अरूपसत्तकसम्मसनकथा

७१७. यं पन वुत्तं ‘‘अरूपसत्तकवसेना’’ति, तत्थ अयं मातिका – कलापतो, यमकतो, खणिकतो, पटिपाटितो, दिट्ठिउग्घाटनतो, मानसमुग्घाटनतो, निकन्तिपरियादानतोति.

तत्थ कलापतोति फस्सपञ्चमका धम्मा. कथं कलापतो सम्मसतीति? इध भिक्खु इति पटिसञ्चिक्खति – ‘‘ये इमे ‘केसा अनिच्चा दुक्खा अनत्ता’ति सम्मसने उप्पन्ना फस्सपञ्चमका धम्मा, ये च ‘लोमा…पे… मत्थलुङ्गं अनिच्चं दुक्खमनत्ता’ति सम्मसने उप्पन्ना फस्सपञ्चमका धम्मा, सब्बे ते इतरीतरं अप्पत्वा पब्बंपब्बं ओधिओधि हुत्वा तत्तकपाले पक्खित्ततिला विय तटतटायन्ता विनट्ठा, तस्मा अनिच्चा दुक्खा अनत्ता’’ति. अयं ताव विसुद्धिकथायं नयो.

अरियवंसकथायं पन ‘‘हेट्ठा रूपसत्तके सत्तसु ठानेसु ‘रूपं अनिच्चं दुक्खमनत्ता’ति पवत्तं चित्तं अपरेन चित्तेन ‘अनिच्चं दुक्खमनत्ता’ति सम्मसन्तो ‘कलापतो सम्मसती’ति’’ वुत्तं, तं युत्ततरं. तस्मा सेसानिपि तेनेव नयेन विभजिस्साम.

७१८. यमकतोति इध भिक्खु आदाननिक्खेपरूपं ‘‘अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति सम्मसित्वा तम्पि चित्तं अपरेन चित्तेन ‘‘अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति सम्मसति. वयोवुड्ढत्थङ्गमरूपं, आहारमयं, उतुमयं, कम्मजं, चित्तसमुट्ठानं, धम्मतारूपं ‘‘अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति सम्मसित्वा तम्पि चित्तं अपरेन चित्तेन ‘‘अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति सम्मसति. एवं यमकतो सम्मसति नाम.

७१९. खणिकतोति इध भिक्खु आदाननिक्खेपरूपं ‘‘अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति सम्मसित्वा तं पठमचित्तं दुतियचित्तेन, दुतियं ततियेन, ततियं चतुत्थेन, चतुत्थं पञ्चमेन ‘‘एतम्पि अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति सम्मसति. वयोवुड्ढत्थङ्गमरूपं, आहारमयं, उतुमयं, कम्मजं, चित्तसमुट्ठानं, धम्मतारूपं ‘‘अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति सम्मसित्वा तं पठमचित्तं दुतियचित्तेन, दुतियं ततियेन, ततियं चतुत्थेन, चतुत्थं पञ्चमेन ‘‘एतम्पि अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति सम्मसति. एवं रूपपरिग्गाहकचित्ततो पट्ठाय चत्तारि चत्तारि चित्तानि सम्मसन्तो खणिकतो सम्मसति नाम.

७२०. पटिपाटितोति आदाननिक्खेपरूपं ‘‘अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति सम्मसित्वा तं पठमचित्तं दुतियचित्तेन, दुतियं ततियेन, ततियं चतुत्थेन…पे… दसमं एकादसमेन ‘‘एतम्पि अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति सम्मसति. वयोवुड्ढत्थङ्गमरूपं, आहारमयं, उतुमयं, कम्मजं, चित्तसमुट्ठानं, धम्मतारूपं ‘‘अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति सम्मसित्वा तं पठमचित्तं दुतियचित्तेन, दुतियं ततियेन, ततियं चतुत्थेन…पे… दसमं एकादसमेन ‘‘एतम्पि अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति एवं विपस्सना पटिपाटिया सकलम्पि दिवसभागं सम्मसितुं वट्टेय्य. याव दसमचित्तसम्मसना पन रूपकम्मट्ठानम्पि अरूपकम्मट्ठानम्पि पगुणं होति. तस्मा दसमेयेव ठपेतब्बन्ति वुत्तं. एवं सम्मसन्तो पटिपाटितो सम्मसति नाम.

७२१. दिट्ठिउग्घाटनतो मानउग्घाटनतो निकन्तिपरियादानतोति इमेसु तीसु विसुं सम्मसननयो नाम नत्थि. यं पनेतं हेट्ठा रूपं, इध च अरूपं परिग्गहितं, तं पस्सन्तो रूपारूपतो उद्धं अञ्ञं सत्तं नाम न पस्सति. सत्तस्स अदस्सनतो पट्ठाय सत्तसञ्ञा उग्घाटिता होति. सत्तसञ्ञं उग्घाटितचित्तेन सङ्खारे परिग्गण्हतो दिट्ठि नुप्पज्जति. दिट्ठिया अनुप्पज्जमानाय दिट्ठि उग्घाटिता नाम होति. दिट्ठिउग्घाटितचित्तेन सङ्खारे परिग्गण्हतो मानो नुप्पज्जति. माने अनुप्पज्जन्ते मानो समुग्घाटितो नाम होति. मानसमुग्घाटितचित्तेन सङ्खारे परिग्गण्हतो तण्हा नुप्पज्जति. तण्हाय अनुप्पज्जन्तिया निकन्ति परियादिण्णा नाम होतीति इदं ताव विसुद्धिकथायं वुत्तं.

अरियवंसकथायं पन ‘‘दिट्ठिउग्घाटनतो मानसमुग्घाटनतो निकन्तिपरियादानतो’’ति मातिकं ठपेत्वा अयं नयो दस्सितो.

‘‘अहं विपस्सामि, मम विपस्सना’’ति गण्हतो हि दिट्ठिसमुग्घाटनं नाम न होति. ‘‘सङ्खाराव सङ्खारे विपस्सन्ति सम्मसन्ति ववत्थपेन्ति परिग्गण्हन्ति परिच्छिन्दन्ती’’ति गण्हतो पन दिट्ठिउग्घाटनं नाम होति.

‘‘सुट्ठु विपस्सामि, मनापं विपस्सामी’’ति गण्हतो मानसमुग्घाटो नाम न होति. ‘‘सङ्खाराव सङ्खारे विपस्सन्ति सम्मसन्ति ववत्थपेन्ति परिग्गण्हन्ति परिच्छिन्दन्ती’’ति गण्हतो पन मानसमुग्घाटो नाम होति.

‘‘विपस्सितुं सक्कोमी’’ति विपस्सनं अस्सादेन्तस्स निकन्तिपरियादानं नाम न होति. ‘‘सङ्खाराव सङ्खारे विपस्सन्ति सम्मसन्ति ववत्थपेन्ति परिग्गण्हन्ति परिच्छिन्दन्ती’’ति गण्हतो पन निकन्तिपरियादानं नाम होति.

सचे सङ्खारा अत्ता भवेय्युं, अत्ताति गहेतुं वट्टेय्युं, अनत्ता च पन अत्ताति गहिता, तस्मा ते अवसवत्तनट्ठेन अनत्ता, हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चा, उप्पादवयपटिपीळनट्ठेन दुक्खाति पस्सतो दिट्ठिउग्घाटनं नाम होति.

सचे सङ्खारा निच्चा भवेय्युं, निच्चाति गहेतुं वट्टेय्युं, अनिच्चा च पन निच्चाति गहिता, तस्मा ते हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चा, उप्पादवयपटिपीळनट्ठेन दुक्खा, अवसवत्तनट्ठेन अनत्ताति पस्सतो मानसमुग्घाटो नाम होति.

सचे सङ्खारा सुखा भवेय्युं, सुखाति गहेतुं वट्टेय्युं, दुक्खा च पन सुखाति गहिता, तस्मा ते उप्पादवयपटिपीळनट्ठेन दुक्खा, हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चा, अवसवत्तनट्ठेन अनत्ताति पस्सतो निकन्तिपरियादानं नाम होति.

एवं सङ्खारे अनत्ततो पस्सन्तस्स दिट्ठिसमुग्घाटनं नाम होति. अनिच्चतो पस्सन्तस्स मानसमुग्घाटनं नाम होति. दुक्खतो पस्सन्तस्स निकन्तिपरियादानं नाम होति. इति अयं विपस्सना अत्तनो अत्तनो ठानेयेव तिट्ठतीति.

एवं अरूपसत्तकवसेनापि तिलक्खणं आरोपेत्वा सङ्खारे सम्मसति. एत्तावता पनस्स रूपकम्मट्ठानम्पि अरूपकम्मट्ठानम्पि पगुणं होति.

७२२. सो एवं पगुणरूपारूपकम्मट्ठानो या उपरि भङ्गानुपस्सनतो पट्ठाय पहानपरिञ्ञावसेन सब्बाकारतो पत्तब्बा अट्ठारस महाविपस्सना, तासं इधेव ताव एकदेसं पटिविज्झन्तो तप्पटिपक्खे धम्मे पजहति.

अट्ठारस महाविपस्सना नाम अनिच्चानुपस्सनादिका पञ्ञा. यासु अनिच्चानुपस्सनं भावेन्तो निच्चसञ्ञं पजहति, दुक्खानुपस्सनं भावेन्तो सुखसञ्ञं पजहति, अनत्तानुपस्सनं भावेन्तो अत्तसञ्ञं पजहति, निब्बिदानुपस्सनं भावेन्तो नन्दिं पजहति, विरागानुपस्सनं भावेन्तो रागं पजहति, निरोधानुपस्सनं भावेन्तो समुदयं पजहति, पटिनिस्सग्गानुपस्सनं भावेन्तो आदानं पजहति, खयानुपस्सनं भावेन्तो घनसञ्ञं पजहति, वयानुपस्सनं भावेन्तो आयूहनं पजहति, विपरिणामानुपस्सनं भावेन्तो धुवसञ्ञं पजहति, अनिमित्तानुपस्सनं भावेन्तो निमित्तं पजहति, अप्पणिहितानुपस्सनं भावेन्तो पणिधिं पजहति, सुञ्ञतानुपस्सनं भावेन्तो अभिनिवेसं पजहति, अधिपञ्ञाधम्मविपस्सनं भावेन्तो सारादानाभिनिवेसं पजहति, यथाभूतञाणदस्सनं भावेन्तो सम्मोहाभिनिवेसं पजहति, आदीनवानुपस्सनं भावेन्तो आलयाभिनिवेसं पजहति, पटिसङ्खानुपस्सनं भावेन्तो अप्पटिसङ्खं पजहति, विवट्टानुपस्सनं भावेन्तो संयोगाभिनिवेसं पजहति.

तासु यस्मा इमिना अनिच्चादिलक्खणत्तयवसेन सङ्खारा दिट्ठा, तस्मा अनिच्च-दुक्ख-अनत्तानुपस्सना पटिविद्धा होन्ति. यस्मा च ‘‘या च अनिच्चानुपस्सना या च अनिमित्तानुपस्सना, इमे धम्मा एकत्था, ब्यञ्जनमेव नानं’’. तथा ‘‘या च दुक्खानुपस्सना या च अप्पणिहितानुपस्सना, इमे धम्मा एकत्था, ब्यञ्जनमेव नानं’’. ‘‘या च अनत्तानुपस्सना या च सुञ्ञतानुपस्सना, इमे धम्मा एकत्था, ब्यञ्जनमेव नान’’न्ति (पटि. म. १.२२७) वुत्तं. तस्मा तापि पटिविद्धा होन्ति.

अधिपञ्ञाधम्मविपस्सना पन सब्बापि विपस्सना. यथाभूतञाणदस्सनं कङ्खावितरणविसुद्धिया एव सङ्गहितं. इति इदम्पि द्वयं पटिविद्धमेव होति. सेसेसु विपस्सनाञाणेसु किञ्चि पटिविद्धं, किञ्चि अप्पटिविद्धं, तेसं विभागं परतो आविकरिस्साम.

यदेव हि पटिविद्धं, तं सन्धाय इदं वुत्तं ‘‘एवं पगुणरूपारूपकम्मट्ठानो या उपरि भङ्गानुपस्सनतो पट्ठाय पहानपरिञ्ञावसेन सब्बाकारतो पत्तब्बा अट्ठारस महाविपस्सना. तासं इधेव ताव एकदेसं पटिविज्झन्तो तप्पटिपक्खे धम्मे पजहती’’ति.