठानं आवज्जन्तस्स विस्सट्ठइन्दवजिरमिव पत्तपुटे पक्खित्त तत्तनाराचो विय च सूरा तिखिणा हुत्वा वहति.

निकन्तीति विपस्सनानिकन्ति. एवं ओभासादिपटिमण्डिताय हिस्स विपस्सनाय आलयं कुरुमाना सुखुमा सन्ताकारा निकन्ति उप्पज्जति. या निकन्ति किलेसोति परिग्गहेतुम्पि न सक्का होति.

यथा च ओभासे, एवं एतेसुपि अञ्ञतरस्मिं उप्पन्ने योगावचरो ‘‘न वत मे इतो पुब्बे एवरूपं ञाणं उप्पन्नपुब्बं, एवरूपा पीति, पस्सद्धि, सुखं, अधिमोक्खो, पग्गहो, उपट्ठानं, उपेक्खा, निकन्ति उप्पन्नपुब्बा, अद्धा मग्गप्पत्तोस्मि फलप्पत्तोस्मी’’ति अमग्गमेव ‘‘मग्गो’’ति अफलमेव च ‘‘फल’’न्ति गण्हाति. तस्स अमग्गं ‘‘मग्गो’’ति अफलं ‘‘फल’’न्ति गण्हतो विपस्सनावीथि उक्कन्ता नाम होति. सो अत्तनो मूलकम्मट्ठानं विस्सज्जेत्वा निकन्तिमेव अस्सादेन्तो निसीदतीति.

७३५. एत्थ च ओभासादयो उपक्किलेसवत्थुताय उपक्किलेसाति वुत्ता, न अकुसलत्ता. निकन्ति पन उपक्किलेसो चेव उपक्किलेसवत्थु च. वत्थुवसेनेव चेते दस. गाहवसेन पन समतिंस होन्ति. कथं? ‘‘मम ओभासो उप्पन्नो’’ति गण्हतो हि दिट्ठिगाहो होति, ‘‘मनापो वत ओभासो उप्पन्नो’’ति गण्हतो मानगाहो, ओभासं अस्सादयतो तण्हागाहो, इति ओभासे दिट्ठिमानतण्हावसेन तयो गाहा. तथा सेसेसुपीति एवं गाहवसेन समतिंस उपक्किलेसा होन्ति. तेसं वसेन अकुसलो अब्यत्तो योगावचरो ओभासादीसु कम्पति विक्खिपति. ओभासादीसु एकेकं ‘‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’’ति (म. नि. १.२४१) समनुपस्सति. तेनाहु पोराणा –

‘‘ओभासे चेव ञाणे च, पीतिया च विकम्पति;

पस्सद्धिया सुखे चेव, येहि चित्तं पवेधति.

‘‘अधिमोक्खे च पग्गाहे, उपट्ठाने च कम्पति;

उपेक्खावज्जनायञ्च, उपेक्खाय निकन्तिया’’ति. (पटि. म. २.७);