सम्मसनञाणकथा

६९२. अयं मग्गो, अयं न मग्गोति एवं मग्गञ्च अमग्गञ्च ञत्वा ठितं ञाणं पन मग्गामग्गञाणदस्सनविसुद्धि नाम.

तं सम्पादेतुकामेन कलापसम्मसनसङ्खाताय नयविपस्सनाय ताव योगो करणीयो. कस्मा? आरद्धविपस्सकस्स ओभासादिसम्भवे मग्गामग्गञाणसम्भवतो. आरद्धविपस्सकस्स हि ओभासादीसु सम्भूतेसु मग्गामग्गञाणं होति, विपस्सनाय च कलापसम्मसनं आदि. तस्मा एतं कङ्खावितरणानन्तरं उद्दिट्ठं. अपिच यस्मा तीरणपरिञ्ञाय वत्तमानाय मग्गामग्गञाणं उप्पज्जति, तीरणपरिञ्ञा च ञातपरिञ्ञानन्तरा, तस्मापि तं मग्गामग्गञाणदस्सनविसुद्धिं सम्पादेतुकामेन कलापसम्मसने ताव योगो कातब्बो.

६९३. तत्रायं विनिच्छयो – तिस्सो हि लोकियपरिञ्ञा ञातपरिञ्ञा तीरणपरिञ्ञा पहानपरिञ्ञा च. या सन्धाय वुत्तं ‘‘अभिञ्ञापञ्ञा ञातट्ठे ञाणं. परिञ्ञापञ्ञा तीरणट्ठे ञाणं. पहानपञ्ञा परिच्चागट्ठे ञाण’’न्ति (पटि. म. १.७५). तत्थ ‘‘रुप्पनलक्खणं रूपं, वेदयितलक्खणा वेदना’’ति एवं तेसं तेसं धम्मानं पच्चत्तलक्खणसल्लक्खणवसेन पवत्ता पञ्ञा ञातपरिञ्ञा नाम. ‘‘रूपं अनिच्चं, वेदना अनिच्चा’’तिआदिना नयेन तेसंयेव धम्मानं सामञ्ञलक्खणं आरोपेत्वा पवत्ता लक्खणारम्मणिकविपस्सना पञ्ञा तीरणपरिञ्ञा नाम. तेसुयेव पन धम्मेसु निच्चसञ्ञादिपजहनवसेन पवत्ता लक्खणारम्मणिकविपस्सना पञ्ञा पहानपरिञ्ञा नाम.

तत्थ सङ्खारपरिच्छेदतो पट्ठाय याव पच्चयपरिग्गहा ञातपरिञ्ञाय भूमि. एतस्मिं हि अन्तरे धम्मानं पच्चत्तलक्खणपटिवेधस्सेव आधिपच्चं होति. कलापसम्मसनतो पन पट्ठाय याव उदयब्बयानुपस्सना तीरणपरिञ्ञाय भूमि. एतस्मिं हि अन्तरे सामञ्ञलक्खणपटिवेधस्सेव आधिपच्चं होति. भङ्गानुपस्सनं आदिं कत्वा उपरि पहानपरिञ्ञाय भूमि. ततो पट्ठाय हि अनिच्चतो अनुपस्सन्तो निच्चसञ्ञं पजहति, दुक्खतो अनुपस्सन्तो सुखसञ्ञं, अनत्ततो अनुपस्सन्तो अत्तसञ्ञं, निब्बिन्दन्तो नन्दिं, विरज्जन्तो रागं, निरोधेन्तो समुदयं, पटिनिस्सज्जन्तो आदानं पजहतीति (पटि. म. १.५२) एवं निच्चसञ्ञादिपहानसाधिकानं सत्तन्नं अनुपस्सनानं आधिपच्चं. इति इमासु तीसु परिञ्ञासु सङ्खारपरिच्छेदस्स चेव पच्चयपरिग्गहस्स च साधितत्ता इमिना योगिना ञातपरिञ्ञाव अधिगता होति, इतरा च अधिगन्तब्बा. तेन वुत्तं ‘‘यस्मा तीरणपरिञ्ञाय वत्तमानाय मग्गामग्गञाणं उप्पज्जति, तीरणपरिञ्ञा च ञातपरिञ्ञानन्तरा, तस्मापि तं मग्गामग्गञाणदस्सनविसुद्धिं सम्पादेतुकामेन कलापसम्मसने ताव योगो कातब्बो’’ति.

६९४. तत्रायं पाळि –

‘‘कथं अतीतानागतपच्चुप्पन्नानं धम्मानं सङ्खिपित्वा ववत्थाने पञ्ञा सम्मसने ञाणं? यंकिञ्चि रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं अज्झत्तं वा…पे… यं दूरे सन्तिके वा, सब्बं रूपं अनिच्चतो ववत्थपेति, एकं सम्मसनं. दुक्खतो ववत्थपेति, एकं सम्मसनं. अनत्ततो ववत्थपेति, एकं सम्मसनं. या काचि वेदना…पे… यंकिञ्चि विञ्ञाणं…पे… अनत्ततो ववत्थपेति, एकं सम्मसनं.

‘‘चक्खुं…पे… जरामरणं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं अनिच्चतो ववत्थपेति, एकं सम्मसनं. दुक्खतो अनत्ततो ववत्थपेति, एकं सम्मसनं.

‘‘रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं अनिच्चं खयट्ठेन, दुक्खं भयट्ठेन, अनत्ता असारकट्ठेनाति सङ्खिपित्वा ववत्थाने पञ्ञा सम्मसने ञाणं. वेदनं… विञ्ञाणं… चक्खुं…पे… जरामरणं…पे… सम्मसने ञाणं.

‘‘रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं अनिच्चं सङ्खतं पटिच्चसमुप्पन्नं खयधम्मं वयधम्मं विरागधम्मं निरोधधम्मन्ति सङ्खिपित्वा ववत्थाने पञ्ञा सम्मसने ञाणं. वेदनं… विञ्ञाणं… चक्खुं… जरामरणं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं अनिच्चं सङ्खतं…पे… निरोधधम्मन्ति सङ्खिपित्वा ववत्थाने पञ्ञा सम्मसने ञाणं.

‘‘जातिपच्चया जरामरणं, असति जातिया नत्थि जरामरणन्ति सङ्खिपित्वा ववत्थाने पञ्ञा सम्मसने ञाणं. अतीतम्पि अद्धानं, अनागतम्पि अद्धानं जातिपच्चया जरामरणं, असति जातिया नत्थि जरामरणन्ति सङ्खिपित्वा ववत्थाने पञ्ञा सम्मसने ञाणं. भवपच्चया जाति…पे… अविज्जापच्चया सङ्खारा, असति अविज्जाय नत्थि सङ्खाराति सङ्खिपित्वा ववत्थाने पञ्ञा सम्मसने ञाणं. अतीतम्पि अद्धानं, अनागतम्पि अद्धानं अविज्जापच्चया सङ्खारा, असति अविज्जाय नत्थि सङ्खाराति सङ्खिपित्वा ववत्थाने पञ्ञा सम्मसने ञाणं.

‘‘तं ञातट्ठेन ञाणं. पजाननट्ठेन पञ्ञा. तेन वुच्चति अतीतानागतपच्चुप्पन्नानं धम्मानं सङ्खिपित्वा ववत्थाने पञ्ञा सम्मसने ञाण’’न्ति (पटि. म. १.४८).

एत्थ च चक्खुं…पे… जरामरणन्ति इमिना पेय्यालेन द्वारारम्मणेहि सद्धिं द्वारप्पवत्ता धम्मा, पञ्चक्खन्धा, छ द्वारानि, छ आरम्मणानि, छ विञ्ञाणानि, छ फस्सा, छ वेदना, छ सञ्ञा, छ चेतना, छ तण्हा, छ वितक्का, छ विचारा, छ धातुयो, दस कसिणानि, द्वत्तिंसकोट्ठासा, द्वादसायतनानि, अट्ठारस धातुयो, बावीसति इन्द्रियानि, तिस्सो धातुयो, नव भवा, चत्तारि झानानि, चतस्सो अप्पमञ्ञा, चतस्सो समापत्तियो, द्वादस पटिच्चसमुप्पादङ्गानीति इमे धम्मरासयो संखित्ताति वेदितब्बा.

वुत्तं हेतं अभिञ्ञेय्यनिद्देसे –

‘‘सब्बं, भिक्खवे, अभिञ्ञेय्यं. किञ्च, भिक्खवे, सब्बं अभिञ्ञेय्यं? चक्खु, भिक्खवे, अभिञ्ञेय्यं. रूपा… चक्खुविञ्ञाणं… चक्खुसम्फस्सो… यम्पिदं चक्खुसम्फस्सपच्चया उप्पज्जति वेदयितं सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, तम्पि अभिञ्ञेय्यं. सोतं…पे… यम्पिदं मनोसम्फस्सपच्चया उप्पज्जति वेदयितं सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, तम्पि अभिञ्ञेय्यं.

‘‘रूपं…पे… विञ्ञाणं… चक्खु…पे… मनो… रूपा…पे… धम्मा… चक्खुविञ्ञाणं…पे… मनोविञ्ञाणं… चक्खुसम्फस्सो…पे… मनोसम्फस्सो….

‘‘चक्खुसम्फस्सजा वेदना…पे… मनोसम्फस्सजा वेदना… रूपसञ्ञा…पे… धम्मसञ्ञा… रूपसञ्चेतना…पे… धम्मसञ्चेतना… रूपतण्हा…पे… धम्मतण्हा… रूपवितक्को…पे… धम्मवितक्को… रूपविचारो…पे… धम्मविचारो….

‘‘पथवीधातु…पे… विञ्ञाणधातु… पथवीकसिणं…पे… विञ्ञाणकसिणं… केसा…पे… मुत्तं… मत्थलुङ्गं….

‘‘चक्खायतनं…पे… धम्मायतनं… चक्खुधातु…पे… मनोधातु… मनोविञ्ञाणधातु… चक्खुन्द्रियं…पे… अञ्ञाताविन्द्रियं….

‘‘कामधातु… रूपधातु… अरूपधातु… कामभवो… रूपभवो… अरूपभवो… सञ्ञाभवो… असञ्ञाभवो… नेवसञ्ञानासञ्ञाभवो… एकवोकारभवो… चतुवोकारभवो… पञ्चवोकारभवो….

‘‘पठमं झानं…पे… चतुत्थं झानं… मेत्ताचेतोविमुत्ति…पे… उपेक्खाचेतोविमुत्ति… आकासानञ्चायतनसमापत्ति…पे… नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्ति… अविज्जा अभिञ्ञेय्या…पे… जरामरणं अभिञ्ञेय्य’’न्ति (पटि. म. १.३; सं. नि. ४.४६).

तं तत्थ एवं वित्थारेन वुत्तत्ता इध सब्बं पेय्यालेन संखित्तं. एवं संखित्ते पनेत्थ ये लोकुत्तरा धम्मा आगता, ते असम्मसनुपगत्ता इमस्मिं अधिकारे न गहेतब्बा. येपि च सम्मसनुपगा, तेसु ये यस्स पाकटा होन्ति सुखेन परिग्गहं गच्छन्ति, तेसु तेन सम्मसनं आरभितब्बं.

६९५. तत्रायं खन्धवसेन आरब्भविधानयोजना – यंकिञ्चि रूपं…पे… सब्बं रूपं अनिच्चतो ववत्थपेति, एकं सम्मसनं. दुक्खतो अनत्ततो ववत्थपेति, एकं सम्मसनन्ति. एत्तावता अयं भिक्खु ‘‘यंकिञ्चि रूप’’न्ति एवं अनियमनिद्दिट्ठं सब्बम्पि रूपं अतीतत्तिकेन चेव चतूहि च अज्झत्तादिदुकेहीति एकादसहि ओकासेहि परिच्छिन्दित्वा सब्बं रूपं अनिच्चतो ववत्थपेति, अनिच्चन्ति सम्मसति.

कथं? परतो वुत्तनयेन. वुत्तञ्हेतं – ‘‘रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं अनिच्चं खयट्ठेना’’ति (पटि. म. १.४८).

तस्मा एस यं अतीतं रूपं, तं यस्मा अतीतेयेव खीणं, नयिमं भवं सम्पत्तन्ति अनिच्चं खयट्ठेन.

यं अनागतं अनन्तरभवे निब्बत्तिस्सति, तम्पि तत्थेव खीयिस्सति, न ततो परं भवं गमिस्सतीति अनिच्चं खयट्ठेन.

यं पच्चुप्पन्नं रूपं, तम्पि इधेव खीयति, न इतो गच्छतीति अनिच्चं खयट्ठेन.

यं अज्झत्तं, तम्पि अज्झत्तमेव खीयति, न बहिद्धाभावं गच्छतीति अनिच्चं खयट्ठेन.

यं बहिद्धा…पे… ओळारिकं…पे… सुखुमं…पे… हीनं…पे… पणीतं…पे… दूरे…पे… सन्तिके, तम्पि तत्थेव खीयति, न दूरभावं गच्छतीति अनिच्चं खयट्ठेनाति सम्मसति.

इदं सब्बम्पि ‘‘अनिच्चं खयट्ठेना’’ति एतस्स वसेन एकं सम्मसनं. भेदतो पन एकादसविधं होति.

सब्बमेव च तं दुक्खं भयट्ठेन. भयट्ठेनाति सप्पटिभयताय. यञ्हि अनिच्चं, तं भयावहं होति सीहोपमसुत्ते (सं. नि. ३.७८; अ. नि. ४.३३) देवानं विय. इति इदम्पि ‘‘दुक्खं भयट्ठेना’’ति एतस्स वसेन एकं सम्मसनं. भेदतो पन एकादसविधं होति.

यथा च दुक्खं, एवं सब्बम्पि तं अनत्ता असारकट्ठेन. असारकट्ठेनाति ‘‘अत्ता निवासी कारको वेदको सयंवसी’’ति एवं परिकप्पितस्स अत्तसारस्स अभावेन. यञ्हि अनिच्चं, दुक्खं, तं अत्तनोपि अनिच्चतं वा उदयब्बयपीळनं वा वारेतुं न सक्कोति, कुतो तस्स कारकादिभावो. तेनाह – ‘‘रूपञ्च हिदं, भिक्खवे, अत्ता अभविस्स. नयिदं रूपं आबाधाय संवत्तेय्या’’तिआदि (सं. नि. ३.५९). इति इदम्पि ‘‘अनत्ता असारकट्ठेना’’ति एतस्स वसेन एकं सम्मसनं. भेदतो पन एकादसविधं होति. एस नयो वेदनादीसु.

६९६. यं पन अनिच्चं, तं यस्मा नियमतो सङ्खतादिभेदं होति. तेनस्स परियायदस्सनत्थं, नानाकारेहि वा मनसिकारप्पवत्तिदस्सनत्थं ‘‘रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं अनिच्चं सङ्खतं पटिच्चसमुप्पन्नं खयधम्मं वयधम्मं विरागधम्मं निरोधधम्म’’न्ति पुन पाळि वुत्ता. एस नयो वेदनादीसूति.