चत्तारीसाकारअनुपस्सनाकथा

६९७. सो तस्सेव पञ्चसु खन्धेसु अनिच्चदुक्खानत्तसम्मसनस्स थिरभावत्थाय, यं तं भगवता ‘‘कतमेहि चत्तारीसाय आकारेहि अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति, कतमेहि चत्तारीसाय आकारेहि सम्मत्तनियामं ओक्कमती’’ति एतस्स विभङ्गे –

‘‘पञ्चक्खन्धे अनिच्चतो, दुक्खतो, रोगतो, गण्डतो, सल्लतो, अघतो, आबाधतो, परतो, पलोकतो, ईतितो, उपद्दवतो, भयतो, उपसग्गतो, चलतो, पभङ्गुतो, अद्धुवतो, अताणतो, अलेणतो, असरणतो, रित्ततो, तुच्छतो, सुञ्ञतो, अनत्ततो, आदीनवतो, विपरिणामधम्मतो, असारकतो, अघमूलतो, वधकतो, विभवतो, सासवतो, सङ्खततो, मारामिसतो, जातिधम्मतो, जराधम्मतो, ब्याधिधम्मतो, मरणधम्मतो, सोकधम्मतो, परिदेवधम्मतो, उपायासधम्मतो, संकिलेसिकधम्मतो’’ति (पटि. म. ३.३७) –

चत्तारीसाय आकारेहि,

‘‘पञ्चक्खन्धे अनिच्चतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो निच्चं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमती’’तिआदिना (पटि. म. ३.३८) नयेन,

अनुलोमञाणं विभजन्तेन पभेदतो अनिच्चादिसम्मसनं वुत्तं. तस्सापि वसेन इमे पञ्चक्खन्धे सम्मसति.

६९८. कथं? सो हि एकेकं खन्धं अनच्चन्तिकताय, आदिअन्तवन्तताय च अनिच्चतो. उप्पादवयपटिपीळनताय, दुक्खवत्थुताय च दुक्खतो. पच्चययापनीयताय, रोगमूलताय च रोगतो. दुक्खतासूलयोगिताय, किलेसासुचिपग्घरणताय, उप्पादजराभङ्गेहि उद्धुमातपरिपक्कपभिन्नताय च गण्डतो. पीळाजनकताय, अन्तोतुदनताय, दुन्नीहरणीयताय च सल्लतो. विगरहणीयताय, अवड्ढिआवहनताय, अघवत्थुताय च अघतो. असेरिभावजनकताय, आबाधपदट्ठानताय च आबाधतो. अवसताय, अविधेय्यताय च परतो. ब्याधिजरामरणेहि पलुज्जनताय पलोकतो. अनेकब्यसनावहनताय ईतितो. अविदितानंयेव विपुलानं अनत्थानं आवहनतो, सब्बुपद्दववत्थुताय च उपद्दवतो. सब्बभयानं आकरताय, दुक्खवूपसमसङ्खातस्स परमस्सासस्स पटिपक्खभूतताय च भयतो. अनेकेहि अनत्थेहि अनुबद्धताय, दोसूपसट्ठताय, उपसग्गो विय अनधिवासनारहताय च उपसग्गतो. ब्याधिजरामरणेहि चेव लाभालाभादीहि च लोकधम्मेहि पचलितताय चलतो. उपक्कमेन चेव सरसेन च पभङ्गुपगमनसीलताय पभङ्गुतो. सब्बावत्थनिपातिताय, थिरभावस्स च अभावताय अद्धुवतो. अतायनताय चेव, अलब्भनेय्यखेमताय च अताणतो. अल्लीयितुं अनरहताय, अल्लीनानम्पि च लेणकिच्चाकारिताय अलेणतो. निस्सितानं भयसारकत्ताभावेन असरणतो. यथापरिकप्पितेहि धुवसुभसुखत्तभावेहि रित्तताय रित्ततो. रित्ततायेव तुच्छतो अप्पकत्ता वा, अप्पकम्पि हि लोके तुच्छन्ति वुच्चति. सामि-निवासि-कारक-वेदकाधिट्ठायकविरहितताय सुञ्ञतो. सयञ्च अस्सामिकभावादिताय अनत्ततो. पवत्तिदुक्खताय, दुक्खस्स च आदीनवताय आदीनवतो, अथ वा आदीनं वाति गच्छति पवत्ततीति आदीनवो, कपणमनुस्सस्सेतं अधिवचनं, खन्धापि च कपणायेवाति आदीनवसदिसताय आदीनवतो. जराय चेव मरणेन चाति द्वेधा परिणामपकतिताय विपरिणामधम्मतो. दुब्बलताय, फेग्गु विय सुखभञ्जनीयताय च असारकतो. अघहेतुताय अघमूलतो. मित्तमुखसपत्तो विय विस्सासघातिताय वधकतो. विगतभवताय, विभवसम्भूतताय च विभवतो. आसवपदट्ठानताय सासवतो. हेतुपच्चयेहि अभिसङ्खतताय सङ्खततो. मच्चुमारकिलेसमारानं आमिसभूतताय मारामिसतो. जाति-जरा-ब्याधिमरणपकतिताय जाति-जरा-ब्याधि-मरणधम्मतो. सोक-परिदेव-उपायासहेतुताय सोक-परिदेवउपायासधम्मतो. तण्हादिट्ठिदुच्चरितसंकिलेसानं विसयधम्मताय संकिलेसिकधम्मतोति एवं पभेदतो वुत्तस्स अनिच्चादिसम्मसनस्स वसेन सम्मसति.

एत्थ हि अनिच्चतो, पलोकतो, चलतो, पभङ्गुतो, अद्धुवतो, विपरिणामधम्मतो, असारकतो, विभवतो, सङ्खततो, मरणधम्मतोति एकेकस्मिं खन्धे दस दस कत्वा पञ्ञास अनिच्चानुपस्सनानि. परतो, रित्ततो, तुच्छतो, सुञ्ञतो, अनत्ततोति एकेकस्मिं खन्धे पञ्च पञ्च कत्वा पञ्चवीसति अनत्तानुपस्सनानि. सेसानि दुक्खतो, रोगतोतिआदीनि एकेकस्मिं खन्धे पञ्चवीसति पञ्चवीसति कत्वा पञ्चवीसतिसतं दुक्खानुपस्सनानीति.

इच्चस्स इमिना द्विसतभेदेन अनिच्चादिसम्मसनेन पञ्चक्खन्धे सम्मसतो तं नयविपस्सनासङ्खातं अनिच्चदुक्खानत्तसम्मसनं थिरं होति. इदं तावेत्थ पाळिनयानुसारेन सम्मसनारम्भविधानं.