रूपसत्तकसम्मसनकथा
७०६. अपरो रूपसत्तकअरूपसत्तकवसेन तिलक्खणं आरोपेत्वा सङ्खारे सम्मसति. तत्थ आदाननिक्खेपनतो, वयोवुड्ढत्थङ्गमतो, आहारमयतो, उतुमयतो, कम्मजतो, चित्तसमुट्ठानतो, धम्मतारूपतोति इमेहि आकारेहि आरोपेत्वा सम्मसन्तो रूपसत्तकवसेन आरोपेत्वा सम्मसति नाम. तेनाहु पोराणा –
‘‘आदाननिक्खेपनतो, वयोवुड्ढत्थगामितो;
आहारतो च उतुतो, कम्मतो चापि चित्ततो;
धम्मतारूपतो सत्त, वित्थारेन विपस्सती’’ति.
तत्थ आदानन्ति पटिसन्धि. निक्खेपनन्ति चुति. इति योगावचरो इमेहि आदाननिक्खेपेहि एकं वस्ससतं परिच्छिन्दित्वा सङ्खारेसु तिलक्खणं आरोपेति. कथं? एत्थन्तरे सब्बे सङ्खारा अनिच्चा. कस्मा? उप्पादवयवत्तितो, विपरिणामतो, तावकालिकतो, निच्चपटिक्खेपतो च. यस्मा पन उप्पन्ना सङ्खारा ठितिं पापुणन्ति, ठितियं जराय किलमन्ति, जरं पत्वा अवस्सं भिज्जन्ति, तस्मा अभिण्हसम्पटिपीळनतो, दुक्खमतो दुक्खवत्थुतो, सुखपटिक्खेपतो च दुक्खा. यस्मा च ‘‘उप्पन्ना सङ्खारा ठितिं मा पापुणन्तु, ठानप्पत्ता मा जीरन्तु, जरप्पत्ता मा भिज्जन्तू’’ति इमेसु तीसु ठानेसु कस्सचि वसवत्तिभावो नत्थि, सुञ्ञा तेन वसवत्तनाकारेन, तस्मा सुञ्ञतो, अस्सामिकतो, अवसवत्तितो, अत्तपटिक्खेपतो च अनत्ताति.
७०७. एवं आदाननिक्खेपनवसेन वस्ससतपरिच्छिन्ने रूपे तिलक्खणं आरोपेत्वा ततो परं वयोवुड्ढत्थङ्गमतो आरोपेति. तत्थ वयोवुड्ढत्थङ्गमो नाम वयवसेन वुड्ढस्स वड्ढितस्स रूपस्स अत्थङ्गमो. तस्स वसेन तिलक्खणं आरोपेतीति अत्थो.
कथं? सो तमेव वस्ससतं पठमवयेन मज्झिमवयेन पच्छिमवयेनाति तीहि वयेहि परिच्छिन्दति. तत्थ आदितो तेत्तिंस वस्सानि पठमवयो नाम. ततो चतुत्तिंस मज्झिमवयो नाम. ततो तेत्तिंस पच्छिमवयो नामाति. इति इमेहि तीहि वयेहि परिच्छिन्दित्वा, ‘‘पठमवये पवत्तं रूपं मज्झिमवयं अप्पत्वा तत्थेव निरुज्झति, तस्मा तं अनिच्चं. यदनिच्चं, तं दुक्खं. यं दुक्खं, तदनत्ता. मज्झिमवये पवत्तरूपम्पि पच्छिमवयं अप्पत्वा तत्थेव निरुज्झति, तस्मा तम्पि अनिच्चं दुक्खमनत्ता. पच्छिमवये तेत्तिंस वस्सानि पवत्तरूपम्पि मरणतो परं गमनसमत्थं नाम नत्थि, तस्मा तम्पि अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति तिलक्खणं आरोपेति.
७०८. एवं पठमवयादिवसेन वयोवुड्ढत्थङ्गमतो तिलक्खणं आरोपेत्वा पुन ‘‘मन्ददसकं, खिड्डादसकं, वण्णदसकं, बलदसकं, पञ्ञादसकं, हानिदसकं, पब्भारदसकं, वङ्कदसकं, मोमूहदसकं, सयनदसक’’न्ति इमेसं दसन्नं दसकानं वसेन वयोवुड्ढत्थङ्गमतो तिलक्खणं आरोपेति.
तत्थ दसकेसु ताव वस्ससतजीविनो पुग्गलस्स पठमानि दस वस्सानि मन्ददसकं नाम, तदा हि सो मन्दो होति चपलो कुमारको. ततो परानि दस खिड्डादसकं नाम, तदा हि सो खिड्डारतिबहुलो होति. ततो परानि दस वण्णदसकं नाम, तदा हिस्स वण्णायतनं वेपुल्लं पापुणाति. ततो परानि दस बलदसकं नाम, तदा हिस्स बलञ्च थामो च वेपुल्लं पापुणाति. ततो परानि दस पञ्ञादसकं नाम, तदा हिस्स पञ्ञा सुप्पतिट्ठिता होति, पकतिया किर दुब्बलपञ्ञस्सापि तस्मिं काले अप्पमत्तका पञ्ञा उप्पज्जतियेव. ततो परानि दस हानिदसकं नाम, तदा हिस्स खिड्डारतिवण्णबलपञ्ञा परिहायन्ति. ततो परानि दस पब्भारदसकं नाम, तदा हिस्स अत्तभावो पुरतो पब्भारो होति. ततो परानि दस वङ्कदसकं नाम, तदा हिस्स अत्तभावो नङ्गलकोटि विय वङ्को होति. ततो परानि दस मोमूहदसकं नाम. तदा हि सो मोमूहो होति, कतं कतं पमुस्सति. ततो परानि दस सयनदसकं नाम, वस्ससतिको हि सयनबहुलोव होति.
तत्रायं योगी एतेसं दसकानं वसेन वयोवुड्ढत्थङ्गमतो तिलक्खणं आरोपेतुं इति पटिसञ्चिक्खति – ‘‘पठमदसके पवत्तरूपं दुतियदसकं अप्पत्वा तत्थेव निरुज्झति, तस्मा तं अनिच्चं दुक्खमनत्ता. दुतियदसके…पे… नवमदसके पवत्तरूपं दसमदसकं अप्पत्वा तत्थेव निरुज्झति. दसमदसके पवत्तरूपं पुनब्भवं अप्पत्वा इधेव निरुज्झति, तस्मा तम्पि अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति तिलक्खणं आरोपेति.
७०९. एवं दसकवसेन वयोवुड्ढत्थङ्गमतो तिलक्खणं आरोपेत्वा पुन तदेव वस्ससतं पञ्चपञ्चवस्सवसेन वीसतिकोट्ठासे कत्वा वयोवुड्ढत्थङ्गमतो तिलक्खणं आरोपेति. कथं? सो हि इति पटिसञ्चिक्खति – ‘‘पठमे वस्सपञ्चके पवत्तरूपं दुतियं वस्सपञ्चकं अप्पत्वा तत्थेव निरुज्झति, तस्मा तं अनिच्चं दुक्खमनत्ता. दुतिये वस्सपञ्चके पवत्तरूपं ततियं…पे… एकूनवीसतिमे वस्सपञ्चके पवत्तरूपं वीसतिमं वस्सपञ्चकं अप्पत्वा तत्थेव निरुज्झति. वीसतिमे वस्सपञ्चके पवत्तरूपं मरणतो परं गमनसमत्थं नाम नत्थि, तस्मा तम्पि अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति.
एवं वीसतिकोट्ठासवसेन वयोवुड्ढत्थङ्गमतो तिलक्खणं आरोपेत्वा पुन पञ्चवीसति कोट्ठासे कत्वा चतुन्नं चतुन्नं वस्सानं वसेन आरोपेति. ततो तेत्तिंस कोट्ठासे कत्वा तिण्णं तिण्णं वस्सानं वसेन, पञ्ञास कोट्ठासे कत्वा द्विन्नं द्विन्नं वस्सानं वसेन, सतं कोट्ठासे कत्वा एकेकवस्सवसेन. ततो एकं वस्सं तयो कोट्ठासे कत्वा वस्सानहेमन्तगिम्हेसु तीसु उतूसु एकेकउतुवसेन तस्मिं वयोवुड्ढत्थङ्गमरूपे तिलक्खणं आरोपेति.
कथं? ‘‘वस्साने चतुमासं पवत्तरूपं हेमन्तं अप्पत्वा तत्थेव निरुद्धं. हेमन्ते पवत्तरूपं गिम्हं अप्पत्वा तत्थेव निरुद्धं. गिम्हे पवत्तरूपं पुन वस्सानं अप्पत्वा तत्थेव निरुद्धं, तस्मा तं अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति. एवं आरोपेत्वा पुन एकं वस्सं छ कोट्ठासे कत्वा – ‘‘वस्साने द्वेमासं पवत्तरूपं सरदं अप्पत्वा तत्थेव निरुद्धं. सरदे पवत्तरूपं हेमन्तं. हेमन्ते पवत्तरूपं सिसिरं. सिसिरे पवत्तरूपं वसन्तं. वसन्ते पवत्तरूपं गिम्हं. गिम्हे पवत्तरूपं पुन वस्सानं अप्पत्वा तत्थेव निरुद्धं, तस्मा अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति एवं तस्मिं वयोवुड्ढत्थङ्गमरूपे तिलक्खणं आरोपेति.
एवं आरोपेत्वा ततो काळजुण्हवसेन – ‘‘काळे पवत्तरूपं जुण्हं अप्पत्वा. जुण्हे पवत्तरूपं काळं अप्पत्वा तत्थेव निरुद्धं, तस्मा अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति तिलक्खणं आरोपेति. ततो रत्तिन्दिववसेन – ‘‘रत्तिं पवत्तरूपं दिवसं अप्पत्वा तत्थेव निरुद्धं. दिवसं पवत्तरूपम्पि रत्तिं अप्पत्वा तत्थेव निरुद्धं, तस्मा अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति तिलक्खणं आरोपेति. ततो तदेव रत्तिन्दिवं पुब्बण्हादिवसेन छ कोट्ठासे कत्वा – ‘‘पुब्बण्हे पवत्तरूपं मज्झन्हं अप्पत्वा. मज्झन्हे पवत्तरूपं सायन्हं. सायन्हे पवत्तरूपं पठमयामं. पठमयामे पवत्तरूपं मज्झिमयामं. मज्झिमयामे पवत्तरूपं पच्छिमयामं अप्पत्वा तत्थेव निरुद्धं. पच्छिमयामे पवत्तरूपं पुन पुब्बण्हं अप्पत्वा तत्थेव निरुद्धं, तस्मा अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति तिलक्खणं आरोपेति.
७१०. एवं आरोपेत्वा पुन तस्मिंयेव रूपे अभिक्कमपटिक्कमआलोकनविलोकनसमिञ्जनपसारणवसेन – ‘‘अभिक्कमे पवत्तरूपं पटिक्कमं अप्पत्वा तत्थेव निरुज्झति. पटिक्कमे पवत्तरूपं आलोकनं. आलोकने पवत्तरूपं विलोकनं. विलोकने पवत्तरूपं समिञ्जनं. समिञ्जने पवत्तरूपं पसारणं अप्पत्वा तत्थेव निरुज्झति. तस्मा अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति तिलक्खणं आरोपेति.
ततो एकपदवारं उद्धरण अतिहरणवीतिहरणवोस्सज्जनसन्निक्खेपनसन्निरुम्भनवसेन छ कोट्ठासे करोति.
तत्थ उद्धरणं नाम पादस्स भूमितो उक्खिपनं. अतिहरणं नाम पुरतो हरणं. वीतिहरणं नाम खाणुकण्टकदीघजातिआदीसु किञ्चिदेव दिस्वा इतो चितो च पादसञ्चारणं. वोस्सज्जनं नाम पादस्स हेट्ठा ओरोपनं. सन्निक्खेपनं नाम पथवीतले ठपनं. सन्निरुम्भनं नाम पुन पादुद्धरणकाले पादस्स पथविया सद्धिं अभिनिप्पीळनं. तत्थ उद्धरणे पथवीधातु आपोधातूति द्वे धातुयो ओमत्ता होन्ति मन्दा, इतरा द्वे अधिमत्ता होन्ति बलवतियो. तथा अतिहरणवीतिहरणेसु. वोस्सज्जने तेजोधातु वायोधातूति द्वे धातुयो ओमत्ता होन्ति मन्दा, इतरा द्वे अधिमत्ता होन्ति बलवतियो. तथा सन्निक्खेपनसन्निरुम्भनेसु. एवं छ कोट्ठासे कत्वा तेसं वसेन तस्मिं वयोवुड्ढत्थङ्गमरूपे तिलक्खणं आरोपेति.
कथं? सो इति पटिसञ्चिक्खति – ‘‘या उद्धरणे पवत्ता धातुयो, यानि च तदुपादायरूपानि, सब्बे ते धम्मा अतिहरणं अप्पत्वा एत्थेव निरुज्झन्ति, तस्मा अनिच्चा दुक्खा अनत्ता. तथा अतिहरणे पवत्ता वीतिहरणं. वीतिहरणे पवत्ता वोस्सज्जनं. वोस्सज्जने पवत्ता सन्निक्खेपनं. सन्निक्खेपने पवत्ता सन्निरुम्भनं अप्पत्वा एत्थेव निरुज्झन्ति. इति तत्थ तत्थ उप्पन्ना इतरं इतरं कोट्ठासं अप्पत्वा तत्थ तत्थेव पब्बं पब्बं सन्धि सन्धि ओधि ओधि हुत्वा तत्तकपाले पक्खित्ततिला विय तटतटायन्ता सङ्खारा भिज्जन्ति. तस्मा अनिच्चा दुक्खा अनत्ता’’ति. तस्सेवं पब्बपब्बगते सङ्खारे विपस्सतो रूपसम्मसनं सुखुमं होति.
७११. सुखुमत्ते च पनस्स इदं ओपम्मं. एको किर दारुतिणुक्कादीसु कतपरिचयो अदिट्ठपुब्बपदीपो पच्चन्तवासिको नगरमागम्म अन्तरापणे जलमानं पदीपं दिस्वा एकं पुरिसं पुच्छि अम्भो ‘‘किं नामेतं एवं मनाप’’न्ति? तमेनं सो आह ‘‘किमेत्थ मनापं, पदीपो नामेस तेलक्खयेन वट्टिक्खयेन च गतमग्गोपिस्स न पञ्ञायिस्सती’’ति. तमञ्ञो एवमाह ‘‘इदं ओळारिकं, इमिस्सा हि वट्टिया अनुपुब्बेन डय्हमानाय ततियभागे ततियभागे जाला इतरीतरं पदेसं अप्पत्वाव निरुज्झिस्सती’’ति. तमञ्ञो एवमाह ‘‘इदम्पि ओळारिकं, इमिस्सा हि अङ्गुलङ्गुलन्तरे अड्ढङ्गुलड्ढङ्गुलन्तरे तन्तुम्हि तन्तुम्हि अंसुम्हि अंसुम्हि जाला इतरीतरं अंसुं अप्पत्वाव निरुज्झिस्सति. अंसुं पन मुञ्चित्वा न सक्का जालं पञ्ञापेतु’’न्ति.
तत्थ ‘‘तेलक्खयेन वट्टिक्खयेन च पदीपस्स गतमग्गोपि न पञ्ञायिस्सती’’ति पुरिसस्स ञाणं विय योगिनो आदाननिक्खेपनतो वस्ससतेन परिच्छिन्नरूपे तिलक्खणारोपनं. ‘‘वट्टिया ततियभागे ततियभागे जाला इतरीतरं पदेसं अप्पत्वाव निरुज्झिस्सती’’ति पुरिसस्स ञाणं विय योगिनो वस्ससतस्स ततियकोट्ठासपरिच्छिन्ने वयोवुड्ढत्थङ्गमरूपे तिलक्खणारोपनं. ‘‘अङ्गुलङ्गुलन्तरे जाला इतरीतरं अप्पत्वाव निरुज्झिस्सती’’ति पुरिसस्स ञाणं विय योगिनो दसवस्स पञ्चवस्स चतुवस्स तिवस्स द्विवस्स एकवस्स परिच्छिन्ने रूपे तिलक्खणारोपनं. ‘‘अड्ढङ्गुलड्ढङ्गुलन्तरे जाला इतरीतरं अप्पत्वाव निरुज्झिस्सती’’ति पुरिसस्स ञाणं विय योगिनो एकेकउतुवसेन एकं वस्सं तिधा, छधा च विभजित्वा चतुमास-द्विमासपरिच्छिन्ने रूपे तिलक्खणारोपनं. ‘‘तन्तुम्हि तन्तुम्हि जाला इतरीतरं अप्पत्वाव निरुज्झिस्सती’’ति पुरिसस्स ञाणं विय योगिनो काळजुण्हवसेन, रत्तिन्दिववसेन, एकरत्तिन्दिवं छ कोट्ठासे कत्वा पुब्बण्हादिवसेन च परिच्छिन्ने रूपे तिलक्खणारोपनं. ‘‘अंसुम्हि अंसुम्हि जाला इतरीतरं अप्पत्वाव निरुज्झिस्सती’’ति पुरिसस्स ञाणं विय योगिनो अभिक्कमादिवसेन चेव उद्धरणादीसु च एकेककोट्ठासवसेन परिच्छिन्ने रूपे तिलक्खणारोपनन्ति.
७१२. सो एवं नानाकारेहि वयोवुड्ढत्थङ्गमरूपे तिलक्खणं आरोपेत्वा पुन तदेव रूपं विसङ्खरित्वा आहारमयादिवसेन चत्तारो कोट्ठासे कत्वा एकेककोट्ठासे तिलक्खणं आरोपेति. तत्रास्स आहारमयं रूपं छातसुहितवसेन पाकटं होति. छातकाले समुट्ठितं रूपं हि झत्तं होति किलन्तं, झामखाणुको विय, अङ्गारपच्छियं निलीनकाको विय च दुब्बण्णं दुस्सण्ठितं. सुहितकाले समुट्ठितं धातं पीणितं मुदु सिनिद्धं फस्सवन्तं होति. सो तं परिग्गहेत्वा ‘‘छातकाले पवत्तरूपं सुहितकालं अप्पत्वा एत्थेव निरुज्झति. सुहितकाले समुट्ठितम्पि छातकालं अप्पत्वा एत्थेव निरुज्झति, तस्मा तं अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति एवं तत्थ तिलक्खणं आरोपेति.
७१३. उतुमयं सीतुण्हवसेन पाकटं होति. उण्हकाले समुट्ठितं रूपं हि झत्तं होति किलन्तं दुब्बण्णं. सीतउतुना समुट्ठितं रूपं धातं पीणितं सिनिद्धं होति. सो तं परिग्गहेत्वा ‘‘उण्हकाले पवत्तरूपं सीतकालं अप्पत्वा एत्थेव निरुज्झति. सीतकाले पवत्तरूपं उण्हकालं अप्पत्वा एत्थेव निरुज्झति, तस्मा तं अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति एवं तत्थ तिलक्खणं आरोपेति.
७१४. कम्मजं आयतनद्वारवसेन पाकटं होति. चक्खुद्वारस्मिं हि चक्खुकायभावदसकवसेन तिंस कम्मजरूपानि, उपत्थम्भकानि पन तेसं उतुचित्ताहारसमुट्ठानानि चतुवीसतीति चतुपण्णास होन्ति. तथा सोतघानजिव्हाद्वारेसु. कायद्वारे कायभावदसकवसेन चेव उतुसमुट्ठानादिवसेन च चतुचत्तालीस. मनोद्वारे हदयवत्थुकायभावदसकवसेन चेव उतुसमुट्ठानादिवसेन च चतुपण्णासमेव.
सो सब्बम्पि तं रूपं परिग्गहेत्वा ‘‘चक्खुद्वारे पवत्तरूपं सोतद्वारं अप्पत्वा एत्थेव निरुज्झति. सोतद्वारे पवत्तरूपं घानद्वारं. घानद्वारे पवत्तरूपं जिव्हाद्वारं. जिव्हाद्वारे पवत्तरूपं कायद्वारं. कायद्वारे पवत्तरूपं मनोद्वारं अप्पत्वा एत्थेव निरुज्झति, तस्मा तं अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति एवं तत्थ तिलक्खणं आरोपेति.
७१५. चित्तसमुट्ठानं सोमनस्सितदोमनस्सितवसेन पाकटं होति, सोमनस्सितकाले उप्पन्नं हि रूपं सिनिद्धं मुदु पीणितं फस्सवन्तं होति. दोमनस्सितकाले उप्पन्नं झत्तं किलन्तं दुब्बण्णं होति. सो तं परिग्गहेत्वा ‘‘सोमनस्सितकाले पवत्तरूपं दोमनस्सितकालं अप्पत्वा एत्थेव निरुज्झति. दोमनस्सितकाले पवत्तरूपं सोमनस्सितकालं अप्पत्वा एत्थेव निरुज्झति, तस्मा तं अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति एवं तत्थ तिलक्खणं आरोपेति.
तस्सेवं चित्तसमुट्ठानरूपं परिग्गहेत्वा तत्थ तिलक्खणं आरोपयतो अयमत्थो पाकटो होति –
जीवितं अत्तभावो च, सुखदुक्खा च केवला;
एकचित्तसमायुत्ता, लहुसो वत्तते खणो.
चुल्लासीति सहस्सानि, कप्पं तिट्ठन्ति ये मरू;
न त्वेव तेपि तिट्ठन्ति, द्वीहि चित्तेहि समोहिता.
ये निरुद्धा मरन्तस्स, तिट्ठमानस्स वा इध;
सब्बेव सदिसा खन्धा, गता अप्पटिसन्धिका.
अनन्तरा च ये भग्गा, ये च भग्गा अनागते;
तदन्तरा निरुद्धानं, वेसमं नत्थि लक्खणे.
अनिब्बत्तेन न जातो, पच्चुप्पन्नेन जीवति;
चित्तभङ्गा मतो लोको, पञ्ञत्ति परमत्थिया.
अनिधानगता भग्गा, पुञ्जो नत्थि अनागते;
निब्बत्ता येपि तिट्ठन्ति, आरग्गे सासपूपमा.
निब्बत्तानञ्च धम्मानं, भङ्गो नेसं पुरक्खतो;
पलोकधम्मा तिट्ठन्ति, पुराणेहि अमिस्सिता.
अदस्सनतो आयन्ति, भग्गा गच्छन्तुदस्सनं;
विज्जुप्पादोव आकासे, उप्पज्जन्ति वयन्ति चाति. (महानि. १०);
७१६. एवं आहारमयादीसु तिलक्खणं आरोपेत्वा पुन धम्मतारूपे तिलक्खणं आरोपेति. धम्मतारूपं नाम बहिद्धा अनिन्द्रियबद्धं अयलोहतिपुसीससुवण्णरजतमुत्तामणिवेळुरियसङ्खसिलापवाळलोहितङ्गमसारगल्लभूमिपासाणपब्बततिणरुक्खलतादिभेदं विवट्टकप्पतो पट्ठाय उप्पज्जनकरूपं. तदस्स असोकङ्कुरादिवसेन पाकटं होति.
असोकङ्कुरं हि आदितोव तनुरत्तं होति, ततो द्वीहतीहच्चयेन घनरत्तं, पुन द्वीहतीहच्चयेन मन्दरत्तं, ततो तरुणपल्लववण्णं, ततो परिणतपल्लववण्णं, ततो हरितपण्णवण्णं. ततो नीलपण्णवण्णं. ततो नीलपण्णवण्णकालतो पट्ठाय सभागरूपसन्ततिमनुप्पबन्धापयमानं संवच्छरमत्तेन पण्डुपलासं हुत्वा वण्टतो छिज्जित्वा पतति.
सो तं परिग्गहेत्वा ‘‘तनुरत्तकाले पवत्तरूपं घनरत्तकालं अप्पत्वा निरुज्झति. घनरत्तकाले पवत्तरूपं मन्दरत्तकालं. मन्दरत्तकाले पवत्तरूपं तरुणपल्लववण्णकालं. तरुणपल्लववण्णकाले पवत्तं परिणतपल्लववण्णकालं. परिणतपल्लववण्णकाले पवत्तं हरितपण्णवण्णकालं. हरितपण्णकाले पवत्तं नीलपण्णवण्णकालं. नीलपण्णवण्णकाले पवत्तं पण्डुपलासकालं. पण्डुपलासकाले पवत्तं वण्टतो छिज्जित्वा पतनकालं अप्पत्वाव निरुज्झति, तस्मा तं अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति तिलक्खणं आरोपेति, एवं तत्थ तिलक्खणं आरोपेत्वा इमिना नयेन सब्बम्पि धम्मतारूपं सम्मसति.
एवं ताव रूपसत्तकवसेन तिलक्खणं आरोपेत्वा सङ्खारे सम्मसति.