१३. नेसज्जिकङ्गकथा

३६. नेसज्जिकङ्गम्पि ‘‘सेय्यं पटिक्खिपामि, नेसज्जिकङ्गं समादियामी’’ति इमेसं अञ्ञतरवचनेन समादिन्नं होति.

तेन पन नेसज्जिकेन रत्तिया तीसु यामेसु एकं यामं उट्ठाय चङ्कमितब्बं. इरियापथेसु हि निपज्जितुमेव न वट्टति. इदमस्स विधानं.

पभेदतो पन अयम्पि तिविधो होति. तत्थ उक्कट्ठस्स नेव अपस्सेनं, न दुस्सपल्लत्थिका, न आयोगपट्टो वट्टति. मज्झिमस्स इमेसु तीसु यंकिञ्चि वट्टति. मुदुकस्स अपस्सेनम्पि दुस्सपल्लत्थिकापि आयोगपट्टोपि बिब्बोहनम्पि पञ्चङ्गोपि सत्तङ्गोपि वट्टति. पञ्चङ्गो पन पिट्ठिअपस्सयेन सद्धिं कतो. सत्तङ्गो नाम पिट्ठिअपस्सयेन च उभतोपस्सेसु अपस्सयेहि च सद्धिं कतो. तं किर मिळाभयत्थेरस्स अकंसु. थेरो अनागामी हुत्वा परिनिब्बायि.

इमेसं पन तिण्णम्पि सेय्यं कप्पितमत्ते धुतङ्गं भिज्जति. अयमेत्थ भेदो.

अयं पनानिसंसो, ‘‘सेय्यसुखं पस्ससुखं मिद्धसुखं अनुयुत्तो विहरती’’ति (दी. नि. ३.३२०; म. नि. १.१८६) वुत्तस्स चेतसो विनिबन्धस्स उपच्छेदनं, सब्बकम्मट्ठानानुयोगसप्पायता, पासादिकइरियापथता, वीरियारम्भानुकूलता, सम्मापटिपत्तिया अनुब्रूहनन्ति.

आभुजित्वान पल्लङ्कं, पणिधाय उजुं तनुं;

निसीदन्तो विकम्पेति, मारस्स हदयं यति.

सेय्यसुखं मिद्धसुखं, हित्वा आरद्धवीरियो;

निसज्जाभिरतो भिक्खु, सोभयन्तो तपोवनं.

निरामिसं पीतिसुखं, यस्मा समधिगच्छति;

तस्मा समनुयुञ्जेय्य, धीरो नेसज्जिकं वतन्ति.

अयं नेसज्जिकङ्गे समादान विधानप्पभेद भेदानिसंसवण्णना.

धुतङ्गपकिण्णककथा

३७. इदानि –

कुसलत्तिकतो चेव, धुतादीनं विभागतो;

समासब्यासतो चापि, विञ्ञातब्बो विनिच्छयोति. –

इमिस्सा गाथाय वसेन वण्णना होति.

तत्थ कुसलत्तिकतोति सब्बानेव हि धुतङ्गानि सेक्खपुथुज्जनखीणासवानं वसेन सिया कुसलानि, सिया अब्याकतानि, नत्थि धुतङ्गं अकुसलन्ति.

यो पन वदेय्य ‘‘पापिच्छो इच्छापकतो आरञ्ञिको होतीति आदिवचनतो (अ. नि. ५.१८१; परि. ३२५) अकुसलम्पि धुतङ्ग’’न्ति. सो वत्तब्बो – न मयं ‘‘अकुसलचित्तेन अरञ्ञे न वसती’’ति वदाम. यस्स हि अरञ्ञे निवासो, सो आरञ्ञिको. सो च पापिच्छो वा भवेय्य अप्पिच्छो वा. इमानि पन तेन तेन समादानेन धुतकिलेसत्ता धुतस्स भिक्खुनो अङ्गानि, किलेसधुननतो वा धुतन्ति लद्धवोहारं ञाणं अङ्गमेतेसन्ति धुतङ्गानि. अथ वा धुतानि च तानि पटिपक्खनिद्धुननतो अङ्गानि च पटिपत्तियातिपि धुतङ्गानीति वुत्तं. न च अकुसलेन कोचि धुतो नाम होति, यस्सेतानि अङ्गानि भवेय्युं, न च अकुसलं किञ्चि धुनाति, येसं तं अङ्गन्तिकत्वा धुतङ्गानीति वुच्चेय्युं. नापि अकुसलं चीवरलोलुप्पादीनि चेव निद्धुनाति पटिपत्तिया च अङ्गं होति. तस्मा सुवुत्तमिदं ‘‘नत्थि अकुसलं धुतङ्ग’’न्ति.

‘‘येसम्पि कुसलत्तिकविनिमुत्तं धुतङ्गं, तेसं अत्थतो धुतङ्गमेव नत्थि. असन्तं कस्स धुननतो धुतङ्गं नाम भविस्सति. धुतगुणे समादाय वत्ततीति वचनविरोधोपि च नेसं आपज्जति, तस्मा तं न गहेतब्ब’’न्ति अयं ताव कुसलत्तिकतो वण्णना.

धुतादीनं विभागतोति धुतो वेदितब्बो. धुतवादो वेदितब्बो. धुतधम्मा वेदितब्बा. धुतङ्गानि वेदितब्बानि. कस्स धुतङ्गसेवना सप्पायाति वेदितब्बं.

तत्थ धुतोति धुतकिलेसो वा पुग्गलो किलेसधुननो वा धम्मो.

धुतवादोति एत्थ पन अत्थि धुतो न धुतवादो, अत्थि न धुतो धुतवादो, अत्थि नेव धुतो न धुतवादो, अत्थि धुतो चेव धुतवादो च.

तत्थ यो धुतङ्गेन अत्तनो किलेसे धुनि, परं पन धुतङ्गेन न ओवदति, नानुसासति बाकुलत्थेरो विय, अयं धुतो न धुतवादो. यथाह, ‘‘तयिदं आयस्मा बाकुलो धुतो न धुतवादो’’ति. यो पन न धुतङ्गेन अत्तनो किलेसे धुनि, केवलं अञ्ञे धुतङ्गेन ओवदति अनुसासति उपनन्दत्थेरो विय, अयं न धुतो धुतवादो. यथाह, ‘‘तयिदं आयस्मा उपनन्दो सक्यपुत्तो न धुतो धुतवादो’’ति. यो उभयविपन्नो लाळुदायी विय, अयं नेव धुतो न धुतवादो. यथाह, ‘‘तयिदं आयस्मा लाळुदायी नेव धुतो न धुतवादो’’ति. यो पन उभयसम्पन्नो धम्मसेनापति विय, अयं धुतो चेव धुतवादो च. यथाह, ‘‘तयिदं आयस्मा सारिपुत्तो धुतो चेव धुतवादो चाति.

धुतधम्मा वेदितब्बाति अप्पिच्छता, सन्तुट्ठिता, सल्लेखता, पविवेकता, इदमत्थिताति इमे धुतङ्गचेतनाय परिवारका पञ्च धम्मा ‘‘अप्पिच्छतंयेव निस्साया’’तिआदिवचनतो (अ. नि. ५.१८१; परि. ३२५) धुतधम्मा नाम, तत्थ अप्पिच्छता च सन्तुट्ठिता च अलोभो. सल्लेखता च पविवेकता च द्वीसु धम्मेसु अनुपतन्ति अलोभे च अमोहे च. इदमत्थिता ञाणमेव. तत्थ च अलोभेन पटिक्खेपवत्थूसु लोभं, अमोहेन तेस्वेव आदीनवपटिच्छादकं मोहं धुनाति. अलोभेन च अनुञ्ञातानं पटिसेवनमुखेन पवत्तं कामसुखानुयोगं, अमोहेन धुतङ्गेसु अतिसल्लेखमुखेन पवत्तं अत्तकिलमथानुयोगं धुनाति. तस्मा इमे धम्मा धुतधम्माति वेदितब्बा.

धुतङ्गानि वेदितब्बानीति तेरस धुतङ्गानि वेदितब्बानि पंसुकूलिकङ्गं…पे… नेसज्जिकङ्गन्ति. तानि अत्थतो लक्खणादीहि च वुत्तानेव.

कस्स धुतङ्गसेवना सप्पायाति रागचरितस्स चेव मोहचरितस्स च. कस्मा? धुतङ्गसेवना हि दुक्खापटिपदा चेव सल्लेखविहारो च. दुक्खापटिपदञ्च निस्साय रागो वूपसम्मति. सल्लेखं निस्साय अप्पमत्तस्स मोहो पहीयति. आरञ्ञिकङ्गरुक्खमूलिकङ्गपटिसेवना वा एत्थ दोसचरितस्सापि सप्पाया. तत्थ हिस्स असङ्घट्टियमानस्स विहरतो दोसोपि वूपसम्मतीति अयं धुतादीनं विभागतो वण्णना.

समासब्यासतोति इमानि पन धुतङ्गानि समासतो तीणि सीसङ्गानि, पञ्च असम्भिन्नङ्गानीति अट्ठेव होन्ति. तत्थ सपदानचारिकङ्गं, एकासनिकङ्गं, अब्भोकासिकङ्गन्ति इमानि तीणि सीसङ्गानि. सपदानचारिकङ्गञ्हि रक्खन्तो पिण्डपातिकङ्गम्पि रक्खिस्सति. एकासनिकङ्गञ्च रक्खतो पत्तपिण्डिकङ्गखलुपच्छाभत्तिकङ्गानिपि सुरक्खनीयानि भविस्सन्ति. अब्भोकासिकङ्गं रक्खन्तस्स किं अत्थि रुक्खमूलिकङ्गयथासन्थतिकङ्गेसु रक्खितब्बं नाम. इति इमानि तीणि सीसङ्गानि, आरञ्ञिकङ्गं, पंसुकूलिकङ्गं, तेचीवरिकङ्गं, नेसज्जिकङ्गं, सोसानिकङ्गन्ति इमानि पञ्च असम्भिन्नङ्गानि चाति अट्ठेव होन्ति.

पुन द्वे चीवरपटिसंयुत्तानि, पञ्च पिण्डपातपटिसंयुत्तानि, पञ्च सेनासनपटिसंयुत्तानि, एकं वीरियपटिसंयुत्तन्ति एवं चत्तारोव होन्ति. तत्थ नेसज्जिकङ्गं वीरियपटिसंयुत्तं. इतरानि पाकटानेव.

पुन सब्बानेव निस्सयवसेन द्वे होन्ति पच्चयनिस्सितानि द्वादस, वीरियनिस्सितं एकन्ति. सेवितब्बासेवितब्बवसेनपि द्वेयेव होन्ति. यस्स हि धुतङ्गं सेवन्तस्स कम्मट्ठानं वड्ढति, तेन सेवितब्बानि. यस्स सेवतो हायति, तेन न सेवितब्बानि. यस्स पन सेवतोपि असेवतोपि वड्ढतेव, न हायति, तेनापि पच्छिमं जनतं अनुकम्पन्तेन सेवितब्बानि. यस्सापि सेवतोपि असेवतोपि न वड्ढति, तेनापि सेवितब्बानियेव आयतिं वासनत्थायाति.

एवं सेवितब्बासेवितब्बवसेन दुविधानिपि सब्बानेव चेतनावसेन एकविधानि होन्ति. एकमेव हि धुतङ्गं समादानचेतनाति. अट्ठकथायम्पि वुत्तं ‘‘या चेतना, तं धुतङ्गन्ति वदन्ती’’ति.

ब्यासतो पन भिक्खूनं तेरस, भिक्खुनीनं अट्ठ, सामणेरानं द्वादस, सिक्खमानसामणेरीनं सत्त, उपासकउपासिकानं द्वेति द्वाचत्तालीस होन्ति. सचे पन अब्भोकासे आरञ्ञिकङ्गसम्पन्नं सुसानं होति, एकोपि भिक्खु एकप्पहारेन सब्बधुतङ्गानि परिभुञ्जितुं सक्कोति. भिक्खुनीनं पन आरञ्ञिकङ्गं खलुपच्छाभत्तिकङ्गञ्च द्वेपि सिक्खापदेनेव पटिक्खित्तानि, अब्भोकासिकङ्गं, रुक्खमूलिकङ्गं, सोसानिकङ्गन्ति इमानि तीणि दुप्परिहारानि. भिक्खुनिया हि दुतियिकं विना वसितुं न वट्टति. एवरूपे च ठाने समानच्छन्दा दुतियिका दुल्लभा. सचेपि लभेय्य संसट्ठविहारतो न मुच्चेय्य. एवं सति यस्सत्थाय धुतङ्गं सेवेय्य, स्वेवस्सा अत्थो न सम्पज्जेय्य. एवं परिभुञ्जितुं असक्कुणेय्यताय पञ्च हापेत्वा भिक्खुनीनं अट्ठेव होन्तीति वेदितब्बानि. यथावुत्तेसु पन ठपेत्वा तेचीवरिकङ्गं सेसानि द्वादस सामणेरानं, सत्त सिक्खमानसामणेरीनं वेदितब्बानि. उपासकउपासिकानं पन एकासनिकङ्गं, पत्तपिण्डिकङ्गन्ति इमानि द्वे पतिरूपानि चेव सक्का च परिभुञ्जितुन्ति द्वे धुतङ्गानीति एवं ब्यासतो द्वेचत्तालीस होन्तीति अयं समासब्यासतो वण्णना.

एत्तावता च ‘‘सीले पतिट्ठाय नरो सपञ्ञो’’ति इमिस्सा गाथाय सीलसमाधिपञ्ञामुखेन देसिते विसुद्धिमग्गे येहि अप्पिच्छतासन्तुट्ठितादीहि गुणेहि वुत्तप्पकारस्स सीलस्स वोदानं होति, तेसं सम्पादनत्थं समादातब्बधुतङ्गकथा भासिता होति.

इति साधुजनपामोज्जत्थाय कते विसुद्धिमग्गे

धुतङ्गनिद्देसो नाम दुतियो परिच्छेदो.