रूपनिब्बत्तिपस्सनाकारकथा
७००. सेय्यथिदं – इदं रूपं नाम कम्मादिवसेन चतूहि कारणेहि निब्बत्तति. तत्थ सब्बेसं सत्तानं रूपं निब्बत्तमानं पठमं कम्मतो निब्बत्तति. पटिसन्धिक्खणेयेव हि गब्भसेय्यकानं ताव तिसन्ततिवसेन वत्थु-काय-भावदसकसङ्खातानि तिंस रूपानि निब्बत्तन्ति, तानि च खो पटिसन्धिचित्तस्स उप्पादक्खणेयेव. यथा च उप्पादक्खणे, तथा ठितिक्खणेपि भङ्गक्खणेपि.
तत्थ रूपं दन्धनिरोधं गरुपरिवत्ति, चित्तं खिप्पनिरोधं लहुपरिवत्ति. तेनाह – ‘‘नाहं, भिक्खवे, अञ्ञं एकधम्मम्पि समनुपस्सामि, यं एवं लहुपरिवत्तं यथयिदं, भिक्खवे, चित्त’’न्ति (अ. नि. १.४८). रूपे धरन्तेयेव हि सोळसवारे भवङ्गचित्तं उप्पज्जित्वा निरुज्झति. चित्तस्स उप्पादक्खणोपि ठितिक्खणोपि भङ्गक्खणोपि एकसदिसा. रूपस्स पन उप्पादभङ्गक्खणायेव लहुका, तेहि सदिसा. ठितिक्खणो पन महा, याव सोळस चित्तानि उप्पज्जित्वा निरुज्झन्ति, ताव वत्तति. पटिसन्धिचित्तस्स उप्पादक्खणे उप्पन्नं ठानप्पत्तं पुरेजातं वत्थुं निस्साय दुतियं भवङ्गं उप्पज्जति. तेन सद्धिं उप्पन्नं ठानप्पत्तं पुरेजातं वत्थुं निस्साय ततियं भवङ्गं उप्पज्जति. इमिना नयेन यावतायुकं चित्तप्पवत्ति वेदितब्बा. आसन्नमरणस्स पन एकमेव ठानप्पत्तं पुरेजातं वत्थुं निस्साय सोळस चित्तानि उप्पज्जन्ति.
पटिसन्धिचित्तस्स उप्पादक्खणे उप्पन्नं रूपं पटिसन्धिचित्ततो उद्धं सोळसमेन चित्तेन सद्धिं निरुज्झति. ठानक्खणे उप्पन्नं सत्तरसमस्स उप्पादक्खणेन सद्धिं निरुज्झति. भङ्गक्खणे उप्पन्नं सत्तरसमस्स ठानक्खणं पत्वा निरुज्झति. याव पवत्ति नाम अत्थि, एवमेव पवत्तति. ओपपातिकानम्पि सत्तसन्ततिवसेन सत्तति रूपानि एवमेव पवत्तन्ति.
७०१. तत्थ कम्मं, कम्मसमुट्ठानं, कम्मपच्चयं, कम्मपच्चयचित्तसमुट्ठानं, कम्मपच्चयआहारसमुट्ठानं, कम्मपच्चयउतुसमुट्ठानन्ति एस विभागो वेदितब्बो. तत्थ कम्मं नाम कुसलाकुसलचेतना. कम्मसमुट्ठानं नाम विपाकक्खन्धा च, चक्खुदसकादि समसत्ततिरूपञ्च. कम्मपच्चयं नाम तदेव, कम्मं हि कम्मसमुट्ठानस्स उपत्थम्भकपच्चयोपि होति. कम्मपच्चयचित्तसमुट्ठानं नाम विपाकचित्तसमुट्ठानं रूपं. कम्मपच्चयआहारसमुट्ठानं नाम कम्मसमुट्ठानरूपेसु ठानप्पत्ता ओजा अञ्ञं ओजट्ठमकं समुट्ठापेति, तत्रापि ओजा ठानं पत्वा अञ्ञन्ति एवं चतस्सो वा पञ्च वा पवत्तियो घटेति. कम्मपच्चयउतुसमुट्ठानं नाम कम्मजतेजोधातु ठानप्पत्ता उतुसमुट्ठानं ओजट्ठमकं समुट्ठापेति, तत्रापि उतु अञ्ञं ओजट्ठमकन्ति एवं चतस्सो वा पञ्च वा पवत्तियो घटेति. एवं ताव कम्मजरूपस्स निब्बत्ति पस्सितब्बा.
७०२. चित्तजेसुपि चित्तं, चित्तसमुट्ठानं, चित्तपच्चयं, चित्तपच्चयआहारसमुट्ठानं, चित्तपच्चयउतुसमुट्ठानन्ति एस विभागो वेदितब्बो. तत्थ चित्तं नाम एकूननवुतिचित्तानि.
तेसु द्वत्तिंस चित्तानि, छब्बीसेकूनवीसति;
सोळस रूपिरियापथविञ्ञत्तिजनका मता.
कामावचरतो हि अट्ठ कुसलानि, द्वादसाकुसलानि, मनोधातुवज्जा दस किरिया, कुसलकिरियतो द्वे अभिञ्ञाचित्तानीति द्वत्तिंस चित्तानि रूपं, इरियापथं, विञ्ञत्तिञ्च जनेन्ति. विपाकवज्जानि सेसदसरूपावचरानि, अट्ठ अरूपावचरानि, अट्ठ लोकुत्तरचित्तानीति छब्बीसति चित्तानि रूपं, इरियापथञ्च जनयन्ति, न विञ्ञत्तिं. कामावचरे दस भवङ्गचित्तानि, रूपावचरे पञ्च, तिस्सो मनोधातुयो, एका विपाकाहेतुकमनोविञ्ञाणधातुसोमनस्ससहगताति एकूनवीसति चित्तानि रूपमेव जनयन्ति, न इरियापथं, न विञ्ञत्तिं. द्वेपञ्चविञ्ञाणानि, सब्बसत्तानं पटिसन्धिचित्तं, खीणासवानं चुतिचित्तं, चत्तारि आरुप्पविपाकानीति सोळस चित्तानि नेव रूपं जनयन्ति, न इरियापथं, न विञ्ञत्तिं. यानि चेत्थ रूपं जनेन्ति, तानि न ठितिक्खणे, भङ्गक्खणे वा, तदा हि चित्तं दुब्बलं होति. उप्पादक्खणे पन बलवं, तस्मा तं तदा पुरेजातं वत्थुं निस्साय रूपं समुट्ठापेति.
चित्तसमुट्ठानं नाम तयो अरूपिनो खन्धा, ‘‘सद्दनवकं, कायविञ्ञत्ति, वचीविञ्ञत्ति, आकासधातु, लहुता, मुदुता, कम्मञ्ञता, उपचयो, सन्तती’’ति सत्तरसविधं रूपञ्च. चित्तपच्चयं नाम ‘‘पच्छाजाता चित्तचेतसिका धम्मा पुरेजातस्स इमस्स कायस्सा’’ति (पट्ठा. १.१.११) एवं वुत्तं चतुसमुट्ठानरूपं. चित्तपच्चयआहारसमुट्ठानं नाम चित्तसमुट्ठानरूपेसु ठानप्पत्ता ओजा अञ्ञं ओजट्ठमकं समुट्ठापेति, एवं द्वे तिस्सो पवत्तियो घटेति. चित्तपच्चयउतुसमुट्ठानं नाम चित्तसमुट्ठानो उतु ठानप्पत्तो अञ्ञं ओजट्ठमकं समुट्ठापेति, एवं द्वे तिस्सो पवत्तियो घटेति. एवं चित्तजरूपस्स निब्बत्ति पस्सितब्बा.
७०३. आहारजेसुपि आहारो, आहारसमुट्ठानं, आहारपच्चयं, आहारपच्चयआहारसमुट्ठानं, आहारपच्चयउतुसमुट्ठानन्ति एस विभागो वेदितब्बो. तत्थ आहारो नाम कबळीकारो आहारो. आहारसमुट्ठानं नाम उपादिण्णं कम्मजरूपं पच्चयं लभित्वा तत्थ पतिट्ठाय ठानप्पत्ताय ओजाय समुट्ठापितं ओजट्ठमकं, आकासधातु, लहुता, मुदुता, कम्मञ्ञता, उपचयो, सन्ततीति चुद्दसविधं रूपं. आहारपच्चयं नाम ‘‘कबळीकारो आहारो इमस्स कायस्स आहारपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.१५) एवं वुत्तं चतुसमुट्ठानरूपं. आहारपच्चयआहारसमुट्ठानं नाम आहारसमुट्ठानेसु रूपेसु ठानप्पत्ता ओजा अञ्ञं ओजट्ठमकं समुट्ठापेति, तत्रापि ओजा अञ्ञन्ति एवं दसद्वादसवारे पवत्तिं घटेति. एकदिवसं परिभुत्ताहारो सत्ताहम्पि उपत्थम्भेति. दिब्बा पन ओजा एकमासं द्वेमासम्पि उपत्थम्भेति. मातरा परिभुत्ताहारोपि दारकस्स सरीरं फरित्वा रूपं समुट्ठापेति. सरीरे मक्खिताहारोपि रूपं समुट्ठापेति. कम्मजाहारो उपादिण्णकाहारो नाम. सोपि ठानप्पत्तो रूपं समुट्ठापेति, तत्रापि ओजा अञ्ञं समुट्ठापेतीति एवं चतस्सो वा पञ्च वा पवत्तियो घटेति. आहारपच्चयउतुसमुट्ठानं नाम आहारसमुट्ठाना तेजोधातु ठानप्पत्ता उतुसमुट्ठानं ओजट्ठमकं समुट्ठापेति. तत्रायं आहारो आहारसमुट्ठानानं जनको हुत्वा पच्चयो होति, सेसानं निस्सयाहारअत्थिअविगतवसेनाति एवं आहारजरूपस्स निब्बत्ति पस्सितब्बा.
७०४. उतुजेसुपि उतु, उतुसमुट्ठानं, उतुपच्चयं, उतुपच्चयउतुसमुट्ठानं, उतुपच्चयआहारसमुट्ठानन्ति एस विभागो वेदितब्बो. तत्थ उतु नाम चतुसमुट्ठाना तेजोधातु, उण्हउतु सीतउतूति एवं पनेस दुविधो होति. उतुसमुट्ठानं नाम चतुसमुट्ठानो उतु उपादिण्णकं पच्चयं लभित्वा ठानप्पत्तो सरीरे रूपं समुट्ठापेति. तं सद्दनवकं, आकासधातु, लहुता, मुदुता, कम्मञ्ञता, उपचयो, सन्ततीति पन्नरसविधं होति. उतुपच्चयं नाम उतु चतुसमुट्ठानिकरूपानं पवत्तिया च विनासस्स च पच्चयो होति. उतुपच्चयउतुसमुट्ठानं नाम उतुसमुट्ठाना तेजोधातु ठानप्पत्ता अञ्ञं ओजट्ठमकं समुट्ठापेति, तत्रापि उतु अञ्ञन्ति एवं दीघम्पि अद्धानं अनुपादिण्णपक्खे ठत्वापि उतुसमुट्ठानं पवत्ततियेव. उतुपच्चयआहारसमुट्ठानं नाम उतुसमुट्ठाना ठानप्पत्ता ओजा अञ्ञं ओजट्ठमकं समुट्ठापेति, तत्रापि ओजा अञ्ञन्ति एवं दसद्वादसवारे पवत्तिं घटेति. तत्रायं उतु उतुसमुट्ठानानं जनको हुत्वा पच्चयो होति, सेसानं निस्सयअत्थिअविगतवसेनाति एवं उतुजरूपस्स निब्बत्ति पस्सितब्बा. एवञ्हि रूपस्स निब्बत्तिं पस्सन्तो कालेन रूपं सम्मसति नाम.