दुक्खनिद्देसकथा
जातिनिद्देसो
सेय्यथिदं, अयञ्हि जाति-सद्दो अनेकत्थो. तथा हेस ‘‘एकम्पि जातिं द्वेपि जातियो’’ति (दी. नि. १.२४४; पारा. १२) एत्थ भवे आगतो. ‘‘अत्थि, विसाखे, निगण्ठा नाम समणजाती’’ति (अ. नि. ३.७१) एत्थ निकाये. ‘‘जाति द्वीहि खन्धेहि सङ्गहिता’’ति (धातु. ७१) एत्थ सङ्खतलक्खणे. ‘‘यं मातुकुच्छिस्मिं पठमं चित्तं उप्पन्नं, पठमं विञ्ञाणं पातुभूतं, तदुपादाय सावस्स जाती’’ति (महाव. १२४) एत्थ पटिसन्धियं. ‘‘सम्पतिजातो, आनन्द, बोधिसत्तो’’ति (म. नि. ३.२०७) एत्थ पसूतियं. ‘‘अक्खित्तो अनुपकुट्ठो जातिवादेना’’ति (दी. नि. १.३३१) एत्थ कुले. ‘‘यतोहं, भगिनि, अरियाय जातिया जातो’’ति (म. नि. २.३५१) एत्थ अरियसीले.
५३८. स्वायमिध गब्भसेय्यकानं पटिसन्धितो पट्ठाय याव मातुकुच्छिम्हा निक्खमनं, ताव पवत्तेसु खन्धेसु. इतरेसं पटिसन्धिखन्धेस्वेवाति दट्ठब्बो. अयम्पि च परियायकथाव. निप्परियायतो पन तत्थ तत्थ निब्बत्तमानानं सत्तानं ये ये खन्धा पातुभवन्ति, तेसं तेसं पठमपातुभावो जाति नाम.
सा पनेसा तत्थ तत्थ भवे पठमाभिनिब्बत्तिलक्खणा, निय्यातनरसा, अतीतभवतो इध उम्मुज्जनपच्चुपट्ठाना, दुक्खविचित्ततापच्चुपट्ठाना वा.
५३९. कस्मा पनेसा दुक्खाति चे? अनेकेसं दुक्खानं वत्थुभावतो. अनेकानि हि दुक्खानि. सेय्यथिदं – दुक्खदुक्खं, विपरिणामदुक्खं, सङ्खारदुक्खं, पटिच्छन्नदुक्खं, अप्पटिच्छन्नदुक्खं, परियायदुक्खं, निप्परियायदुक्खन्ति.
तत्थ कायिकचेतसिका दुक्खा वेदनासभावतो च नामतो च दुक्खत्ता दुक्खदुक्खन्ति वुच्चति.
सुखा वेदना विपरिणामेन दुक्खुप्पत्तिहेतुतो विपरिणामदुक्खं.
उपेक्खा वेदना चेव अवसेसा च तेभूमका सङ्खारा उदयब्बयप्पटिपीळितत्ता सङ्खारदुक्खं. कण्णसूलदन्तसूलरागजपरिळाहदोसजपरिळाहादि कायिकचेतसिको आबाधो पुच्छित्वा जानितब्बतो उपक्कमस्स च अपाकटभावतो पटिच्छन्नदुक्खं नाम. अपाकटदुक्खन्तिपि वुच्चति.
द्वत्तिंसकम्मकारणादिसमुट्ठानो आबाधो अपुच्छित्वाव जानितब्बतो उपक्कमस्स च पाकटभावतो अप्पटिच्छन्नदुक्खं नाम. पाकटदुक्खन्तिपि वुच्चति.
ठपेत्वा दुक्खदुक्खं सेसं दुक्खसच्चविभङ्गे आगतं जातिआदि सब्बम्पि तस्स तस्स दुक्खस्स वत्थुभावतो परियायदुक्खं. दुक्खदुक्खं पन निप्परियायदुक्खन्ति वुच्चति.
तत्रायं जाति यं तं बालपण्डितसुत्तादीसु (म. नि. ३.२४६ आदयो) भगवतापि उपमावसेन पकासितं आपायिकं दुक्खं, यञ्च सुगतियम्पि मनुस्सलोके गब्भोक्कन्तिमूलकादिभेदं दुक्खं उप्पज्जति, तस्स वत्थुभावतो दुक्खा.
५४०. तत्रिदं गब्भोक्कन्तिमूलकादिभेदं दुक्खं – अयं हि सत्तो मातुकुच्छिम्हि निब्बत्तमानो न उप्पलपदुमपुण्डरीकादीसु निब्बत्तति, अथ खो हेट्ठा आमासयस्स उपरि पक्कासयस्स उदरपटलपिट्ठिकण्टकानं वेमज्झे परमसम्बाधे तिब्बन्धकारेनानाकुणपगन्धपरिभावितपरमदुग्गन्धपवनविचरिते अधिमत्तजेगुच्छे कुच्छिपदेसे पूतिमच्छपूतिकुम्मासचन्दनिकादीसु किमि विय निब्बत्तति. सो तत्थ निब्बत्तो दस मासे मातुकुच्छिसम्भवेन उस्मना पुटपाकं विय पच्चमानो पिट्ठपिण्डि विय सेदियमानो समिञ्जनपसारणादिरहितो अधिमत्तं दुक्खमनुभोतीति, इदं ताव गब्भोक्कन्तिमूलकं दुक्खं.
यं पन सो मातु सहसा उपक्खलनगमननिसीदनवुट्ठानपरिवत्तनादीसु सुराधुत्तहत्थगतो एळको विय अहितुण्डिकहत्थगतो सप्पपोतको विय च आकड्ढनपरिकड्ढनओधूनननिद्धूननादिना उपक्कमेन अधिमत्तं दुक्खमनुभवति, यञ्च मातु सीतूदकपानकाले सीतनरकुपपन्नो विय, उण्हयागुभत्तादिअज्झोहरणकाले अङ्गारवुट्ठिसम्परिकिण्णो विय, लोणम्बिलादिअज्झोहरणकाले खारापटिच्छकादिकम्मकारणपत्तो विय तिब्बं दुक्खमनुभोति, इदं गब्भपरिहरणमूलकं दुक्खं.
यं पनस्स मूळ्हगब्भाय मातुया मित्तामच्चसुहज्जादीहिपि अदस्सनारहे दुक्खुप्पत्तिट्ठाने छेदनफालनादीहि दुक्खं उप्पज्जति, इदं गब्भविपत्तिमूलकं दुक्खं.
यं विजायमानाय मातुया कम्मजेहि वातेहि परिवत्तेत्वा नरकपपातं विय अतिभयानकं योनिमग्गं पटिपातियमानस्स परमसम्बाधेन योनिमुखेन ताळच्छिग्गळेन विय निक्कड्ढियमानस्स महानागस्स नरकसत्तस्स विय च सङ्घातपब्बतेहि विचुण्णियमानस्स दुक्खं उप्पज्जति, इदं विजायनमूलकं दुक्खं.
यं पन जातस्स तरुणवणसदिससुखुमालसरीरस्स हत्थगहणनहापनधोवनचोळपरिमज्जनादिकाले सूचिमुखखुरधाराहि विज्झनफालनसदिसं दुक्खं उप्पज्जति, इदं मातुकुच्छितो बहिनिक्खमनमूलकं दुक्खं.
यं ततो परं पवत्तियं अत्तनाव अत्तानं वधेन्तस्स अचेलकवतादिवसेन आतापनपरितापनानुयोगमनुयुत्तस्स, कोधवसेन अभुञ्जन्तस्स, उब्बन्धन्तस्स च दुक्खं उप्पज्जति, इदं अत्तूपक्कममूलकं दुक्खं. यं पन परतो वधबन्धनादीनि अनुभवन्तस्स उप्पज्जति, इदं परूपक्कममूलकं दुक्खन्ति.
इति इमस्स सब्बस्सापि दुक्खस्स अयं जाति वत्थुमेव होति.
५४१. तेनेतं वुच्चति –
जायेथ नो चे नरकेसु सत्तो,
तत्तग्गिदाहादिकमप्पसय्हं;
लभेथ दुक्खं नु कुहिं पतिट्ठं,
इच्चाह दुक्खाति मुनीध जातिं.
दुक्खं तिरच्छेसु कसापतोद-
दण्डाभिघातादिभवं अनेकं;
यं तं कथं तत्थ भवेय्य जातिं,
विना तहिं जाति ततोपि दुक्खा.
पेतेसु दुक्खं पन खुप्पिपासा-
वातातपादिप्पभवं विचित्तं;
यस्मा अजातस्स न तत्थ अत्थि,
तस्मापि दुक्खं मुनि जातिमाह.
तिब्बन्धकारे च असय्हसीते,
लोकन्तरे यं असुरेसु दुक्खं;
न तं भवे तत्थ न चस्स जाति,
यतो अयं जाति ततोपि दुक्खा.
यञ्चापि गूथनरके विय मातुगब्भे,
सत्तो वसं चिरमतो बहि निक्खमञ्च;
पप्पोति दुक्खमतिघोरमिदम्पि नत्थि,
जातिं विना इतिपि जाति अयञ्हि दुक्खा.
किं भासितेन बहुना ननु यं कुहिञ्चि,
अत्थीध किञ्चिदपि दुक्खमिदं कदाचि;
नेवत्थि जातिविरहेन यतो महेसि,
दुक्खाति सब्बपठमं इममाह जातिन्ति.
अयं ताव जातियं विनिच्छयो.
जरानिद्देसो
५४२. जरापि दुक्खाति एत्थ दुविधा जरा सङ्खतलक्खणञ्च, खण्डिच्चादिसम्मतो सन्ततियं एकभवपरियापन्नखन्धपुराणभावो च, सा इध अधिप्पेता. सा पनेसा जरा खन्धपरिपाकलक्खणा, मरणूपनयनरसा, योब्बनविनासपच्चुपट्ठाना. दुक्खा सङ्खारदुक्खभावतो चेव दुक्खवत्थुतो च. यं हि अङ्गपच्चङ्गसिथिलीभावइन्द्रियविकारविरूपतायोब्बनविनासबलूपघातसतिमतिविप्पवासपरपरिभवादिअनेकपच्चयं कायिकचेतसिकदुक्खं उप्पज्जति, जरा तस्स वत्थु. तेनेतं वुच्चति –
‘‘अङ्गानं सिथिलीभावा, इन्द्रियानं विकारतो;
योब्बनस्स विनासेन, बलस्स उपघाततो.
‘‘विप्पवासा सतादीनं, पुत्तदारेहि अत्तनो;
अपसादनीयतो चेव, भिय्यो बालत्तपत्तिया.
‘‘पप्पोति दुक्खं यं मच्चो, कायिकं मानसं तथा;
सब्बमेतं जराहेतु, यस्मा तस्मा जरा दुखा’’ति.
अयं जरायं विनिच्छयो.
मरणनिद्देसो
५४३. मरणम्पि दुक्खन्ति एत्थापि दुविधं मरणं सङ्खतलक्खणञ्च, यं सन्धाय वुत्तं ‘‘जरामरणं द्वीहि खन्धेहि सङ्गहित’’न्ति (धातु. ७१). एकभवपरियापन्नजीवितिन्द्रियप्पबन्धविच्छेदो च, यं सन्धाय वुत्तं ‘‘निच्चं मरणतो भय’’न्ति (सु. नि. ५८१). तं इध अधिप्पेतं. जातिपच्चया मरणं उपक्कममरणं सरसमरणं आयुक्खयमरणं पुञ्ञक्खयमरणन्तिपि तस्सेव नामं. तयिदं चुतिलक्खणं, वियोगरसं, गतिविप्पवासपच्चुपट्ठानं. दुक्खस्स पन वत्थुभावतो दुक्खन्ति वेदितब्बं. तेनेतं वुच्चति –
‘‘पापस्स पापकम्मादि-निमित्तमनुपस्सतो;
भद्दस्सापसहन्तस्स, वियोगं पियवत्थुकं;
मीयमानस्स यं दुक्खं, मानसं अविसेसतो.
सब्बेसञ्चापि यं सन्धि-बन्धनच्छेदनादिकं;
वितुज्जमानमम्मानं, होति दुक्खं सरीरजं.
असय्हमप्पतिकारं, दुक्खस्सेतस्सिदं यतो;
मरणं वत्थु तेनेतं, दुक्खमिच्चेव भासित’’न्ति.
अयं मरणे विनिच्छयो.
सोकादिनिद्देसा
५४४. सोकादीसु सोको नाम ञातिब्यसनादीहि फुट्ठस्स चित्तसन्तापो. सो किञ्चापि अत्थतो दोमनस्समेव होति. एवं सन्तेपि अन्तोनिज्झानलक्खणो, चेतसो परिज्झापनरसो, अनुसोचनपच्चुपट्ठानो. दुक्खो पन दुक्खदुक्खतो दुक्खवत्थुतो च. तेनेतं वुच्चति –
‘‘सत्तानं हदयं सोको, विससल्लंव तुज्जति;
अग्गितत्तोव नाराचो, भुसंव दहते पुन.
‘‘समावहति च ब्याधि-जरामरणभेदनं;
दुक्खम्पि विविधं यस्मा, तस्मा दुक्खोति वुच्चती’’ति.
अयं सोके विनिच्छयो.
परिदेवो
५४५. परिदेवो नाम ञातिब्यसनादीहि फुट्ठस्स वचीपलापो. सो लालप्पनलक्खणो, गुणदोसकित्तनरसो, सम्भमपच्चुपट्ठानो. दुक्खो पन सङ्खारदुक्खभावतो दुक्खवत्थुतो च. तेनेतं वुच्चति –
‘‘यं सोकसल्लविहतो परिदेवमानो,
कण्ठोट्ठतालुतलसोसजमप्पसय्हं;
भिय्योधिमत्तमधिगच्छतियेव दुक्खं,
दुक्खोति तेन भगवा परिदेवमाहा’’ति.
अयं परिदेवे विनिच्छयो.
दुक्खं
५४६. दुक्खं नाम कायिकं दुक्खं, तं कायपीळनलक्खणं, दुप्पञ्ञानं दोमनस्सकरणरसं, कायिकाबाधपच्चुपट्ठानं. दुक्खं पन दुक्खदुक्खतो मानसदुक्खावहनतो च. तेनेतं वुच्चति –
‘‘पीळेति कायिकमिदं, दुक्खञ्च मानसं भिय्यो;
जनयति यस्मा तस्मा, दुक्खन्ति विसेसतो वुत्त’’न्ति.
अयं दुक्खे विनिच्छयो.
दोमनस्सं
५४७. दोमनस्सं नाम मानसं दुक्खं. तं चित्तपीळनलक्खणं, मनोविघातरसं, मानसब्याधिपच्चुपट्ठानं. दुक्खं पन दुक्खदुक्खतो कायिकदुक्खावहनतो च. चेतोदुक्खसमप्पिता हि केसे पकिरिय कन्दन्ति, उरानि पटिपिसन्ति, आवट्टन्ति, विवट्टन्ति, उद्धंपादं पपतन्ति, सत्थं आहरन्ति, विसं खादन्ति, रज्जुया उब्बन्धन्ति, अग्गिं पविसन्तीति तं नानप्पकारकं दुक्खमनुभवन्ति. तेनेतं वुच्चति –
‘‘पीळेति यतो चित्तं, कायस्स च पीळनं समावहति;
दुक्खन्ति दोमनस्सं, विदोमनस्सा ततो आहू’’ति.
अयं दोमनस्से विनिच्छयो.
उपायासो
५४८. उपायासो नाम ञातिब्यसनादीहि फुट्ठस्स अधिमत्तचेतोदुक्खप्पभावितो दोसोयेव. सङ्खारक्खन्धपरियापन्नो एको धम्मोति एके. सो चित्तपरिदहनलक्खणो, नित्थुननरसो, विसादपच्चुपट्ठानो. दुक्खो पन सङ्खारदुक्खभावतो चित्तपरिदहनतो कायविसादनतो च. तेनेतं वुच्चति –
‘‘चित्तस्स च परिदहना, कायस्स विसादना च अधिमत्तं;
यं दुक्खमुपायासो, जनेति दुक्खो ततो वुत्तो’’ति.
अयं उपायासे विनिच्छयो.
एत्थ च मन्दग्गिना अन्तोभाजने पाको विय सोको. तिक्खग्गिना पच्चमानस्स भाजनतो बहिनिक्खमनं विय परिदेवो. बहिनिक्खन्तावसेसस्स निक्खमितुं अप्पहोन्तस्स अन्तोभाजनेयेव याव परिक्खया पाको विय उपायासो दट्ठब्बो.
अप्पियसम्पयोगो
५४९. अप्पियसम्पयोगो नाम अमनापेहि सत्तसङ्खारेहि समोधानं. सो अनिट्ठसमोधानलक्खणो, चित्तविघातकरणरसो, अनत्थभावपच्चुपट्ठानो. दुक्खो पन दुक्खवत्थुतो. तेनेतं वुच्चति –
‘‘दिस्वाव अप्पिये दुक्खं, पठमं होति चेतसि;
तदुपक्कमसम्भूत-मथकाये यतो इध.
‘‘ततो दुक्खद्वयस्सापि, वत्थुतो सो महेसिना;
दुक्खो वुत्तोति विञ्ञेय्यो, अप्पियेहि समागमो’’ति.
अयं अप्पियसम्पयोगे विनिच्छयो.
पियविप्पयोगो
५५०. पियविप्पयोगो नाम मनापेहि सत्तसङ्खारेहि विनाभावो. सो इट्ठवत्थुवियोगलक्खणो, सोकुप्पादनरसो, ब्यसनपच्चुपट्ठानो. दुक्खो पन सोकदुक्खस्स वत्थुतो. तेनेतं वुच्चति –
‘‘ञातिधनादिवियोगा,
सोकसरसमप्पिता वितुज्जन्ति;
बाला यतो ततो यं,
दुक्खोति मतो पियविप्पयोगो’’ति.
अयं पियविप्पयोगे विनिच्छयो.
इच्छितालाभो
५५१. यम्पिच्छं न लभतीति एत्थ ‘‘अहो वत मयं न जातिधम्मा अस्सामा’’तिआदीसु (दी. नि. २.३९८; विभ. २०१) अलब्भनेय्यवत्थूसु इच्छाव यम्पिच्छं न लभति, तम्पि दुक्खन्ति वुत्ता. सा अलब्भनेय्यवत्थुइच्छनलक्खणा, तप्परियेसनरसा, तेसं अप्पत्तिपच्चुपट्ठाना. दुक्खा पन दुक्खवत्थुतो. तेनेतं वुच्चति –
‘‘तं तं पत्थयमानानं, तस्स तस्स अलाभतो;
यं विघातमयं दुक्खं, सत्तानं इध जायति.
‘‘अलब्भनेय्यवत्थूनं, पत्थना तस्स कारणं;
यस्मा तस्मा जिनो दुक्खं, इच्छितालाभमब्रवी’’ति.
अयं इच्छितालाभे विनिच्छयो.
पञ्चुपादानक्खन्धा
५५२. संखित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खाति एत्थ पन –
जातिप्पभुतिकं दुक्खं, यं वुत्तमिध तादिना;
अवुत्तं यञ्च तं सब्बं, विना एते न विज्जति.
यस्मा तस्मा उपादान-क्खन्धा सङ्खेपतो इमे;
दुक्खाति वुत्ता दुक्खन्त-देसकेन महेसिना.
तथा हि इन्धनमिव पावको, लक्खमिव पहरणानि, गोरूपं विय डंसमकसादयो, खेत्तमिव लायका, गामं विय गामघातका उपादानक्खन्धपञ्चकमेव जातिआदयो नानप्पकारेहि विबाधेन्ता तिणलतादीनि विय भूमियं, पुप्फफलपल्लवानि विय रुक्खेसु उपादानक्खन्धेसुयेव निब्बत्तन्ति. उपादानक्खन्धानञ्च आदिदुक्खं जाति, मज्झेदुक्खं जरा, परियोसानदुक्खं मरणं, मारणन्तिकदुक्खाभिघातेन परिडय्हनदुक्खं सोको, तदसहनतो लालप्पनदुक्खं परिदेवो, ततो धातुक्खोभसङ्खातअनिट्ठफोट्ठब्बसमायोगतो कायस्स आबाधनदुक्खं दुक्खं, तेन बाधियमानानं पुथुज्जनानं तत्थ पटिघुप्पत्तितो चेतोबाधनदुक्खं दोमनस्सं, सोकादिवुद्धिया जनितविसादानं अनुत्थुननदुक्खं उपायासो, मनोरथविघातप्पत्तानं इच्छाविघातदुक्खं इच्छितालाभोति एवं नानप्पकारतो उपपरिक्खियमाना उपादानक्खन्धाव दुक्खाति. यदेतं एकमेकं दस्सेत्वा वुच्चमानं अनेकेहिपि कप्पेहि न सक्का असेसतो वत्तुं, तस्मा तं सब्बम्पि दुक्खं एकजलबिन्दुम्हि सकलसमुद्दजलरसं विय येसु केसुचि पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु संखिपित्वा दस्सेतुं ‘‘संखित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खा’’ति भगवा अवोचाति. अयं उपादानक्खन्धेसु विनिच्छयो.
अयं ताव दुक्खनिद्देसे नयो.
समुदयनिद्देसकथा
५५३. समुदयनिद्देसे पन यायं तण्हाति या अयं तण्हा. पोनोब्भविकाति पुनब्भवकरणं पुनोब्भवो, पुनोब्भवो सीलमेतिस्साति पोनोब्भविका. नन्दीरागेन सहगताति नन्दीरागसहगता, नन्दीरागेन सद्धिं अत्थतो एकत्तमेव गताति वुत्तं होति. तत्र तत्राभिनन्दिनीति यत्र यत्र अत्तभावो निब्बत्तति, तत्र तत्राभिनन्दिनी. सेय्यथिदन्ति निपातो, तस्स सा कतमाति चेति अत्थो. कामतण्हा भवतण्हा विभवतण्हाति इमा पटिच्चसमुप्पादनिद्देसे आविभविस्सन्ति. इध पनायं तिविधापि दुक्खसच्चस्स निब्बत्तकट्ठेन एकत्तं उपनेत्वा दुक्खसमुदयं अरियसच्चन्ति वुत्ताति वेदितब्बा.
अयं समुदयनिद्देसे नयो.
निरोधनिद्देसकथा
५५४. दुक्खनिरोधनिद्देसे यो तस्सायेव तण्हायातिआदिना नयेन समुदयनिरोधो वुत्तो, सो कस्माति चे? समुदयनिरोधेन दुक्खनिरोधो. समुदयनिरोधेन हि दुक्खं निरुज्झति, न अञ्ञथा. तेनाह –
‘‘यथापि मूले अनुपद्दवे दळ्हे,
छिन्नोपि रुक्खो पुनदेव रूहति;
एवम्पि तण्हानुसये अनूहते,
निब्बत्तती दुक्खमिदं पुनप्पुन’’न्ति. (ध. प. ३३८);
इति यस्मा समुदयनिरोधेनेव दुक्खं निरुज्झति, तस्मा भगवा दुक्खनिरोधं देसेन्तो समुदयनिरोधेनेव देसेसि. सीहसमानवुत्तिनो हि तथागता. ते दुक्खं निरोधेन्ता दुक्खनिरोधञ्च देसेन्ता हेतुम्हि पटिपज्जन्ति, न फले. सुवानवुत्तिनो पन तित्थिया. ते दुक्खं निरोधेन्ता दुक्खनिरोधञ्च देसेन्ता अत्तकिलमथानुयोगदेसनादीहि फले पटिपज्जन्ति, न हेतुम्हीति. एवं ताव दुक्खनिरोधस्स समुदयनिरोधवसेन देसनाय पयोजनं वेदितब्बं.
५५५. अयं पनत्थो – तस्सायेव तण्हायाति तस्सा ‘‘पोनोब्भविका’’ति वत्वा कामतण्हादिवसेन विभत्ततण्हाय. विरागो वुच्चति मग्गो. ‘‘विरागा विमुच्चती’’ति (म. नि. १.२४५; सं. नि. ३.१४) हि वुत्तं. विरागेन निरोधो विरागनिरोधो. अनुसयसमुग्घाततो असेसो विरागनिरोधो असेसविरागनिरोधो. अथ वा विरागोति पहानं वुच्चति, तस्मा असेसो विरागो असेसो निरोधोति एवम्पेत्थ योजना दट्ठब्बा. अत्थतो पन सब्बानेव एतानि निब्बानस्स वेवचनानि. परमत्थतो हि दुक्खनिरोधो अरियसच्चन्ति निब्बानं वुच्चति. यस्मा पन तं आगम्म तण्हा विरज्जति चेव निरुज्झति च, तस्मा विरागोति च निरोधोति च वुच्चति. यस्मा च तदेव आगम्म तस्सा चागादयो होन्ति, कामगुणालयेसु चेत्थ एकोपि आलयो नत्थि, तस्मा ‘‘चागो पटिनिस्सग्गो मुत्ति अनालयो’’ति वुच्चति.
५५६. तयिदं सन्तिलक्खणं, अच्चुतिरसं, अस्सासकरणरसं वा, अनिमित्तपच्चुपट्ठानं, निप्पपञ्चपच्चुपट्ठानं वा.
निब्बानकथा
५५७. नत्थेव निब्बानं, ससविसाणं विय अनुपलब्भनीयतोति चे? न, उपायेन उपलब्भनीयतो. उपलब्भति हि तं तदनुरूपपटिपत्तिसङ्खातेन उपायेन, चेतोपरियञाणेन परेसं लोकुत्तरचित्तं विय, तस्मा ‘‘अनुपलब्भनीयतो नत्थी’’ति न वत्तब्बं. न हि ‘‘यं बालपुथुज्जना न उपलभन्ति, तं नत्थी’’ति वत्तब्बं.
५५८. अपिच निब्बानं नत्थीति न वत्तब्बं, कस्मा? पटिपत्तिया वञ्झभावापज्जनतो. असति हि निब्बाने सम्मादिट्ठिपुरेजवाय सीलादिखन्धत्तयसङ्गहाय सम्मापटिपत्तिया वञ्झभावो आपज्जति. न चायं वञ्झा, निब्बानपापनतोति. न पटिपत्तिया वञ्झभावापत्ति, अभावपापकत्ताति चे. न, अतीतानागताभावेपि निब्बानपत्तिया अभावतो. वत्तमानानम्पि अभावो निब्बानन्ति चे. न, तेसं अभावासम्भवतो, अभावे च अवत्तमानभावापज्जनतो, वत्तमानक्खन्धनिस्सितमग्गक्खणे च सोपादिसेसनिब्बानधातुप्पत्तिया अभावदोसतो. तदा किलेसानं अवत्तमानत्ता न दोसोति चे. न, अरियमग्गस्स निरत्थकभावापज्जनतो. एवञ्हि सति अरियमग्गक्खणतो पुब्बेपि किलेसा न सन्तीति अरियमग्गस्स निरत्थकभावो आपज्जति. तस्मा अकारणमेतं.
५५९. ‘‘यो खो, आवुसो, रागक्खयो’’तिआदिवचनतो (सं. नि. ४.३१५) ‘‘खयो निब्बान’’न्ति चे. न, अरहत्तस्सापि खयमत्तापज्जनतो. तम्पि हि ‘‘यो खो, आवुसो, रागक्खयो’’तिआदिना (स. नि. ४.३१५) नयेन निद्दिट्ठं. किञ्च भिय्यो निब्बानस्स इत्तरकालादिप्पत्तिदोसतो. एवञ्हि सति निब्बानं इत्तरकालं, सङ्खतलक्खणं, सम्मावायामनिरपेक्खाधिगमनीयभावञ्च आपज्जति. सङ्खतलक्खणत्तायेव च सङ्खतपरियापन्नं, सङ्खतपरियापन्नत्ता रागादीहि अग्गीहि आदित्तं, आदित्तत्ता दुक्खञ्चातिपि आपज्जति. यस्मा खया पट्ठाय न भिय्यो पवत्ति नाम होति, तस्स निब्बानभावतो न दोसोति चे. न, तादिसस्स खयस्स अभावतो. भावेपि चस्स वुत्तप्पकारदोसानतिवत्तनतो, अरियमग्गस्स च निब्बानभावापज्जनतो. अरियमग्गो हि दोसे खीणेति, तस्मा खयोति वुच्चति. ततो च पट्ठाय न भिय्यो दोसानं पवत्तीति.
अनुप्पत्तिनिरोधसङ्खातस्स पन खयस्स परियायेन उपनिस्सयत्ता, यस्स उपनिस्सयो होति तदुपचारेन ‘‘खयो’’ति वुत्तं. सरूपेनेव कस्मा न वुत्तन्ति चे. अतिसुखुमत्ता. अतिसुखुमता चस्स भगवतो अप्पोसुक्कभावावहनतो, अरियेन चक्खुना पस्सितब्बतो च सिद्धाति.
५६०. तयिदं मग्गसमङ्गिना पत्तब्बतो असाधारणं, पुरिमकोटिया अभावतो अप्पभवं. मग्गभावे भावतो न अप्पभवन्ति चे. न, मग्गेन अनुप्पादनीयतो. पत्तब्बमेव हेतं मग्गेन, न उप्पादेतब्बं. तस्मा अप्पभवमेव. अप्पभवत्ता अजरामरणं. पभवजरामरणानं अभावतो निच्चं.
निब्बानस्सेव अणुआदीनम्पि निच्चभावापत्तीति चे. न, हेतुनो अभावा. निब्बानस्स निच्चत्ता ते निच्चाति चे. न, हेतुलक्खणस्स अनुपपत्तितो. निच्चा उप्पादादीनं अभावतो निब्बानं वियाति चे. न, अणुआदीनं असिद्धत्ता.
५६१. यथावुत्तयुत्तिसब्भावतो पन इदमेव निच्चं, रूपसभावातिक्कमतो अरूपं. बुद्धादीनं निट्ठाय विसेसाभावतो एकाव निट्ठा. येन भावनाय पत्तं, तस्स किलेसवूपसमं, उपादिसेसञ्च उपादाय पञ्ञापनीयत्ता सह उपादिसेसेन पञ्ञापियतीति सउपादिसेसं. यो चस्स समुदयप्पहानेन उपहतायतिकम्मफलस्स चरिमचित्ततो च उद्धं पवत्तिखन्धानं अनुप्पादनतो, उप्पन्नानञ्च अन्तरधानतो उपादिसेसाभावो, तं उपादाय पञ्ञापनीयतो नत्थि एत्थ उपादिसेसोति अनुपादिसेसं.
असिथिलपरक्कमसिद्धेन ञाणविसेसेन अधिगमनीयतो, सब्बञ्ञुवचनतो च परमत्थेन सभावतो निब्बानं नाविज्जमानं. वुत्तञ्हेतं ‘‘अत्थि, भिक्खवे, अजातं अभूतं अकतं असङ्खत’’न्ति.
इदं दुक्खनिरोधनिद्देसे विनिच्छयकथामुखं.
मग्गनिद्देसकथा
५६२. दुक्खनिरोधगामिनिपटिपदानिद्देसे वुत्ता पन अट्ठ धम्मा कामं खन्धनिद्देसेपि अत्थतो पकासितायेव, इध पन नेसं एकक्खणे पवत्तमानानं विसेसावबोधनत्थं वदाम. सङ्खेपतो हि चतुसच्चपटिवेधाय पटिपन्नस्स योगिनो निब्बानारम्मणं अविज्जानुसयसमुग्घातकं पञ्ञाचक्खु सम्मादिट्ठि. सा सम्मा दस्सनलक्खणा, धातुप्पकासनरसा, अविज्जन्धकारविद्धंसनपच्चुपट्ठाना. तथा सम्पन्नदिट्ठिनो तंसम्पयुत्तं मिच्छासङ्कप्पनिघातकं चेतसो निब्बानपदाभिनिरोपनं सम्मासङ्कप्पो. सो सम्मा चित्ताभिनिरोपनलक्खणो, अप्पनारसो, मिच्छासङ्कप्पप्पहानपच्चुपट्ठानो.
तथा पस्सतो वितक्कयतो च तंसम्पयुत्ताव वचीदुच्चरितसमुग्घातिका मिच्छावाचाय विरति सम्मावाचा नाम. सा परिग्गहलक्खणा, विरमणरसा, मिच्छावाचाप्पहानपच्चुपट्ठाना. तथा विरमतो तंसम्पयुत्ताव मिच्छाकम्मन्तसमुच्छेदिका पाणातिपातादिविरति सम्माकम्मन्तो नाम. सो समुट्ठापनलक्खणो, विरमणरसो, मिच्छाकम्मन्तप्पहानपच्चुपट्ठानो. या पनस्स तेसं सम्मावाचाकम्मन्तानं विसुद्धिभूता तंसम्पयुत्ताव कुहनादिउपच्छेदिका मिच्छाजीवविरति, सो सम्माआजीवो नाम. सो वोदानलक्खणो, ञायाजीवपवत्तिरसो, मिच्छाजीवप्पहानपच्चुपट्ठानो.
अथस्स यो तस्सा सम्मावाचाकम्मन्ताजीवसङ्खाताय सीलभूमियं पतिट्ठितस्स तदनुरूपो तंसम्पयुत्तोव कोसज्जसमुच्छेदको वीरियारम्भो, एस सम्मावायामो नाम. सो पग्गहलक्खणो, अनुप्पन्नअकुसलानुप्पादनादिरसो, मिच्छावायामप्पहानपच्चुपट्ठानो. तस्सेवं वायमतो तंसम्पयुत्तोव मिच्छासतिविनिद्धुननो चेतसो असम्मोसो सम्मासति नाम. सा उपट्ठानलक्खणा, असम्मुस्सनरसा, मिच्छासतिप्पहानपच्चुपट्ठाना. एवं अनुत्तराय सतिया संरक्खियमानचित्तस्स तंसम्पयुत्ताव मिच्छासमाधिविद्धंसिका चित्तेकग्गता सम्मासमाधि नाम. सो अविक्खेपलक्खणो, समाधानरसो, मिच्छासमाधिप्पहानपच्चुपट्ठानोति. अयं दुक्खनिरोधगामिनिपटिपदानिद्देसे नयो. एवमेत्थ जातिआदीनं विनिच्छयो वेदितब्बो.
५६३. ञाणकिच्चतोति सच्चञाणस्स किच्चतोपि विनिच्छयो वेदितब्बो. दुविधं हि सच्चञाणं – अनुबोधञाणं पटिवेधञाणञ्च. तत्थ अनुबोधञाणं लोकियं अनुस्सवादिवसेन निरोधे मग्गे च पवत्तति. पटिवेधञाणं लोकुत्तरं निरोधमारम्मणं कत्वा किच्चतो चत्तारि सच्चानि पटिविज्झति. यथाह – ‘‘यो, भिक्खवे, दुक्खं पस्सति, दुक्खसमुदयम्पि सो पस्सति, दुक्खनिरोधम्पि पस्सति, दुक्खनिरोधगामिनिं पटिपदम्पि पस्सती’’ति (सं. नि. ५.११००) सब्बं वत्तब्बं. तं पनस्स किच्चं ञाणदस्सनविसुद्धियं आविभविस्सति.