उदयब्बयञाणकथा
७२३. सो एवं अनिच्चानुपस्सनादिपटिपक्खानं निच्चसञ्ञादीनं पहानेन विसुद्धञाणो सम्मसनञाणस्स पारं गन्त्वा, यं तं सम्मसनञाणानन्तरं ‘‘पच्चुप्पन्नानं धम्मानं विपरिणामानुपस्सने पञ्ञा उदयब्बयानुपस्सने ञाण’’न्ति (पटि. म. मातिका १.६) उदयब्बयानुपस्सनं वुत्तं, तस्स अधिगमाय योगं आरभति. आरभमानो च सङ्खेपतो ताव आरभति. तत्रायं पाळि –
‘‘कथं पच्चुप्पन्नानं धम्मानं विपरिणामानुपस्सने पञ्ञा उदयब्बयानुपस्सने ञाणं? जातं रूपं पच्चुप्पन्नं, तस्स निब्बत्तिलक्खणं उदयो, विपरिणामलक्खणं वयो, अनुपस्सना ञाणं. जाता वेदना… सञ्ञा… सङ्खारा… विञ्ञाणं… जातं चक्खु…पे… जातो भवो पच्चुप्पन्नो, तस्स निब्बत्तिलक्खणं उदयो, विपरिणामलक्खणं वयो, अनुपस्सना ञाण’’न्ति (पटि. म. १.४९).
सो इमिना पाळिनयेन जातस्स नामरूपस्स निब्बत्तिलक्खणं जातिं उप्पादं अभिनवाकारं ‘‘उदयो’’ति, विपरिणामलक्खणं खयं भङ्गं ‘‘वयो’’ति समनुपस्सति. सो एवं पजानाति ‘‘इमस्स नामरूपस्स उप्पत्तितो पुब्बे अनुप्पन्नस्स रासि वा निचयो वा नत्थि, उप्पज्जमानस्सापि रासितो वा निचयतो वा आगमनं नाम नत्थि, निरुज्झमानस्सापि दिसाविदिसागमनं नाम नत्थि, निरुद्धस्सापि एकस्मिं ठाने रासितो निचयतो निधानतो अवट्ठानं नाम नत्थि. यथा पन वीणाय वादियमानाय उप्पन्नसद्दस्स नेव उप्पत्तितो पुब्बे सन्निचयो अत्थि, न उप्पज्जमानो सन्निचयतो आगतो, न निरुज्झमानस्स दिसाविदिसागमनं अत्थि, न निरुद्धो कत्थचि सन्निचितो तिट्ठति, अथ खो वीणञ्च उपवीणञ्च पुरिसस्स च तज्जं वायामं पटिच्च अहुत्वा सम्भोति, हुत्वा पटिवेति. एवं सब्बेपि रूपारूपिनो धम्मा अहुत्वा सम्भोन्ति, हुत्वा पटिवेन्ती’’ति.
७२४. एवं सङ्खेपतो उदयब्बयमनसिकारं कत्वा पुन यानि एतस्सेव उदयब्बयञाणस्स विभङ्गे –
‘‘अविज्जासमुदया रूपसमुदयोति पच्चयसमुदयट्ठेन रूपक्खन्धस्स उदयं पस्सति. तण्हासमुदया… कम्मसमुदया… आहारसमुदया रूपसमुदयोति पच्चयसमुदयट्ठेन रूपक्खन्धस्स उदयं पस्सति. निब्बत्तिलक्खणं पस्सन्तोपि रूपक्खन्धस्स उदयं पस्सति. रूपक्खन्धस्स उदयं पस्सन्तो इमानि पञ्च लक्खणानि पस्सति.
‘‘अविज्जानिरोधा रूपनिरोधोति पच्चयनिरोधट्ठेन रूपक्खन्धस्स वयं पस्सति. तण्हानिरोधा… कम्मनिरोधा… आहारनिरोधा रूपनिरोधोति पच्चयनिरोधट्ठेन रूपक्खन्धस्स वयं पस्सति. विपरिणामलक्खणं पस्सन्तोपि रूपक्खन्धस्स वयं पस्सति. रूपक्खन्धस्स वयं पस्सन्तोपि इमानि पञ्च लक्खणानि पस्सति’’ (पटि. म. १.५०).
तथा ‘‘अविज्जासमुदया वेदनासमुदयोति पच्चयसमुदयट्ठेन वेदनाक्खन्धस्स उदयं पस्सति. तण्हासमुदया… कम्मसमुदया… फस्ससमुदया वेदनासमुदयोति पच्चयसमुदयट्ठेन वेदनाक्खन्धस्स उदयं पस्सति. निब्बत्तिलक्खणं पस्सन्तोपि वेदनाक्खन्धस्स उदयं पस्सति. वेदनाक्खन्धस्स उदयं पस्सन्तो इमानि पञ्च लक्खणानि पस्सति. अविज्जानिरोधा… तण्हानिरोधा… कम्मनिरोधा… फस्सनिरोधा वेदनानिरोधोति पच्चयनिरोधट्ठेन वेदनाक्खन्धस्स वयं पस्सति. विपरिणामलक्खणं पस्सन्तोपि वेदनाक्खन्धस्स वयं पस्सति. वेदनाक्खन्धस्स वयं पस्सन्तो इमानि पञ्च लक्खणानि पस्सति’’ (पटि. म. १.५०).
वेदनाक्खन्धस्स विय च सञ्ञासङ्खारविञ्ञाणक्खन्धानं. अयं पन विसेसो, विञ्ञाणक्खन्धस्स फस्सट्ठाने ‘‘नामरूपसमुदया, नामरूपनिरोधा’’ति –
एवं एकेकस्स खन्धस्स उदयब्बयदस्सने दस दस कत्वा पञ्ञास लक्खणानि वुत्तानि. तेसं वसेन एवम्पि रूपस्स उदयो एवम्पि रूपस्स वयो, एवम्पि रूपं उदेति, एवम्पि रूपं वेतीति पच्चयतो चेव खणतो च वित्थारेन मनसिकारं करोति.
७२५. तस्सेवं मनसिकरोतो ‘‘इति किरिमे धम्मा अहुत्वा सम्भोन्ति, हुत्वा पटिवेन्ती’’ति ञाणं विसदतरं होति. तस्सेवं पच्चयतो चेव खणतो च द्वेधा उदयब्बयं पस्सतो सच्चपटिच्चसमुप्पादनयलक्खणभेदा पाकटा होन्ति.
७२६. यञ्हि सो अविज्जादिसमुदया खन्धानं समुदयं, अविज्जादिनिरोधा च खन्धानं निरोधं पस्सति, इदमस्स पच्चयतो उदयब्बयदस्सनं. यं पन निब्बत्तिलक्खणविपरिणामलक्खणानि पस्सन्तो खन्धानं उदयब्बयं पस्सति, इदमस्स खणतो उदयब्बयदस्सनं, उप्पत्तिक्खणेयेव हि निब्बत्तिलक्खणं. भङ्गक्खणे च विपरिणामलक्खणं.
७२७. इच्चस्सेवं पच्चयतो चेव खणतो च द्वेधा उदयब्बयं पस्सतो पच्चयतो उदयदस्सनेन समुदयसच्चं पाकटं होति जनकावबोधतो. खणतो उदयदस्सनेन दुक्खसच्चं पाकटं होति जातिदुक्खावबोधतो. पच्चयतो वयदस्सनेन निरोधसच्चं पाकटं होति पच्चयानुप्पादेन पच्चयवतं अनुप्पादावबोधतो. खणतो वयदस्सनेन दुक्खसच्चमेव पाकटं होति मरणदुक्खावबोधतो. यञ्चस्स उदयब्बयदस्सनं, मग्गोवायं लोकिकोति मग्गसच्चं पाकटं होति तत्र सम्मोहविघाततो.
७२८. पच्चयतो चस्स उदयदस्सनेन अनुलोमो पटिच्चसमुप्पादो पाकटो होति, ‘‘इमस्मिं सति इदं होती’’ति (म. नि. १.४०४; सं. नि. २.२१; उदा. १) अवबोधतो. पच्चयतो वयदस्सनेन पटिलोमो पटिच्चसमुप्पादो पाकटो होति, ‘‘इमस्स निरोधा इदं निरुज्झती’’ति (म. नि. १.४०६; सं. नि. २.२१; उदा. २) अवबोधतो. खणतो पन उदयब्बयदस्सनेन पटिच्चसमुप्पन्ना धम्मा पाकटा होन्ति सङ्खतलक्खणावबोधतो. उदयब्बयवन्तो हि सङ्खता, ते च पटिच्चसमुप्पन्नाति.
७२९. पच्चयतो चस्स उदयदस्सनेन एकत्तनयो पाकटो होति हेतुफलसम्बन्धेन सन्तानस्स अनुपच्छेदावबोधतो. अथ सुट्ठुतरं उच्छेददिट्ठिं पजहति. खणतो उदयदस्सनेन नानत्तनयो पाकटो होति नवनवानं उप्पादावबोधतो. अथ सुट्ठुतरं सस्सतदिट्ठिं पजहति. पच्चयतो चस्स उदयब्बयदस्सनेन अब्यापारनयो पाकटो होति धम्मानं अवसवत्तिभावावबोधतो. अथ सुट्ठुतरं अत्तदिट्ठिं पजहति. पच्चयतो पन उदयदस्सनेन एवंधम्मतानयो पाकटो होति पच्चयानुरूपेन फलस्स उप्पादावबोधतो. अथ सुट्ठुतरं अकिरियदिट्ठिं पजहति.
७३०. पच्चयतो चस्स उदयदस्सनेन अनत्तलक्खणं पाकटं होति धम्मानं निरीहकत्तपच्चयपटिबद्धवुत्तितावबोधतो. खणतो उदयब्बयदस्सनेन अनिच्चलक्खणं पाकटं होति हुत्वा अभावावबोधतो, पुब्बन्तापरन्तविवेकावबोधतो च. दुक्खलक्खणम्पि पाकटं होति उदयब्बयेहि पटिपीळनावबोधतो. सभावलक्खणम्पि पाकटं होति उदयब्बयपरिच्छिन्नावबोधतो. सभावलक्खणे सङ्खतलक्खणस्स तावकालिकत्तम्पि पाकटं होति उदयक्खणे वयस्स, वयक्खणे च उदयस्स अभावावबोधतोति.
७३१. तस्सेवं पाकटीभूतसच्चपटिच्चसमुप्पादनयलक्खणभेदस्स ‘‘एवं किर नामिमे धम्मा अनुप्पन्नपुब्बा उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना निरुज्झन्ती’’ति निच्चनवाव हुत्वा सङ्खारा उपट्ठहन्ति. न केवलञ्च निच्चनवा, सूरियुग्गमने उस्सावबिन्दु विय उदकबुब्बुळो विय उदके दण्डराजि विय आरग्गे सासपो विय विज्जुप्पादो विय च परित्तट्ठायिनो. मायामरीचिसुपिनन्तअलातचक्कगन्धब्बनगरफेणकदलिआदयो विय अस्सारा निस्साराति चापि उपट्ठहन्ति.
एत्तावतानेन ‘‘वयधम्ममेव उप्पज्जति, उप्पन्नञ्च वयं उपेती’’ति इमिना आकारेन समपञ्ञास लक्खणानि पटिविज्झित्वा ठितं उदयब्बयानुपस्सनं नाम तरुणविपस्सनाञाणं अधिगतं होति, यस्साधिगमा आरद्धविपस्सकोति सङ्खं गच्छति.