१७. पञ्ञाभूमिनिद्देसो
पटिच्चसमुप्पादकथा
५७०. इदानि ‘‘खन्धायतनधातुइन्द्रियसच्चपटिच्चसमुप्पादादिभेदा धम्मा भूमी’’ति एवं वुत्तेसु इमिस्सा पञ्ञाय भूमिभूतेसु धम्मेसु यस्मा पटिच्चसमुप्पादोचेव, आदिसद्देन सङ्गहिता पटिच्चसमुप्पन्ना धम्मा च अवसेसा होन्ति, तस्मा तेसं वण्णनाक्कमो अनुप्पत्तो.
तत्थ अविज्जादयो ताव धम्मा पटिच्चसमुप्पादोति वेदितब्बा. वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘कतमो च, भिक्खवे, पटिच्चसमुप्पादो? अविज्जापच्चया, भिक्खवे, सङ्खारा, सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामरूपं, नामरूपपच्चया सळायतनं, सळायतनपच्चया फस्सो, फस्सपच्चया वेदना, वेदनापच्चया तण्हा, तण्हापच्चया उपादानं, उपादानपच्चया भवो, भवपच्चया जाति, जातिपच्चया जरामरणं सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा सम्भवन्ति. एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होति. अयं वुच्चति, भिक्खवे, पटिच्चसमुप्पादो’’ति (सं. नि. २.१).
जरामरणादयो पन पटिच्चसमुप्पन्ना धम्माति वेदितब्बा. वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘कतमे च, भिक्खवे, पटिच्चसमुप्पन्ना धम्मा? जरामरणं, भिक्खवे, अनिच्चं सङ्खतं पटिच्चसमुप्पन्नं खयधम्मं वयधम्मं विरागधम्मं निरोधधम्मं. जाति, भिक्खवे…पे… भवो… उपादानं… तण्हा… वेदना… फस्सो… सळायतनं… नामरूपं… विञ्ञाणं… सङ्खारा… अविज्जा, भिक्खवे, अनिच्चा सङ्खता पटिच्चसमुप्पन्ना खयधम्मा वयधम्मा विरागधम्मा निरोधधम्मा. इमे वुच्चन्ति, भिक्खवे, पटिच्चसमुप्पन्ना धम्मा’’ति (सं. नि. २.२०).
५७१. अयं पनेत्थ सङ्खेपो. पटिच्चसमुप्पादोति पच्चयधम्मा वेदितब्बा. पटिच्चसमुप्पन्ना धम्माति तेहि तेहि पच्चयेहि निब्बत्तधम्मा. कथमिदं जानितब्बन्ति चे? भगवतो वचनेन. भगवता हि पटिच्चसमुप्पादपटिच्चसमुप्पन्नधम्मदेसनासुत्ते –
‘‘कतमो च, भिक्खवे, पटिच्चसमुप्पादो? जातिपच्चया, भिक्खवे, जरामरणं, उप्पादा वा तथागतानं अनुप्पादा वा तथागतानं ठिताव सा धातु धम्मट्ठितता धम्मनियामता इदप्पच्चयता. तं तथागतो अभिसम्बुज्झति अभिसमेति, अभिसम्बुज्झित्वा अभिसमेत्वा आचिक्खति देसेति पञ्ञपेति पट्ठपेति विवरति विभजति उत्तानीकरोति, पस्सथाति चाह. जातिपच्चया, भिक्खवे, जरामरणं. भवपच्चया, भिक्खवे, जाति…पे… अविज्जापच्चया, भिक्खवे, सङ्खारा उप्पादा वा तथागतानं…पे… उत्तानीकरोति पस्सथाति चाह. अविज्जापच्चया, भिक्खवे, सङ्खारा. इति खो, भिक्खवे, या तत्र तथता अवितथता अनञ्ञथता इदप्पच्चयता. अयं वुच्चति, भिक्खवे, पटिच्चसमुप्पादो’’ति (सं. नि. २.२०).
५७२. एवं पटिच्चसमुप्पादं देसेन्तेन तथतादीहि वेवचनेहि पच्चयधम्माव पटिच्चसमुप्पादोति वुत्ता. तस्मा जरामरणादीनं धम्मानं पच्चयलक्खणो पटिच्चसमुप्पादो, दुक्खानुबन्धनरसो, कुम्मग्गपच्चुपट्ठानोति वेदितब्बो.
सो पनायं तेहि तेहि पच्चयेहि अनूनाधिकेहेव तस्स तस्स धम्मस्स सम्भवतो तथताति, सामग्गिं उपगतेसु पच्चयेसु मुहुत्तम्पि ततो निब्बत्तधम्मानं असम्भवाभावतो अवितथताति, अञ्ञधम्मपच्चयेहि अञ्ञधम्मानुप्पत्तितो अनञ्ञथताति, यथावुत्तानं एतेसं जरामरणादीनं पच्चयतो वा पच्चयसमूहतो वा इदप्पच्चयताति वुत्तो.
५७३. तत्रायं वचनत्थो, इमेसं पच्चया इदप्पच्चया. इदप्पच्चया एव इदप्पच्चयता. इदप्पच्चयानं वा समूहो इदप्पच्चयता. लक्खणं पनेत्थ सद्दसत्थतो परियेसितब्बं.
५७४. केचि पन पटिच्च सम्मा च तित्थियपरिकप्पितपकतिपुरिसादिकारणनिरपेक्खो उप्पादो पटिच्चसमुप्पादोति एवं उप्पादमत्तं पटिच्चसमुप्पादोति वदन्ति, तं न युज्जति. कस्मा? सुत्ताभावतो, सुत्तविरोधतो, गम्भीरनयासम्भवतो, सद्दभेदतो च. ‘‘उप्पादमत्तं पटिच्चसमुप्पादो’’ति हि सुत्तं नत्थि. तं ‘‘पटिच्चसमुप्पादो’’ति च वदन्तस्स पदेसविहारसुत्तविरोधो आपज्जति. कथं? भगवतो हि ‘‘अथ खो भगवा रत्तिया पठमं यामं पटिच्चसमुप्पादं अनुलोमपटिलोमं मनसाकासी’’ति (महाव. १) आदिवचनतो पटिच्चसमुप्पादमनसिकारो पठमाभिसम्बुद्धविहारो, पदेसविहारो च तस्सेकदेसविहारो. यथाह ‘‘येन स्वाहं, भिक्खवे, विहारेन पठमाभिसम्बुद्धो विहरामि, तस्स पदेसेन विहासि’’न्ति (सं. नि. ५.११). तत्र च पच्चयाकारदस्सनेन विहासि, न उप्पादमत्तदस्सनेनाति. यथाह ‘‘सो एवं पजानामि मिच्छादिट्ठिपच्चयापि वेदयितं सम्मादिट्ठिपच्चयापि वेदयितं मिच्छासङ्कप्पपच्चयापि वेदयित’’न्ति (सं. नि. ५.११) सब्बं वित्थारेतब्बं. एवं उप्पादमत्तं ‘‘पटिच्चसमुप्पादो’’ति वदन्तस्स पदेसविहारसुत्तविरोधो आपज्जति. तथा कच्चानसुत्तविरोधो.
कच्चानसुत्तेपि हि ‘‘लोकसमुदयं खो, कच्चान, यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय पस्सतो या लोके नत्थिता, सा न होती’’ति (सं. नि. २.१५) अनुलोमपटिच्चसमुप्पादो लोकपच्चयतो ‘‘लोकसमुदयो’’ति उच्छेददिट्ठिसमुग्घातत्थं पकासितो, न उप्पादमत्तं. न हि उप्पादमत्तदस्सनेन उच्छेददिट्ठिया समुग्घातो होति. पच्चयानुपरमदस्सनेन पन होति. पच्चयानुपरमे फलानुपरमतोति. एवं उप्पादमत्तं ‘‘पटिच्चसमुप्पादो’’ति वदन्तस्स कच्चानसुत्तविरोधोपि आपज्जति.
गम्भीरनयासम्भवतोति वुत्तं खो पनेतं भगवता ‘‘गम्भीरो चायं, आनन्द, पटिच्चसमुप्पादो गम्भीरावभासो चा’’ति (दी. नि. २.९५; सं. नि. २.६०). गम्भीरत्तञ्च नाम चतुब्बिधं, तं परतो वण्णयिस्साम. तं उप्पादमत्ते नत्थि. चतुब्बिधनयपटिमण्डितञ्चेतं पटिच्चसमुप्पादं वण्णयन्ति, तम्पि नयचतुक्कं उप्पादमत्ते नत्थीति गम्भीरनयासम्भवतोपि न उप्पादमत्तं पटिच्चसमुप्पादो.
५७५. सद्दभेदतोति पटिच्चसद्दो च पनायं समाने कत्तरि पुब्बकाले पयुज्जमानो अत्थसिद्धिकरो होति. सेय्यथिदं, ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाण’’न्ति (सं. नि. २.४३). इध पन भावसाधनेन उप्पादसद्देन सद्धिं पयुज्जमानो समानस्स कत्तु अभावतो सद्दभेदं गच्छति, न च किञ्चि अत्थं साधेतीति सद्दभेदतोपि न उप्पादमत्तं पटिच्चसमुप्पादोति.
तत्थ सिया – ‘‘होति-सद्देन सद्धिं योजयिस्साम ‘पटिच्चसमुप्पादो होती’ति’’, तं न युत्तं. कस्मा? योगाभावतो चेव, उप्पादस्स च उप्पादपत्तिदोसतो. ‘‘पटिच्चसमुप्पादं वो, भिक्खवे, देसेस्सामि. कतमो च, भिक्खवे, पटिच्चसमुप्पादो…पे… अयं वुच्चति, भिक्खवे, पटिच्चसमुप्पादो’’ति (सं. नि. २.१). इमेसु हि पदेसु एकेनपि सद्धिं होति-सद्दो योगं न गच्छति, न च उप्पादो होति. सचे भवेय्य, उप्पादस्सापि उप्पादो पापुणेय्याति.
५७६. येपि मञ्ञन्ति ‘‘इदप्पच्चयानं भावो इदप्पच्चयता, भावो च नाम यो आकारो अविज्जादीनं सङ्खारादिपातुभावे हेतु, सो. तस्मिञ्च सङ्खारविकारे पटिच्चसमुप्पादसञ्ञा’’ति, तेसं तं न युज्जति. कस्मा? अविज्जादीनं हेतुवचनतो. भगवता हि ‘‘तस्मातिह, आनन्द, एसेव हेतु, एतं निदानं, एस समुदयो, एस पच्चयो जरामरणस्स यदिदं जाति…पे… सङ्खारानं, यदिदं अविज्जा’’ति (दी. नि. २.९८ आदयो) एवं अविज्जादयोव हेतूति वुत्ता, न तेसं विकारो. तस्मा ‘‘पटिच्चसमुप्पादोति पच्चयधम्मा वेदितब्बा’’ति इति यं तं वुत्तं, तं सम्मा वुत्तन्ति वेदितब्बं.
५७७. या पनेत्थ ‘‘पटिच्चसमुप्पादो’’ति इमाय ब्यञ्जनच्छायाय उप्पादोयेवायं वुत्तोति सञ्ञा उप्पज्जति, सा इमस्स पदस्स एवमत्थं गहेत्वा वूपसमेतब्बा. भगवता हि,
द्वेधा ततो पवत्ते, धम्मसमूहे यतो इदं वचनं;
तप्पच्चयो ततोयं, फलोपचारेन इति वुत्तो.
यो हि अयं पच्चयताय पवत्तो धम्मसमूहो, तत्थ पटिच्चसमुप्पादोति इदं वचनं द्विधा इच्छन्ति. सो हि यस्मा पतीयमानो हिताय सुखाय च संवत्तति, तस्मा पच्चेतुमरहन्ति नं पण्डिताति पटिच्चो. उप्पज्जमानो च सह सम्मा च उप्पज्जति, न एकेकतो, नापि अहेतुतोति समुप्पादो. एवं पटिच्चो च सो समुप्पादो चाति पटिच्चसमुप्पादो. अपिच सह उप्पज्जतीति समुप्पादो, पच्चयसामग्गिं पन पटिच्च अपच्चक्खायाति एवम्पि पटिच्चसमुप्पादो. तस्स चायं हेतुसमूहो पच्चयोति तप्पच्चयत्ता अयम्पि, यथा लोके सेम्हस्स पच्चयो गुळो सेम्हो गुळोति वुच्चति, यथा च सासने सुखप्पच्चयो बुद्धानं उप्पादो ‘‘सुखो बुद्धानं उप्पादो’’ति वुच्चति, तथा पटिच्चसमुप्पादो इच्चेव फलवोहारेन वुत्तोति वेदितब्बो.
५७८. अथ वा,
पटिमुखमितोति वुत्तो, हेतुसमूहो अयं पटिच्चोति;
सहिते उप्पादेति च, इति वुत्तो सो समुप्पादो.
यो हि एस सङ्खारादीनं पातुभावाय अविज्जादिएकेकहेतुसीसेन निद्दिट्ठो हेतुसमूहो, सो साधारणफलनिप्फादकट्ठेन अवेकल्लट्ठेन च सामग्गिअङ्गानं अञ्ञमञ्ञेन पटिमुखं इतो गतोति कत्वा पटिच्चोति वुच्चति. स्वायं सहितेयेव अञ्ञमञ्ञं अविनिब्भोगवुत्तिधम्मे उप्पादेतीति समुप्पादोतिपि वुत्तो. एवम्पि पटिच्चो च सो समुप्पादो चाति पटिच्चसमुप्पादो.
५७९. अपरो नयो –
पच्चयता अञ्ञोञ्ञं, पटिच्च यस्मा समं सह च धम्मे;
अयमुप्पादेति ततोपि, एवमिध भासिता मुनिना.
अविज्जादिसीसेन निद्दिट्ठपच्चयेसु हि ये पच्चया यं सङ्खारादिकं धम्मं उप्पादेन्ति, न ते अञ्ञमञ्ञं अपटिच्च अञ्ञमञ्ञवेकल्ले सति उप्पादेतुं समत्थाति. तस्मा पटिच्च समं सह च न एकेकदेसं, नापि पुब्बापरभावेन अयं पच्चयता धम्मे उप्पादेतीति अत्थानुसारवोहारकुसलेन मुनिना एवमिध भासिता, पटिच्चसमुप्पादोत्वेव भासिताति अत्थो.
५८०. एवं भासमानेन च,
पुरिमेन सस्सतादीन, मभावो पच्छिमेन च पदेन;
उच्छेदादिविघातो, द्वयेन परिदीपितो ञायो.
पुरिमेनाति पच्चयसामग्गिपरिदीपकेन पटिच्चपदेन पवत्तिधम्मानं पच्चयसामग्गियं आयत्तवुत्तित्ता सस्सताहेतुविसमहेतुवसवत्तिवादप्पभेदानं सस्सतादीनं अभावो परिदीपितो होति? किं हि सस्सतानं, अहेतुआदिवसेन वा पवत्तानं पच्चयसामग्गियाति? पच्छिमेन च पदेनाति धम्मानं उप्पादपरिदीपकेन समुप्पादपदेन पच्चयसामग्गियं धम्मानं उप्पत्तितो विहता उच्छेदनत्थिकअकिरियवादाति उच्छेदादिविघातो परिदीपितो होति. पुरिमपुरिमपच्चयवसेन हि पुनप्पुनं उप्पज्जमानेसु धम्मेसु कुतो उच्छेदो, नत्थिकाकिरियवादा चाति. द्वयेनाति सकलेन पटिच्चसमुप्पादवचनेन तस्सा तस्सा पच्चयसामग्गिया सन्ततिं अविच्छिन्दित्वा तेसं तेसं धम्मानं सम्भवतो मज्झिमा पटिपदा, ‘‘सो करोति सो पटिसंवेदेति, अञ्ञो करोति अञ्ञो पटिसंवेदेती’’ति वादप्पहानं, जनपदनिरुत्तिया अनभिनिवेसो, समञ्ञाय अनतिधावनन्ति अयं ञायो परिदीपितो होतीति अयं ताव पटिच्चसमुप्पादोति वचनमत्तस्स अत्थो.
५८१. या पनायं भगवता पटिच्चसमुप्पादं देसेन्तेन ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिना नयेन निक्खित्ता तन्ति, तस्सा अत्थसंवण्णनं करोन्तेन विभज्जवादिमण्डलं ओतरित्वा आचरिये अनब्भाचिक्खन्तेन सकसमयं अवोक्कमन्तेन परसमयं अनायूहन्तेन सुत्तं अप्पटिबाहन्तेन विनयं अनुलोमेन्तेन महापदेसे ओलोकेन्तेन धम्मं दीपेन्तेन अत्थं सङ्गाहेन्तेन तमेवत्थं पुनरावत्तेत्वा अपरेहिपि परियायन्तरेहि निद्दिसन्तेन च यस्मा अत्थसंवण्णना कातब्बा होति, पकतियापि च दुक्कराव पटिच्चसमुप्पादस्स अत्थसंवण्णना. यथाहु पोराणा –
‘‘सच्चं सत्तो पटिसन्धि, पच्चयाकारमेव च;
दुद्दसा चतुरो धम्मा, देसेतुं च सुदुक्करा’’ति.
तस्मा अञ्ञत्र आगमाधिगमप्पत्तेहि न सुकरा पटिच्चसमुप्पादस्सत्थवण्णनाति परितुलयित्वा,
वत्तुकामो अहं अज्ज, पच्चयाकारवण्णनं;
पतिट्ठं नाधिगच्छामि, अज्झोगाळ्होव सागरं.
सासनं पनिदं नाना, देसनानयमण्डितं;
पुब्बाचरियमग्गो च, अब्बोच्छिन्नो पवत्तति.
यस्मा तस्मा तदुभयं, सन्निस्सायत्थवण्णनं;
आरभिस्सामि एतस्स, तं सुणाथ समाहिता.
वुत्तञ्हेतं पुब्बाचरियेहि –
‘‘यो कोचि मं अट्ठिकत्वा सुणेय्य,
लभेथ पुब्बापरियं विसेसं;
लद्धान पुब्बापरियं विसेसं,
अदस्सनं मच्चुराजस्स गच्छे’’ति.
५८२. इति अविज्जापच्चया सङ्खारातिआदीसु हि आदितोयेव ताव,
देसनाभेदतो अत्थ, लक्खणेकविधादितो. अङ्गानञ्च ववत्थाना, विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
तत्थ देसनाभेदतोति भगवतो हि वल्लिहारकानं चतुन्नं पुरिसानं वल्लिगहणं विय आदितो वा मज्झतो वा पट्ठाय याव परियोसानं, तथा परियोसानतो वा मज्झतो वा पट्ठाय याव आदीति चतुब्बिधा पटिच्चसमुप्पाददेसना.
यथा हि वल्लिहारकेसु चतूसु पुरिसेसु एको वल्लिया मूलमेव पठमं पस्सति, सो तं मूले छेत्वा सब्बं आकड्ढित्वा आदाय कम्मे उपनेति, एवं भगवा ‘‘इति खो, भिक्खवे, अविज्जापच्चया सङ्खारा…पे… जातिपच्चया जरामरण’’न्ति (म. नि. १.४०२; सं. नि. २.२) आदितो पट्ठाय याव परियोसानापि पटिच्चसमुप्पादं देसेति.
यथा पन तेसु पुरिसेसु एको वल्लिया मज्झं पठमं पस्सति, सो मज्झे छिन्दित्वा उपरिभागञ्ञेव आकड्ढित्वा आदाय कम्मे उपनेति, एवं भगवा ‘‘तस्स तं वेदनं अभिनन्दतो अभिवदतो अज्झोसाय तिट्ठतो उप्पज्जति नन्दी. या वेदनासु नन्दी, तदुपादानं. तस्सुपादानपच्चया भवो, भवपच्चया जाती’’ति (म. नि. १.४०९; सं. नि. ३.५) मज्झतो पट्ठाय याव परियोसानापि देसेति.
यथा च तेसु पुरिसेसु एको वल्लिया अग्गं पठमं पस्सति, सो अग्गे गहेत्वा अग्गानुसारेन याव मूला सब्बं आदाय कम्मे उपनेति, एवं भगवा ‘‘जातिपच्चया जरामरणन्ति इति खो पनेतं वुत्तं, जातिपच्चया नु खो, भिक्खवे, जरामरणं नो वा कथं वो एत्थ होतीति? जातिपच्चया, भन्ते, जरामरणं. एवं नो एत्थ होति जातिपच्चया जरामरणन्ति. भवपच्चया जाति…पे… अविज्जापच्चया सङ्खाराति इति खो पनेतं वुत्तं, अविज्जापच्चया नु खो, भिक्खवे, सङ्खारा नो वा कथं वो एत्थ होती’’ति (म. नि. १.४०३) परियोसानतो पट्ठाय याव आदितोपि पटिच्चसमुप्पादं देसेति.
यथा पनेतेसु पुरिसेसु एको वल्लिया मज्झमेव पठमं पस्सति, सो मज्झे छिन्दित्वा हेट्ठा ओतरन्तो याव मूला आदाय कम्मे उपनेति, एवं भगवा ‘‘इमे च, भिक्खवे, चत्तारो आहारा किन्निदाना, किंसमुदया, किंजातिका, किंपभवा? इमे चत्तारो आहारा तण्हानिदाना, तण्हासमुदया, तण्हाजातिका, तण्हापभवा. तण्हा किन्निदाना… वेदना… फस्सो… सळायतनं… नामरूपं… विञ्ञाणं… सङ्खारा किन्निदाना…पे… सङ्खारा अविज्जानिदाना…पे… अविज्जापभवा’’ति (सं. नि. २.११) मज्झतो पट्ठाय याव आदितो देसेति.
५८३. कस्मा पनेवं देसेतीति? पटिच्चसमुप्पादस्स समन्तभद्दकत्ता सयञ्च देसनाविलासप्पत्तत्ता. समन्तभद्दको हि पटिच्चसमुप्पादो, ततो ततो ञायपटिवेधाय संवत्ततियेव. देसनाविलासप्पत्तो च भगवा चतुवेसारज्जपटिसम्भिदायोगेन चतुब्बिधगम्भीरभावप्पत्तिया च. सो देसनाविलासप्पत्तत्ता नानानयेहेव धम्मं देसेति.
विसेसतो पनस्स या आदितो पट्ठाय अनुलोमदेसना, सा पवत्तिकारणविभागसंमूळ्हं वेनेय्यजनं समनुपस्सतो यथासकेहि कारणेहि पवत्तिसन्दस्सनत्थं उप्पत्तिक्कमसन्दस्सनत्थञ्च पवत्ताति विञ्ञातब्बा. या परियोसानतो पट्ठाय पटिलोमदेसना, सा ‘‘किच्छं वतायं लोको आपन्नो जायति च जीयति च मीयति च चवति च उपपज्जति चा’’तिआदिना (दी. नि. २.५७; सं. नि. २.४) नयेन किच्छापन्नं लोकं अनुविलोकयतो पुब्बभागपटिवेधानुसारेन तस्स तस्स जरामरणादिकस्स दुक्खस्स अत्तना अधिगतकारणसन्दस्सनत्थं. या मज्झतो पट्ठाय याव आदि पवत्ता, सा आहारनिदानववत्थापनानुसारेन याव अतीतं अद्धानं अतिहरित्वा पुन अतीतद्धतो पभुति हेतुफलपटिपाटिसन्दस्सनत्थं. या पन मज्झतो पट्ठाय याव परियोसानं पवत्ता, सा पच्चुप्पन्ने अद्धाने अनागतद्धहेतुसमुट्ठानतो पभुति अनागतद्धसन्दस्सनत्थं. तासु या पवत्तिकारणसम्मूळ्हस्स वेनेय्यजनस्स यथासकेहि कारणेहि पवत्तिसन्दस्सनत्थं उप्पत्तिक्कमसन्दस्सनत्थञ्च आदितो पट्ठाय अनुलोमदेसना वुत्ता, सा इध निक्खित्ताति वेदितब्बा.
५८४. कस्मा पनेत्थ अविज्जा आदितो वुत्ता, किं पकतिवादीनं पकति विय अविज्जापि अकारणं मूलकारणं लोकस्साति? न अकारणं. ‘‘आसवसमुदया अविज्जासमुदयो’’ति (म. नि. १.१०३) हि अविज्जाय कारणं वुत्तं. अत्थि पन परियायो येन मूलकारणं सिया, को पन सोति? वट्टकथाय सीसभावो.
भगवा हि वट्टकथं कथेन्तो द्वे धम्मे सीसं कत्वा कथेति, अविज्जं वा. यथाह – ‘‘पुरिमा, भिक्खवे, कोटि न पञ्ञायति अविज्जाय ‘इतो पुब्बे अविज्जा नाहोसि, अथ पच्छा समभवी’ति, एवञ्चेतं, भिक्खवे, वुच्चति, अथ च पन पञ्ञायति इदप्पच्चया अविज्जा’’ति (अ. नि. १०.६१). भवतण्हं वा. यथाह – ‘‘पुरिमा, भिक्खवे, कोटि न पञ्ञायति भवतण्हाय ‘इतो पुब्बे भवतण्हा नाहोसि, अथ पच्छा समभवी’ति, एवञ्चेतं, भिक्खवे, वुच्चति, अथ च पन पञ्ञायति इदप्पच्चया भवतण्हा’’ति (अ. नि. १०.६२).
५८५. कस्मा पन भगवा वट्टकथं कथेन्तो इमे द्वे धम्मे सीसं कत्वा कथेतीति? सुगतिदुग्गतिगामिनो कम्मस्स विसेसहेतुभूतत्ता. दुग्गतिगामिनो हि कम्मस्स विसेसहेतु अविज्जा. कस्मा? यस्मा अविज्जाभिभूतो पुथुज्जनो अग्गिसन्तापलगुळाभिघातपरिस्समाभिभूता वज्झगावी ताय परिस्समातुरताय निरस्सादम्पि अत्तनो अनत्थावहम्पि च उण्होदकपानं विय किलेससन्तापतो निरस्सादम्पि दुग्गतिनिपातनतो च अत्तनो अनत्थावहम्पि पाणातिपातादिं अनेकप्पकारं दुग्गतिगामिकम्मं आरभति. सुगतिगामिनो पन कम्मस्स विसेसहेतु भवतण्हा. कस्मा? यस्मा भवतण्हाभिभूतो पुथुज्जनो सा वुत्तप्पकारा गावी सीतूदकतण्हाय सअस्सादं अत्तनो परिस्समविनोदनञ्च सीतूदकपानं विय किलेससन्तापविरहतो सअस्सादं सुगतिसम्पापनेन अत्तनो दुग्गतिदुक्खपरिस्समविनोदनञ्च पाणातिपाता वेरमणिआदिं अनेकप्पकारं सुगतिगामिकम्मं आरभति.
५८६. एतेसु पन वट्टकथाय सीसभूतेसु धम्मेसु कत्थचि भगवा एकधम्ममूलिकं देसनं देसेति. सेय्यथिदं, ‘‘इति खो, भिक्खवे, अविज्जूपनिसा सङ्खारा, सङ्खारूपनिसं विञ्ञाण’’न्तिआदि (सं. नि. २.२३). तथा ‘‘उपादानियेसु, भिक्खवे, धम्मेसु अस्सादानुपस्सिनो विहरतो तण्हा पवड्ढति, तण्हापच्चया उपादान’’न्तिआदि (सं. नि. २.५२). कत्थचि उभयमूलिकम्पि. सेय्यथिदं, ‘‘अविज्जानीवरणस्स, भिक्खवे, बालस्स तण्हाय सम्पयुत्तस्स एवमयं कायो समुदागतो. इति अयञ्चेव कायो बहिद्धा च नामरूपं इत्थेतं द्वयं. द्वयं पटिच्च फस्सो सळेवायतनानि, येहि फुट्ठो बालो सुखदुक्खं पटिसंवेदेती’’तिआदि (सं. नि. २.१९). तासु देसनासु ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति अयमिध अविज्जावसेन एकधम्ममूलिका देसनाति वेदितब्बा. एवं तावेत्थ देसनाभेदतो विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
५८७. अत्थतोति अविज्जादीनं पदानं अत्थतो. सेय्यथिदं, पूरेतुं अयुत्तट्ठेन कायदुच्चरितादि अविन्दियं नाम, अलद्धब्बन्ति अत्थो. तं अविन्दियं विन्दतीति अविज्जा. तब्बिपरीततो कायसुचरितादि विन्दियं नाम, तं विन्दियं न विन्दतीति अविज्जा. खन्धानं रासट्ठं, आयतनानं आयतनट्ठं, धातूनं सुञ्ञट्ठं, इन्द्रियानं अधिपतियट्ठं, सच्चानं तथट्ठं अविदितं करोतीतिपि अविज्जा. दुक्खादीनं पीळनादिवसेन वुत्तं चतुब्बिधं अत्थं अविदितं करोतीतिपि अविज्जा. अन्तविरहिते संसारे सब्बयोनिगतिभवविञ्ञाणट्ठितिसत्तावासेसु सत्ते जवापेतीति अविज्जा. परमत्थतो अविज्जमानेसु इत्थिपुरिसादीसु जवति, विज्जमानेसुपि खन्धादीसु न जवतीति अविज्जा. अपिच चक्खुविञ्ञाणादीनं वत्थारम्मणानं पटिच्चसमुप्पादपटिच्चसमुप्पन्नानञ्च धम्मानं छादनतोपि अविज्जा.
यं पटिच्च फलमेति, सो पच्चयो. पटिच्चाति न विना अपच्चक्खत्वाति अत्थो. एतीति उप्पज्जति चेव पवत्तति चाति अत्थो. अपिच उपकारकट्ठो पच्चयट्ठो. अविज्जा च सा पच्चयो चाति अविज्जापच्चयो. तस्मा अविज्जापच्चया.
सङ्खतमभिसङ्खरोन्तीति सङ्खारा. अपिच अविज्जापच्चया सङ्खारा, सङ्खारसद्देन आगतसङ्खाराति दुविधा सङ्खारा. तत्थ पुञ्ञापुञ्ञानेञ्जाभिसङ्खारा तयो, कायवचीचित्तसङ्खारा तयोति इमे छ अविज्जापच्चया सङ्खारा. ते सब्बेपि लोकियकुसलाकुसलचेतनामत्तमेव होन्ति.
सङ्खतसङ्खारो, अभिसङ्खतसङ्खारो, अभिसङ्खरणकसङ्खारो, पयोगाभिसङ्खारोति इमे पन चत्तारो सङ्खार-सद्देन आगतसङ्खारा. तत्थ ‘‘अनिच्चा वत सङ्खारा’’तिआदीसु (दी. नि. २.२२१, २७२; सं. नि. १.१८६) वुत्ता सब्बेपि सप्पच्चया धम्मा सङ्खतसङ्खारा नाम. कम्मनिब्बत्ता तेभूमका रूपारूपधम्मा अभिसङ्खतसङ्खाराति अट्ठकथासु वुत्ता, तेपि ‘‘अनिच्चा वत सङ्खारा’’ति (दी. नि. २.२२१; २७२; सं. नि. १.१८६) एत्थेव सङ्गहं गच्छन्ति. विसुं पन नेसं आगतट्ठानं न पञ्ञायति. तेभूमिककुसलाकुसलचेतना पन अभिसङ्खरणकसङ्खारोति वुच्चति, तस्स ‘‘अविज्जागतोयं, भिक्खवे, पुरिसपुग्गलो पुञ्ञञ्चेव सङ्खारं अभिसङ्खरोती’’तिआदीसु (सं. नि. २.५१) आगतट्ठानं पञ्ञायति. कायिकचेतसिकं पन वीरियं पयोगाभिसङ्खारोति वुच्चति, सो ‘‘यावतिका अभिसङ्खारस्स गति, तावतिका गन्त्वा अक्खाहतं मञ्ञे अट्ठासी’’तिआदीसु (अ. नि. ३.१५) आगतो.
न केवलञ्च एतेयेव, अञ्ञेपि ‘‘सञ्ञावेदयितनिरोधं समापज्जन्तस्स खो, आवुसो विसाख, भिक्खुनो पठमं निरुज्झति वचीसङ्खारो, ततो कायसङ्खारो, ततो चित्तसङ्खारो’’तिआदिना (म. नि. १.४६४) नयेन सङ्खार-सद्देन आगता अनेके सङ्खारा. तेसु नत्थि सो सङ्खारो, यो सङ्खतसङ्खारेहि सङ्गहं न गच्छेय्य, इतो परं सङ्खारपच्चया विञ्ञाणन्तिआदीसु वुत्तं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
अवुत्ते पन विजानातीति विञ्ञाणं. नमतीति नामं. रुप्पतीति रूपं. आये तनोति आयतञ्च नयतीति आयतनं. फुसतीति फस्सो. वेदयतीति वेदना. परितस्सतीति तण्हा. उपादियतीति उपादानं. भवति भावयति चाति भवो. जननं जाति. जिरणं जरा. मरन्ति एतेनाति मरणं. सोचनं सोको. परिदेवनं परिदेवो. दुक्खयतीति दुक्खं. उप्पादट्ठितिवसेन वा द्विधा खणतीतिपि दुक्खं. दुम्मनभावो दोमनस्सं. भुसो आयासो उपायासो.
सम्भवन्तीति अभिनिब्बत्तन्ति. न केवलञ्च सोकादीहेव, अथ खो सब्बपदेहि सम्भवन्ति-सद्दस्स योजना कातब्बा. इतरथा हि ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति वुत्ते किं करोन्तीति न पञ्ञायेय्य, सम्भवन्तीति पन योजनाय सति अविज्जा च सा पच्चयो चाति अविज्जापच्चयो. तस्मा अविज्जापच्चया सङ्खारा सम्भवन्तीति पच्चयपच्चयुप्पन्नववत्थानं कतं होति. एस नयो सब्बत्थ.
एवन्ति निद्दिट्ठनयनिदस्सनं. तेन अविज्जादीहेव कारणेहि, न इस्सरनिम्मानादीहीति दस्सेति. एतस्साति यथावुत्तस्स. केवलस्साति असम्मिस्सस्स, सकलस्स वा. दुक्खक्खन्धस्साति दुक्खसमूहस्स, न सत्तस्स, न सुखसुभादीनं. समुदयोति निब्बत्ति. होतीति सम्भवति. एवमेत्थ अत्थतो विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
५८८. लक्खणादितोति अविज्जादीनं लक्खणादितो. सेय्यथिदं – अञ्ञाणलक्खणा अविज्जा, सम्मोहनरसा, छादनपच्चुपट्ठाना, आसवपदट्ठाना. अभिसङ्खरणलक्खणा सङ्खारा, आयूहनरसा, चेतनापच्चुपट्ठाना, अविज्जापदट्ठाना. विजाननलक्खणं विञ्ञाणं, पुब्बङ्गमरसं, पटिसन्धिपच्चुपट्ठानं, सङ्खारपदट्ठानं, वत्थारम्मणपदट्ठानं वा. नमनलक्खणं नामं, सम्पयोगरसं, अविनिब्भोगपच्चुपट्ठानं, विञ्ञाणपदट्ठानं. रुप्पनलक्खणं रूपं, विकिरणरसं, अब्याकतपच्चुपट्ठानं, विञ्ञाणपदट्ठानं. आयतनलक्खणं सळायतनं, दस्सनादिरसं, वत्थुद्वारभावपच्चुपट्ठानं, नामरूपपदट्ठानं. फुसनलक्खणो फस्सो, सङ्घट्टनरसो, सङ्गतिपच्चुपट्ठानो, सळायतनपदट्ठानो. अनुभवनलक्खणा वेदना, विसयरससम्भोगरसा, सुखदुक्खपच्चुपट्ठाना, फस्सपदट्ठाना. हेतुलक्खणा तण्हा, अभिनन्दनरसा, अतित्तभावपच्चुपट्ठाना, वेदनापदट्ठाना. गहणलक्खणं उपादानं, अमुञ्चनरसं, तण्हादळ्हत्तदिट्ठिपच्चुपट्ठानं, तण्हापदट्ठानं. कम्मकम्मफललक्खणो भवो, भावनभवनरसो, कुसलाकुसलाब्याकतपच्चुपट्ठानो, उपादानपदट्ठानो. जातिआदीनं लक्खणादीनि सच्चनिद्देसे वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि. एवमेत्थ लक्खणादितोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
५८९. एकविधादितोति एत्थ अविज्जा अञ्ञाणादस्सनमोहादिभावतो एकविधा. अप्पटिपत्तिमिच्छापटिपत्तितो दुविधा. तथा ससङ्खारासङ्खारतो. वेदनत्तयसम्पयोगतो तिविधा. चतुसच्चपटिवेधतो चतुब्बिधा. गतिपञ्चकादीनवच्छादनतो पञ्चविधा. द्वारारम्मणतो पन सब्बेसुपि अरूपधम्मेसु छब्बिधता वेदितब्बा.
सङ्खारा सासवविपाकधम्मधम्मादिभावतो एकविधा. कुसलाकुसलतो दुविधा. तथा परित्तमहग्गतहीनमज्झिममिच्छत्तनियतानियततो. तिविधा पुञ्ञाभिसङ्खारादिभावतो. चतुब्बिधा चतुयोनिसंवत्तनतो. पञ्चविधा पञ्चगतिगामितो.
विञ्ञाणं लोकियविपाकादिभावतो एकविधं. सहेतुकाहेतुकादितो दुविधं. भवत्तयपरियापन्नतो, वेदनत्तयसम्पयोगतो, अहेतुकद्विहेतुकतिहेतुकतो च तिविधं. योनिगतिवसेन चतुब्बिधं, पञ्चविधञ्च.
नामरूपं विञ्ञाणसन्निस्सयतो कम्मपच्चयतो च एकविधं. सारम्मणनारम्मणतो दुविधं. अतीतादितो तिविधं. योनिगतिवसेन चतुब्बिधं, पञ्चविधञ्च.
सळायतनं सञ्जातिसमोसरणट्ठानतो एकविधं. भूतप्पसादविञ्ञाणादितो दुविधं. सम्पत्तासम्पत्तनोभयगोचरतो तिविधं. योनिगतिपरियापन्नतो चतुब्बिधं पञ्चविधञ्चाति इमिना नयेन फस्सादीनम्पि एकविधादिभावो वेदितब्बोति एवमेत्थ एकविधादितोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
५९०. अङ्गानञ्च ववत्थानाति सोकादयो चेत्थ भवचक्कस्स अविच्छेददस्सनत्थं वुत्ता. जरामरणब्भाहतस्स हि बालस्स ते सम्भवन्ति. यथाह – ‘‘अस्सुतवा, भिक्खवे, पुथुज्जनो सारीरिकाय दुक्खाय वेदनाय फुट्ठो समानो सोचति किलमति परिदेवति उरत्ताळिं कन्दति सम्मोहमापज्जती’’ति (सं. नि. ४.२५२). याव च तेसं पवत्ति, ताव अविज्जायाति पुनपि अविज्जापच्चया सङ्खाराति सम्बन्धमेव होति भवचक्कं. तस्मा तेसं जरामरणेनेव एकसङ्खेपं कत्वा द्वादसेव पटिच्चसमुप्पादङ्गानीति वेदितब्बानि. एवमेत्थ अङ्गानं ववत्थानतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
अयं तावेत्थ सङ्खेपकथा.
अविज्जापच्चयासङ्खारपदकथा
५६१. अयं पन वित्थारनयो – अविज्जाति सुत्तन्तपरियायेन दुक्खादीसु चतूसु ठानेसु अञ्ञाणं, अभिधम्मपरियायेन पुब्बन्तादीहि सद्धिं अट्ठसु. वुत्तञ्हेतं ‘‘तत्थ कतमा अविज्जा, दुक्खे अञ्ञाणं…पे… दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय अञ्ञाणं, पुब्बन्ते अञ्ञाणं, अपरन्ते, पुब्बन्तापरन्ते, इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु अञ्ञाण’’न्ति (ध. स. ११०६). तत्थ किञ्चापि ठपेत्वा लोकुत्तरं सच्चद्वयं सेसट्ठानेसु आरम्मणवसेन अविज्जा उप्पज्जति, एवं सन्तेपि पटिच्छादनवसेनेव इध अधिप्पेता. सा हि उप्पन्ना दुक्खसच्चं पटिच्छादेत्वा तिट्ठति, याथावसरसलक्खणं पटिविज्झितुं न देति, तथा समुदयं, निरोधं, मग्गं, पुब्बन्तसङ्खातं अतीतं खन्धपञ्चकं, अपरन्तसङ्खातं अनागतं खन्धपञ्चकं, पुब्बन्तापरन्तसङ्खातं तदुभयं, इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नधम्मसङ्खातं इदप्पच्चयतञ्चेव पटिच्चसमुप्पन्नधम्मे च पटिच्छादेत्वा तिट्ठति. ‘‘अयं अविज्जा, इमे सङ्खारा’’ति एवं याथावसरसलक्खणमेत्थ पटिविज्झितुं न देति. तस्मा दुक्खे अञ्ञाणं…पे… इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु अञ्ञाणन्ति वुच्चति.
५९२. सङ्खाराति पुञ्ञादयो तयो कायसङ्खारादयो तयोति एवं पुब्बे सङ्खेपतो वुत्ता छ, वित्थारतो पनेत्थ पुञ्ञाभिसङ्खारो दानसीलादिवसेन पवत्ता अट्ठ कामावचरकुसलचेतना चेव भावनावसेन पवत्ता पञ्च रूपावचरकुसलचेतना चाति तेरस चेतना होन्ति. अपुञ्ञाभिसङ्खारो पाणातिपातादिवसेन पवत्ता द्वादस अकुसलचेतना. आनेञ्जाभिसङ्खारो भावनावसेनेव पवत्ता चतस्सो अरूपावचरकुसलचेतना चाति तयोपि सङ्खारा एकूनतिंस चेतना होन्ति.
इतरेसु पन तीसु कायसञ्चेतना कायसङ्खारो, वचीसञ्चेतना वचीसङ्खारो, मनोसञ्चेतना चित्तसङ्खारो. अयं तिको कम्मायूहनक्खणे पुञ्ञाभिसङ्खारादीनं द्वारतो पवत्तिदस्सनत्थं वुत्तो. कायविञ्ञत्तिं समुट्ठापेत्वा हि कायद्वारतो पवत्ता अट्ठ कामावचरकुसलचेतना, द्वादस अकुसलचेतनाति समवीसति चेतना कायसङ्खारो नाम. ता एव वचीविञ्ञत्तिं समुट्ठापेत्वा वचीद्वारतो पवत्ता वचीसङ्खारो नाम. अभिञ्ञाचेतना पनेत्थ परतो विञ्ञाणस्स पच्चयो न होतीति न गहिता. यथा च अभिञ्ञाचेतना, एवं उद्धच्चचेतनापि न होति. तस्मा सापि विञ्ञाणस्स पच्चयभावे अपनेतब्बा, अविज्जापच्चया पन सब्बापेता होन्ति. उभोपि विञ्ञत्तियो असमुट्ठापेत्वा मनोद्वारे उप्पन्ना पन सब्बापि एकूनतिंसति चेतना चित्तसङ्खारोति. इति अयं तिको पुरिमत्तिकमेव पविसतीति अत्थतो पुञ्ञाभिसङ्खारादीनंयेव वसेन अविज्जाय पच्चयभावो वेदितब्बो.
५९३. तत्थ सिया – कथं पनेतं जानितब्बं ‘‘इमे सङ्खारा अविज्जा पच्चया होन्ती’’ति? अविज्जाभावे भावतो. यस्स हि दुक्खादीसु अविज्जासङ्खातं अञ्ञाणं अप्पहीनं होति, सो दुक्खे ताव पुब्बन्तादीसु च अञ्ञाणेन संसारदुक्खं सुखसञ्ञाय गहेत्वा तस्सेव हेतुभूते तिविधेपि सङ्खारे आरभति. समुदये अञ्ञाणेन दुक्खहेतुभूतेपि तण्हापरिक्खारे सङ्खारे सुखहेतुतो मञ्ञमानो आरभति. निरोधे पन मग्गे च अञ्ञाणेन दुक्खस्स अनिरोधभूतेपि गतिविसेसे दुक्खनिरोधसञ्ञी हुत्वा निरोधस्स च अमग्गभूतेसुपि यञ्ञामरतपादीसु निरोधमग्गसञ्ञी हुत्वा दुक्खनिरोधं पत्थयमानो यञ्ञामरतपादिमुखेन तिविधेपि सङ्खारे आरभति.
अपिच सो ताय चतूसु सच्चेसु अप्पहीनाविज्जताय विसेसतो जातिजरारोगमरणादिअनेकादीनववोकिण्णम्पि पुञ्ञफलसङ्खातं दुक्खं दुक्खतो अजानन्तो तस्स अधिगमाय कायवचीचित्तसङ्खारभेदं पुञ्ञाभिसङ्खारं आरभति देवच्छरकामको विय मरुप्पपातं. सुखसम्मतस्सापि च तस्स पुञ्ञफलस्स अन्ते महापरिळाहजनिकं विपरिणामदुक्खतं अप्पस्सादतञ्च अपस्सन्तोपि तप्पच्चयं वुत्तप्पकारमेव पुञ्ञाभिसङ्खारं आरभति सलभो विय दीपसिखाभिनिपातं, मधुबिन्दुगिद्धो विय च मधुलित्तसत्थधारालेहनं. कामुपसेवनादीसु च सविपाकेसु आदीनवं अपस्सन्तो सुखसञ्ञाय चेव किलेसाभिभूतताय च द्वारत्तयप्पवत्तम्पि अपुञ्ञाभिसङ्खारं आरभति, बालो विय गूथकीळनं, मरितुकामो विय च विसखादनं. आरुप्पविपाकेसु चापि सङ्खारविपरिणामदुक्खतं अनवबुज्झमानो सस्सतादिविपल्लासेन चित्तसङ्खारभूतं आनेञ्जाभिसङ्खारं आरभति, दिसामूळ्हो विय पिसाचनगराभिमुखमग्गगमनं.
एवं यस्मा अविज्जाभावतोव सङ्खारभावो, न अभावतो. तस्मा जानितब्बमेतं ‘‘इमे सङ्खारा अविज्जापच्चया होन्ती’’ति. वुत्तम्पि चेतं ‘‘अविद्वा, भिक्खवे, अविज्जागतो पुञ्ञाभिसङ्खारम्पि अभिसङ्खरोति, अपुञ्ञाभिसङ्खारम्पि अभिसङ्खरोति, आनेञ्जाभिसङ्खारम्पि अभिसङ्खरोति. यतो च खो, भिक्खवे, भिक्खुनो अविज्जा पहीना, विज्जा उप्पन्ना; सो अविज्जाविरागा विज्जुप्पादा नेव पुञ्ञाभिसङ्खारं अभिसङ्खरोती’’ति.
पट्ठानपच्चयकथा
५९४. एत्थाह – गण्हाम ताव एतं अविज्जा सङ्खारानं पच्चयोति, इदं पन वत्तब्बं कतमेसं सङ्खारानं कथं पच्चयो होतीति? तत्रिदं वुच्चति, भगवता हि ‘‘हेतुपच्चयो, आरम्मणपच्चयो, अधिपतिपच्चयो, अनन्तरपच्चयो, समनन्तरपच्चयो, सहजातपच्चयो, अञ्ञमञ्ञपच्चयो, निस्सयपच्चयो, उपनिस्सयपच्चयो, पुरेजातपच्चयो, पच्छाजातपच्चयो, आसेवनपच्चयो, कम्मपच्चयो, विपाकपच्चयो, आहारपच्चयो, इन्द्रियपच्चयो, झानपच्चयो, मग्गपच्चयो, सम्पयुत्तपच्चयो, विप्पयुत्तपच्चयो, अत्थिपच्चयो, नत्थिपच्चयो, विगतपच्चयो, अविगतपच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.पच्चयुद्देस) चतुवीसति पच्चया वुत्ता.
तत्थ हेतु च सो पच्चयो चाति हेतुपच्चयो, हेतु हुत्वा पच्चयो, हेतुभावेन पच्चयोति वुत्तं होति. आरम्मणपच्चयादीसुपि एसेव नयो.
५९५. तत्थ हेतूति वचनावयवकारणमूलानमेतं अधिवचनं. ‘‘पटिञ्ञा, हेतू’’तिआदीसु हि लोके वचनावयवो हेतूति वुच्चति. सासने पन ‘‘ये धम्मा हेतुप्पभवा’’तिआदीसु (महाव. ६०) कारणं. ‘‘तयो कुसलहेतू, तयो अकुसलहेतू’’तिआदीसु (ध. स. १०५९) मूलं हेतूति वुच्चति, तं इध अधिप्पेतं. पच्चयोति एत्थ पन अयं वचनत्थो, पटिच्च एतस्मा एतीति पच्चयो. अपच्चक्खाय नं वत्ततीति अत्थो. यो हि धम्मो यं धम्मं अपच्चक्खाय तिट्ठति वा उप्पज्जति वा, सो तस्स पच्चयोति वुत्तं होति. लक्खणतो पन उपकारकलक्खणो पच्चयो. यो हि धम्मो यस्स धम्मस्स ठितिया वा उप्पत्तिया वा उपकारको होति, सो तस्स पच्चयोति वुच्चति. पच्चयो, हेतु, कारणं, निदानं, सम्भवो, पभवोतिआदि अत्थतो एकं, ब्यञ्जनतो नानं. इति मूलट्ठेन हेतु, उपकारकट्ठेन पच्चयोति सङ्खेपतो मूलट्ठेन उपकारको धम्मो हेतुपच्चयो.
सो सालिआदीनं सालिबीजादीनि विय, मणिपभादीनं विय च मणिवण्णादयो कुसलादीनं कुसलादिभावसाधकोति आचरियानं अधिप्पायो. एवं सन्ते पन तंसमुट्ठानरूपेसु हेतुपच्चयता न सम्पज्जति. न हि सो तेसं कुसलादिभावं साधेति, न च पच्चयो न होति. वुत्तञ्हेतं ‘‘हेतू हेतुसम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं हेतुपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.१). अहेतुकचित्तानञ्च विना एतेन अब्याकतभावो सिद्धो, सहेतुकानम्पि च योनिसोमनसिकारादिपटिबद्धो कुसलादिभावो, न सम्पयुत्तहेतुपटिबद्धो. यदि च सम्पयुत्तहेतूसु सभावतोव कुसलादिभावो सिया, सम्पयुत्तेसु हेतुपटिबद्धो अलोभो कुसलो वा सिया अब्याकतो वा. यस्मा पन उभयथापि होति, तस्मा यथा सम्पयुत्तेसु, एवं हेतूसुपि कुसलादिता परियेसितब्बा.
कुसलादिभावसाधनवसेन पन हेतूनं मूलट्ठं अगहेत्वा सुप्पतिट्ठितभावसाधनवसेन गय्हमाने न किञ्चि विरुज्झति. लद्धहेतुपच्चया हि धम्मा विरूळ्हमूला विय पादपा थिरा होन्ति सुप्पतिट्ठिता, अहेतुका तिलबीजकादिसेवाला विय न सुप्पतिट्ठिता. इति मूलट्ठेन उपकारकोति सुप्पतिट्ठितभावसाधनेन उपकारको धम्मो हेतुपच्चयोति वेदितब्बो.
५९६. ततो परेसु आरम्मणभावेन उपकारको धम्मो आरम्मणपच्चयो. सो ‘‘रूपायतनं चक्खुविञ्ञाणधातुया’’ति (पट्ठा. १.१.२) आरभित्वापि ‘‘यं यं धम्मं आरब्भ ये ये धम्मा उप्पज्जन्ति चित्तचेतसिका धम्मा, ते ते धम्मा तेसं तेसं धम्मानं आरम्मणपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.२) ओसापितत्ता न कोचि धम्मो न होति. यथा हि दुब्बलो पुरिसो दण्डं वा रज्जुं वा आलम्बित्वाव उट्ठहति चेव तिट्ठति च, एवं चित्तचेतसिका धम्मा रूपादिआरम्मणं आरब्भेव उप्पज्जन्ति चेव तिट्ठन्ति च. तस्मा सब्बेपि चित्तचेतसिकानं आरम्मणभूता धम्मा आरम्मणपच्चयोति वेदितब्बा.
५९७. जेट्ठकट्ठेन उपकारको धम्मो अधिपतिपच्चयो, सो सहजातारम्मणवसेन दुविधो. तत्थ ‘‘छन्दाधिपति छन्दसम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं अधिपतिपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिवचनतो (पट्ठा. १.३.३) छन्दवीरियचित्तवीमंसासङ्खाता चत्तारो धम्मा अधिपतिपच्चयोति वेदितब्बा, नो च खो एकतो. यदा हि छन्दं धुरं छन्दं जेट्ठकं कत्वा चित्तं पवत्तति, तदा छन्दोव अधिपति, न इतरे. एस नयो सेसेसुपि.
यं पन धम्मं गरुं कत्वा अरूपधम्मा पवत्तन्ति, सो नेसं आरम्मणाधिपति. तेन वुत्तं ‘‘यं यं धम्मं गरुं कत्वा ये ये धम्मा उप्पज्जन्ति चित्तचेतसिका धम्मा, ते ते धम्मा तेसं तेसं धम्मानं अधिपतिपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.३).
५९८. अनन्तरभावेन उपकारको धम्मो अनन्तरपच्चयो. समनन्तरभावेन उपकारको धम्मो समनन्तरपच्चयो. इदञ्च पच्चयद्वयं बहुधा पपञ्चयन्ति. अयं पनेत्थ सारो, यो हि एस चक्खुविञ्ञाणानन्तरा मनोधातु, मनोधातुअनन्तरा मनोविञ्ञाणधातूतिआदि चित्तनियमो, सो यस्मा पुरिमपुरिमचित्तवसेनेव इज्झति, न अञ्ञथा, तस्मा अत्तनो अत्तनो अनन्तरं अनुरूपस्स चित्तुप्पादस्स उप्पादनसमत्थो धम्मो अनन्तरपच्चयो. तेनेवाह – ‘‘अनन्तरपच्चयोति चक्खुविञ्ञाणधातु तंसम्पयुत्तका च धम्मा मनोधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’तिआदि (पट्ठा. १.१.४). यो अनन्तरपच्चयो, स्वेव समनन्तरपच्चयो. ब्यञ्जनमत्तमेव हेत्थ नानं, उपचयसन्ततीसु विय अधिवचननिरुत्तिदुकादीसु विय च. अत्थतो पन नानं नत्थि.
यम्पि ‘‘अत्थानन्तरताय अनन्तरपच्चयो, कालानन्तरताय समनन्तरपच्चयो’’ति आचरियानं मतं, तं ‘‘निरोधा वुट्ठहन्तस्स नेवसञ्ञानासञ्ञायतनकुसलं फलसमापत्तिया समनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’तिआदीहि (पट्ठा. १.१.४१८) विरुज्झति. यम्पि तत्थ वदन्ति ‘‘धम्मानं समुट्ठापनसमत्थता न परिहायति, भावनाबलेन पन वारितत्ता धम्मा समनन्तरा नुप्पज्जन्ती’’ति, तम्पि कालानन्तरताय अभावमेव साधेति. भावनाबलेन हि तत्थ कालानन्तरता नत्थीति, मयम्पि एतदेव वदाम. यस्मा च कालानन्तरता नत्थि, तस्मा समनन्तरपच्चयता न युज्जति. कालानन्तरताय हि तेसं समनन्तरपच्चयो होतीति लद्धि. तस्मा अभिनिवेसं अकत्वा ब्यञ्जनमत्ततोवेत्थ नानाकरणं पच्चेतब्बं, न अत्थतो. कथं? नत्थि एतेसं अन्तरन्ति हि अनन्तरा. सण्ठानाभावतो सुट्ठु अनन्तराति समनन्तरा.
५९९. उप्पज्जमानोव सह उप्पादनभावेन उपकारको धम्मो सहजातपच्चयो पकासस्स पदीपो विय. सो अरूपक्खन्धादिवसेन छब्बिधो होति. यथाह – ‘‘चत्तारो खन्धा अरूपिनो अञ्ञमञ्ञं सहजातपच्चयेन पच्चयो. चत्तारो महाभूता अञ्ञमञ्ञं, ओक्कन्तिक्खणे नामरूपं अञ्ञमञ्ञं, चित्तचेतसिका धम्मा चित्तसमुट्ठानानं रूपानं, महाभूता उपादारूपानं, रूपिनो धम्मा अरूपीनं धम्मानं किञ्चिकाले सहजातपच्चयेन पच्चयो, किञ्चिकाले न सहजातपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.६). इदं हदयवत्थुमेव सन्धाय वुत्तं.
६००. अञ्ञमञ्ञं उप्पादनुपत्थम्भनभावेन उपकारको धम्मो अञ्ञमञ्ञपच्चयो अञ्ञमञ्ञूपत्थम्भकं तिदण्डकं विय. सो अरूपक्खन्धादिवसेन तिविधो होति. यथाह – ‘‘चत्तारो खन्धा अरूपिनो अञ्ञमञ्ञपच्चयेन पच्चयो. चत्तारो महाभूता ओक्कन्तिक्खणे नामरूपं अञ्ञमञ्ञपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.७).
६०१. अधिट्ठानाकारेन निस्सयाकारेन च उपकारको धम्मो निस्सयपच्चयो तरुचित्तकम्मादीनं पथवीपटादयो विय. सो ‘‘चत्तारो खन्धा अरूपिनो अञ्ञमञ्ञं निस्सयपच्चयेन पच्चयो’’ति एवं सहजाते वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. छट्ठो पनेत्थ कोट्ठासो ‘‘चक्खायतनं चक्खुविञ्ञाणधातुया…पे… सोत… घान… जिव्हा… कायायतनं कायविञ्ञाणधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं निस्सयपच्चयेन पच्चयो. यं रूपं निस्साय मनोधातु च मनोविञ्ञाणधातु च वत्तन्ति, तं रूपं मनोधातुया च मनोविञ्ञाणधातुया च तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं निस्सयपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.८) एवं विभत्तो.
६०२. उपनिस्सयपच्चयोति एत्थ पन अयं ताव वचनत्थो, तदधीनवुत्तिताय अत्तनो फलेन निस्सितो न पटिक्खित्तोति निस्सयो. यथा पन भुसो आयासो उपायासो, एवं भुसो निस्सयो उपनिस्सयो, बलवकारणस्सेतं अधिवचनं. तस्मा बलवकारणभावेन उपकारको धम्मो उपनिस्सयपच्चयोति वेदितब्बो.
सो आरम्मणूपनिस्सयो अनन्तरूपनिस्सयो पकतूपनिस्सयोति तिविधो होति. तत्थ ‘‘दानं दत्वा सीलं समादियित्वा उपोसथकम्मं कत्वा तं गरुंकत्वा पच्चवेक्खति, पुब्बे सुचिण्णानि गरुंकत्वा पच्चवेक्खति, झाना वुट्ठहित्वा झानं गरुंकत्वा पच्चवेक्खति, सेक्खा गोत्रभुं गरुंकत्वा पच्चवेक्खन्ति, वोदानं गरुंकत्वा पच्चवेक्खन्ति. सेक्खा मग्गा वुट्ठहित्वा मग्गं गरुंकत्वा पच्चवेक्खन्ती’’ति (पट्ठा. १.१.४२३) एवमादिना नयेन आरम्मणूपनिस्सयो ताव आरम्मणाधिपतिना सद्धिं नानत्तं अकत्वाव विभत्तो. तत्थ यं आरम्मणं गरुंकत्वा चित्तचेतसिका उप्पज्जन्ति, तं नियमतो तेसु आरम्मणेसु बलवारम्मणं होति. इति गरुकत्तब्बमत्तट्ठेन आरम्मणाधिपति, बलवकारणट्ठेन आरम्मणूपनिस्सयोति एवमेतेसं नानत्तं वेदितब्बं.
अनन्तरूपनिस्सयोपि ‘‘पुरिमा पुरिमा कुसला खन्धा पच्छिमानं पच्छिमानं कुसलानं खन्धानं उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिना (पट्ठा. १.१.९) नयेन अनन्तरपच्चयेन सद्धिं नानत्तं अकत्वाव विभत्तो. मातिकानिक्खेपे पन नेसं ‘‘चक्खुविञ्ञाणधातु तंसम्पयुत्तका च धम्मा मनोधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिना (पट्ठा. १.१.४) नयेन अनन्तरस्स, ‘‘पुरिमा पुरिमा कुसला धम्मा पच्छिमानं पच्छिमानं कुसलानं धम्मानं उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिना (पट्ठा. १.१.९) नयेन उपनिस्सयस्स आगतत्ता निक्खेपे विसेसो अत्थि. सोपि अत्थतो एकीभावमेव गच्छति. एवं सन्तेपि अत्तनो अत्तनो अनन्तरा अनुरूपस्स चित्तुप्पादस्स पवत्तनसमत्थताय अनन्तरता, पुरिमचित्तस्स पच्छिमचित्तुप्पादने बलवताय अनन्तरूपनिस्सयता वेदितब्बा. यथा हि हेतुपच्चयादीसु किञ्चि धम्मं विनापि चित्तं उप्पज्जति, न एवं अनन्तरचित्तं विना चित्तस्स उप्पत्ति नाम अत्थि. तस्मा बलवपच्चयो होति. इति अत्तनो अत्तनो अनन्तरा अनुरूपचित्तुप्पादनवसेन अनन्तरपच्चयो, बलवकारणवसेन अनन्तरूपनिस्सयोति एवमेतेसं नानत्तं वेदितब्बं.
पकतूपनिस्सयो पन पकतो उपनिस्सयो पकतूपनिस्सयो. पकतो नाम अत्तनो सन्ताने निप्फादितो वा सद्धासीलादि उपसेवितो वा उतुभोजनादि. पकतिया एव वा उपनिस्सयो पकतूपनिस्सयो, आरम्मणानन्तरेहि असम्मिस्सोति अत्थो. तस्स पकतूपनिस्सयो ‘‘सद्धं उपनिस्साय दानं देति, सीलं समादियति, उपोसथकम्मं करोति, झानं उप्पादेति, विपस्सनं उप्पादेति, मग्गं उप्पादेति, अभिञ्ञं उप्पादेति, समापत्तिं उप्पादेति. सीलं, सुतं, चागं, पञ्ञं उपनिस्साय दानं देति…पे… समापत्तिं उप्पादेति. सद्धा, सीलं, सुतं, चागो, पञ्ञा सद्धाय, सीलस्स, सुतस्स, चागस्स, पञ्ञाय, उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिना (पट्ठा. १.१.४२३) नयेन अनेकप्पकारतो पभेदो वेदितब्बो. इति इमे सद्धादयो पकता चेव बलवकारणट्ठेन उपनिस्सया चाति पकतूपनिस्सयोति.
६०३. पठमतरं उप्पज्जित्वा वत्तमानभावेन उपकारको धम्मो पुरेजातपच्चयो. सो पञ्चद्वारे वत्थारम्मणहदयवत्थुवसेन एकादसविधो होति. यथाह – ‘‘चक्खायतनं चक्खुविञ्ञाणधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं पुरेजातपच्चयेन पच्चयो. सोत…पे… घान, जिव्हा, कायायतनं, रूप, सद्द, गन्ध, रस, फोट्ठब्बायतनं कायविञ्ञाणधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं पुरेजातपच्चयेन पच्चयो. रूप, सद्द, गन्ध, रस, फोट्ठब्बायतनं मनोधातुया. यं रूपं निस्साय मनोधातु च मनोविञ्ञाणधातु च वत्तन्ति, तं रूपं मनोधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं पुरेजातपच्चयेन पच्चयो. मनोविञ्ञाणधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं किञ्चिकाले पुरेजातपच्चयेन पच्चयो. किञ्चिकाले न पुरेजातपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.१०).
६०४. पुरेजातानं रूपधम्मानं उपत्थम्भकत्तेन उपकारको अरूपधम्मो पच्छाजातपच्चयो गिज्झपोतकसरीरानं आहारासाचेतना विय. तेन वुत्तं ‘‘पच्छाजाता चित्तचेतसिका धम्मा पुरेजातस्स इमस्स कायस्स पच्छाजातपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.११).
६०५. आसेवनट्ठेन अनन्तरानं पगुणबलवभावाय उपकारको धम्मो आसेवनपच्चयो गन्थादीसु पुरिमपुरिमाभियोगो विय. सो कुसलाकुसलकिरियजवनवसेन तिविधो होति. यथाह – ‘‘पुरिमा पुरिमा कुसला धम्मा पच्छिमानं पच्छिमानं कुसलानं धम्मानं आसेवनपच्चयेन पच्चयो. पुरिमा पुरिमा अकुसला…पे… किरियाब्याकता धम्मा पच्छिमानं पच्छिमानं किरियाब्याकतानं धम्मानं आसेवनपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.१२).
६०६. चित्तपयोगसङ्खातेन किरियभावेन उपकारको धम्मो कम्मपच्चयो. सो नानक्खणिकाय चेव कुसलाकुसलचेतनाय सहजाताय च सब्बायपि चेतनाय वसेन दुविधो होति. यथाह – ‘‘कुसलाकुसलं कम्मं विपाकानं खन्धानं कटत्ता च रूपानं कम्मपच्चयेन पच्चयो. चेतना सम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं कम्मपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.१३).
६०७. निरुस्साहसन्तभावेन निरुस्साहसन्तभावाय उपकारको विपाकधम्मो विपाकपच्चयो. सो पवत्ते तंसमुट्ठानानं, पटिसन्धियं कटत्ता च रूपानं, सब्बत्थ च सम्पयुत्तधम्मानं पच्चयो होति. यथाह –‘‘विपाकाब्याकतो एको खन्धो तिण्णन्नं खन्धानं चित्तसमुट्ठानानञ्च रूपानं विपाकपच्चयेन पच्चयो…पे… पटिसन्धिक्खणे विपाकाब्याकतो एको खन्धो तिण्णन्नं खन्धानं कटत्ता च रूपानं. तयो खन्धा एकस्स खन्धस्स. द्वे खन्धा द्विन्नं खन्धानं कटत्ता च रूपानं विपाकपच्चयेन पच्चयो. खन्धा वत्थुस्स विपाकपच्चयेन पच्चयो’’ति.
६०८. रूपारूपानं उपत्थम्भकट्ठेन उपकारका चत्तारो आहारा आहारपच्चयो. यथाह –‘‘कबळीकारो आहारो इमस्स कायस्स आहारपच्चयेन पच्चयो. अरूपिनो आहारा सम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं आहारपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.१५). पञ्हावारे पन ‘‘पटिसन्धिक्खणे विपाकाब्याकता आहारा सम्पयुत्तकानं खन्धानं कटत्ता च रूपानं आहारपच्चयेन पच्चयो’’तिपि (पट्ठा. १.१.४२९) वुत्तं.
६०९. अधिपतियट्ठेन उपकारका इत्थिन्द्रियपुरिसिन्द्रियवज्जा वीसतिन्द्रिया इन्द्रियपच्चयो. तत्थ चक्खुन्द्रियादयो अरूपधम्मानंयेव, सेसा रूपारूपानं पच्चया होन्ति. यथाह – ‘‘चक्खुन्द्रियं चक्खुविञ्ञाणधातुया…पे… सोत… घान… जिव्हा… कायिन्द्रियं कायविञ्ञाणधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं इन्द्रियपच्चयेन पच्चयो. रूपजीवितिन्द्रियं कटत्तारूपानं इन्द्रियपच्चयेन पच्चयो. अरूपिनो इन्द्रिया सम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं इन्द्रियपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.१६). पञ्हावारे पन ‘‘पटिसन्धिक्खणे विपाकाब्याकता इन्द्रिया सम्पयुत्तकानं खन्धानं कटत्ता च रूपानं इन्द्रियपच्चयेन पच्चयो’’तिपि (पट्ठा. १.१.४३०) वुत्तं.
६१०. उपनिज्झायनट्ठेन उपकारकानि ठपेत्वा द्विपञ्चविञ्ञाणे सुखदुक्खवेदनाद्वयं सब्बानिपि कुसलादिभेदानि सत्त झानङ्गानि झानपच्चयो. यथाह –‘‘झानङ्गानि झानसम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं झानपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.१७). पञ्हावारे पन ‘‘पटिसन्धिक्खणे विपाकाब्याकतानि झानङ्गानि सम्पयुत्तकानं खन्धानं कटत्ता च रूपानं झानपच्चयेन पच्चयो’’तिपि (पट्ठा. १.१.४३१) वुत्तं.
६११. यतो ततो वा निय्यानट्ठेन उपकारकानि कुसलादिभेदानि द्वादस मग्गङ्गानि मग्गपच्चयो. यथाह – ‘‘मग्गङ्गानि मग्गसम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं मग्गपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.१८). पञ्हावारे पन ‘‘पटिसन्धिक्खणे विपाकाब्याकतानि मग्गङ्गानि सम्पयुत्तकानं खन्धानं कटत्ता च रूपानं मग्गपच्चयेन पच्चयो’’तिपि (पट्ठा. १.१.४३२) वुत्तं. एते पन द्वेपि झानमग्गपच्चया द्विपञ्चविञ्ञाणाहेतुकचित्तेसु न लब्भन्तीति वेदितब्बा.
६१२. एकवत्थुकएकारम्मणएकुप्पादेकनिरोधसङ्खातेन सम्पयुत्तभावेन उपकारका अरूपधम्मा सम्पयुत्तपच्चयो. यथाह – ‘‘चत्तारो खन्धा अरूपिनो अञ्ञमञ्ञं सम्पयुत्तपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.१९).
६१३. एकवत्थुकादिभावानुपगमेन उपकारका रूपिनो धम्मा अरूपीनं धम्मानं, अरूपिनोपि रूपीनं विप्पयुत्तपच्चयो. सो सहजातपच्छाजातपुरेजातवसेन तिविधो होति. वुत्तञ्हेतं ‘‘सहजाता कुसला खन्धा चित्तसमुट्ठानानं रूपानं विप्पयुत्तपच्चयेन पच्चयो. पच्छाजाता कुसला खन्धा पुरेजातस्स इमस्स कायस्स विप्पयुत्तपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.४३४). अब्याकतपदस्स पन सहजातविभङ्गे ‘‘पटिसन्धिक्खणे विपाकाब्याकता खन्धा कटत्तारूपानं विप्पयुत्तपच्चयेन पच्चयो. खन्धा वत्थुस्स. वत्थु खन्धानं विप्पयुत्तपच्चयेन पच्चयो’’तिपि (पट्ठा. १.१.४३४) वुत्तं. पुरेजातं पन चक्खुन्द्रियादिवत्थुवसेनेव वेदितब्बं. यथाह – ‘‘पुरेजातं चक्खायतनं चक्खुविञ्ञाणस्स…पे… कायायतनं कायविञ्ञाणस्स विप्पयुत्तपच्चयेन पच्चयो. वत्थु विपाकाब्याकतानं किरियाब्याकतानं खन्धानं…पे… वत्थु कुसलानं खन्धानं…पे… वत्थु अकुसलानं खन्धानं विप्पयुत्तपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.४३४).
६१४. पच्चुप्पन्नलक्खणेन अत्थिभावेन तादिसस्सेव धम्मस्स उपत्थम्भकत्तेन उपकारको धम्मो अत्थिपच्चयो. तस्स अरूपक्खन्धमहाभूतनामरूपचित्तचेतसिकमहाभूतआयतनवत्थुवसेन सत्तधा मातिका निक्खित्ता. यथाह –‘‘चत्तारो खन्धा अरूपिनो अञ्ञमञ्ञं अत्थिपच्चयेन पच्चयो, चत्तारो महाभूता, ओक्कन्तिक्खणे नामरूपं अञ्ञमञ्ञं. चित्तचेतसिका धम्मा चित्तसमुट्ठानानं रूपानं. महाभूता उपादारूपानं. चक्खायतनं चक्खुविञ्ञाणधातुया…पे… कायायतनं…पे… रूपायतनं…पे… फोट्ठब्बायतनं कायविञ्ञाणधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं अत्थिपच्चयेन पच्चयो. रूपायतनं…पे… फोट्ठब्बायतनं मनोधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं. यं रूपं निस्साय मनोधातु च मनोविञ्ञाणधातु च वत्तन्ति, तं रूपं मनोधातुया च मनोविञ्ञाणधातुया च तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं अत्थिपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.२१).
पञ्हावारे पन सहजातं पुरेजातं पच्छाजातं आहारं इन्द्रियन्तिपि निक्खिपित्वा सहजाते ताव ‘‘एको खन्धो तिण्णन्नं खन्धानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं अत्थिपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिना (पट्ठा. १.१.४३५) नयेन निद्देसो कतो, पुरेजाते पुरेजातानं चक्खादीनं वसेन निद्देसो कतो. पच्छाजाते पुरेजातस्स इमस्स कायस्स पच्छाजातानं चित्तचेतसिकानं पच्चयवसेन निद्देसो कतो. आहारिन्द्रियेसु ‘‘कबळीकारो आहारो इमस्स कायस्स अत्थिपच्चयेन पच्चयो. रूपजीवितिन्द्रियं कटत्तारूपानं अत्थिपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.४३५) एवं निद्देसो कतोति.
६१५. अत्तनो अनन्तरा उप्पज्जमानानं अरूपधम्मानं पवत्तिओकासदानेन उपकारका समनन्तरनिरुद्धा अरूपधम्मा नत्थिपच्चयो. यथाह –‘‘समनन्तरनिरुद्धा चित्तचेतसिका धम्मा पटुप्पन्नानं चित्तचेतसिकानं धम्मानं नत्थिपच्चयेन पच्चयो’’ति.
ते एव विगतभावेन उपकारकत्ता विगतपच्चयो. यथाह – ‘‘समनन्तरविगता चित्तचेतसिका धम्मा पटुप्पन्नानं चित्तचेतसिकानं धम्मानं विगतपच्चयेन पच्चयो’’ति.
अत्थि पच्चयधम्मा एव च अविगतभावेन उपकारकत्ता अविगतपच्चयोति वेदितब्बा. देसनाविलासेन पन तथा विनेतब्बवेनेय्यवसेन वा अयं दुको वुत्तो, अहेतुकदुकं वत्वापि हेतुविप्पयुत्तदुको वियाति.
अविज्जापच्चयासङ्खारपदवित्थारकथा
६१६. एवमिमेसु चतुवीसतिया पच्चयेसु अयं अविज्जा,
पच्चयो होति पुञ्ञानं, दुविधानेकधा पन;
परेसं पच्छिमानं सा, एकधा पच्चयो मताति.
तत्थ पुञ्ञानं दुविधाति आरम्मणपच्चयेन च उपनिस्सयपच्चयेन चाति द्वेधा पच्चयो होति. सा हि अविज्जं खयतो वयतो सम्मसनकाले कामावचरानं पुञ्ञाभिसङ्खारानं आरम्मणपच्चयेन पच्चयो होति. अभिञ्ञाचित्तेन समोहचित्तं जाननकाले रूपावचरानं. अविज्जासमतिक्कमत्थाय पन दानादीनि चेव कामावचरपुञ्ञकिरियवत्थूनि पूरेन्तस्स, रूपावचरज्झानानि च उप्पादेन्तस्स द्विन्नम्पि तेसं उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो होति. तथा अविज्जासम्मूळ्हत्ता कामभवरूपभवसम्पत्तियो पत्थेत्वा तानेव पुञ्ञानि करोन्तस्स.
अनेकधा पन परेसन्ति अपुञ्ञाभिसङ्खारानं अनेकधा पच्चयो होति. कथं? एसा हि अविज्जं आरब्भ रागादीनं उप्पज्जनकाले आरम्मणपच्चयेन, गरुंकत्वा अस्सादनकाले आरम्मणाधिपतिआरम्मणूपनिस्सयेहि, अविज्जासम्मूळ्हस्स अनादीनवदस्साविनो पाणातिपातादीनि करोन्तस्स उपनिस्सयपच्चयेन, दुतियजवनादीनं अनन्तरसमनन्तरअनन्तरूपनिस्सयासेवननत्थिविगतपच्चयेहि, यंकिञ्चि अकुसलं करोन्तस्स हेतु सहजात अञ्ञमञ्ञ निस्सय सम्पयुत्त अत्थि अविगतपच्चयेहीति अनेकधा पच्चयो होति.
पच्छिमानं सा एकधा पच्चयो मताति आनेञ्जाभिसङ्खारानं उपनिस्सयपच्चयेनेव एकधा पच्चयो मता. सो पनस्सा उपनिस्सयभावो पुञ्ञाभिसङ्खारे वुत्तनयेनेव वेदितब्बोति.
६१७. एत्थाह – किं पनायमेकाव अविज्जा सङ्खारानं पच्चयो, उदाहु अञ्ञेपि पच्चया सन्तीति? किं पनेत्थ, यदि ताव एकाव, एककारणवादो आपज्जति. अथञ्ञेपि सन्ति, ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति एककारणनिद्देसो नुपपज्जतीति? न नुपपज्जति. कस्मा? यस्मा –
एकं न एकतो इध, नानेकमनेकतोपि नो एकं;
फलमत्थि अत्थि पन एक-हेतुफलदीपने अत्थो.
एकतो हि कारणतो न इध किञ्चि एकं फलमत्थि, न अनेकं. नापि अनेकेहि कारणेहि एकं. अनेकेहि पन कारणेहि अनेकमेव होति. तथा हि अनेकेहि उतुपथवीबीजसलिलसङ्खातेहि कारणेहि अनेकमेव रूपगन्धरसादिकं अङ्कुरसङ्खातं फलं उप्पज्जमानं दिस्सति. यं पनेतं ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा, सङ्खारपच्चया विञ्ञाण’’न्ति एकेकहेतुफलदीपनं कतं, तत्थ अत्थो अत्थि, पयोजनं विज्जति.
भगवा हि कत्थचि पधानत्ता, कत्थचि पाकटत्ता, कत्थचि असाधारणत्ता देसनाविलासस्स च वेनेय्यानञ्च अनुरूपतो एकमेव हेतुं वा फलं वा दीपेति. ‘‘फस्सपच्चया वेदना’’ति हि पधानत्ता एकमेव हेतुफलमाह. फस्सो हि वेदनाय पधानहेतु यथाफस्सं वेदना ववत्थानतो. वेदना च फस्सस्स पधानफलं यथावेदनं फस्सववत्थानतो. ‘‘सेम्हसमुट्ठाना आबाधा’’ति (अ. नि. १०.६०) पाकटत्ता एकं हेतुमाह. पाकटो हि एत्थ सेम्हो, न कम्मादयो. ‘‘ये केचि, भिक्खवे, अकुसला धम्मा, सब्बे ते अयोनिसोमनसिकारमूलका’’ति असाधारणत्ता एकं हेतुमाह. असाधारणो हि अयोनिसोमनसिकारो अकुसलानं, साधारणानि वत्थारम्मणादीनीति. तस्मा अयमिध अविज्जा विज्जमानेसुपि अञ्ञेसु वत्थारम्मणसहजातधम्मादीसु सङ्खारकारणेसु ‘‘अस्सादानुपस्सिनो तण्हा पवड्ढती’’ति (सं. नि. २.५२) च ‘‘अविज्जासमुदया आसवसमुदयो’’ति (म. नि. १.१०४) च वचनतो अञ्ञेसम्पि तण्हादीनं सङ्खारहेतूनं हेतूति पधानत्ता, ‘‘अविद्वा, भिक्खवे, अविज्जागतो पुञ्ञाभिसङ्खारम्पि अभिसङ्खरोती’’ति पाकटत्ता, असाधारणत्ता च सङ्खारानं हेतुभावेन दीपिताति वेदितब्बा. एतेनेव च एकेकहेतुफलदीपनपरिहारवचनेन सब्बत्थ एकेकहेतुफलदीपने पयोजनं वेदितब्बन्ति.
६१८. एत्थाह – एवं सन्तेपि एकन्तानिट्ठफलाय सावज्जाय अविज्जाय कथं पुञ्ञानेञ्जाभिसङ्खारपच्चयत्तं युज्जति? न हि निम्बबीजतो उच्छु उप्पज्जतीति. कथं न युज्जिस्सति? लोकस्मिञ्हि –
विरुद्धो चाविरुद्धो च, सदिसासदिसो तथा;
धम्मानं पच्चयो सिद्धो, विपाका एव ते च न.
धम्मानं हि ठानसभावकिच्चादिविरुद्धो चाविरुद्धो च पच्चयो लोके सिद्धो. पुरिमचित्तं हि अपरचित्तस्स ठानविरुद्धो पच्चयो, पुरिमसिप्पादिसिक्खा च पच्छा पवत्तमानानं सिप्पादिकिरियानं. कम्मं रूपस्स सभावविरुद्धो पच्चयो, खीरादीनि च दधिआदीनं. आलोको चक्खुविञ्ञाणस्स किच्चविरुद्धो, गुळादयो च आसवादीनं. चक्खुरूपादयो पन चक्खुविञ्ञाणादीनं ठानाविरुद्धा पच्चया. पुरिमजवनादयो पच्छिमजवनादीनं सभावाविरुद्धा किच्चाविरुद्धा च.
यथा च विरुद्धाविरुद्धा पच्चया सिद्धा, एवं सदिसासदिसापि. सदिसमेव हि उतुआहारसङ्खातं रूपं रूपस्स पच्चयो, सालिबीजादीनि च सालिफलादीनं. असदिसम्पि रूपं अरूपस्स, अरूपञ्च रूपस्स पच्चयो होति, गोलोमाविलोम-विसाण-दधितिलपिट्ठादीनि च दुब्बा-सरभूतिणकादीनं. येसञ्च धम्मानं ते विरुद्धाविरुद्धसदिसासदिसपच्चया, न ते धम्मा तेसं धम्मानं विपाका एव.
इति अयं अविज्जा विपाकवसेन एकन्तानिट्ठफला, सभाववसेन च सावज्जापि समाना सब्बेसम्पि एतेसं पुञ्ञाभिसङ्खारादीनं यथानुरूपं ठानकिच्चसभावविरुद्धाविरुद्धपच्चयवसेन, सदिसासदिसपच्चयवसेन च पच्चयो होतीति वेदितब्बा. सो चस्सा पच्चयभावो ‘‘यस्स हि दुक्खादीसु अविज्जासङ्खातं अञ्ञाणं अप्पहीनं होति, सो दुक्खे ताव पुब्बन्तादीसु च अञ्ञाणेन संसारदुक्खं सुखसञ्ञाय गहेत्वा तस्स हेतुभूते तिविधेपि सङ्खारे आरभती’’तिआदिना नयेन वुत्तो एव.
६१९. अपिच अयं अञ्ञोपि परियायो –
चुतूपपाते संसारे, सङ्खारानञ्च लक्खणे;
यो पटिच्चसमुप्पन्न-धम्मेसु च विमुय्हति.
अभिसङ्खरोति सो एते, सङ्खारे तिविधे यतो;
अविज्जा पच्चयो तेसं, तिविधानम्पयं ततोति.
कथं पन यो एतेसु विमुय्हति, सो तिविधेपेते सङ्खारे करोतीति चे. चुतिया ताव विमूळ्हो ‘‘सब्बत्थ खन्धानं भेदो मरण’’न्ति चुतिं अगण्हन्तो ‘‘सत्तो मरति, सत्तस्स देहन्तरसङ्कमन’’न्तिआदीनि विकप्पेति.
उपपाते विमूळ्हो ‘‘सब्बत्थ खन्धानं पातुभावो जाती’’ति उपपातं अगण्हन्तो ‘‘सत्तो उपपज्जति, सत्तस्स नवसरीरपातुभावो’’तिआदीनि विकप्पेति.
संसारे विमूळ्हो यो एस,
‘‘खन्धानञ्च पटिपाटि, धातुआयतनान च;
अब्बोच्छिन्नं वत्तमाना, संसारोति पवुच्चती’’ति. –
एवं वण्णितो संसारो, तं एवं अगण्हन्तो ‘‘अयं सत्तो अस्मा लोका परं लोकं गच्छति, परस्मा लोका इमं लोकं आगच्छती’’तिआदीनि विकप्पेति.
सङ्खारानं लक्खणे विमूळ्हो सङ्खारानं सभावलक्खणं सामञ्ञलक्खणञ्च अगण्हन्तो सङ्खारे अत्ततो अत्तनियतो धुवतो सुखतो सुभतो विकप्पेति.
पटिच्चसमुप्पन्नधम्मेसु विमूळ्हो अविज्जादीहि सङ्खारादीनं पवत्तिं अगण्हन्तो ‘‘अत्ता जानाति वा न जानाति वा, सो एव करोति च कारेति च. सो पटिसन्धियं उपपज्जति, तस्स अणुइस्सरादयो कललादिभावेन सरीरं सण्ठपेन्तो इन्द्रियानि सम्पादेन्ति. सो इन्द्रियसम्पन्नो फुसति, वेदियति, तण्हीयति, उपादियति, घटियति. सो पुन भवन्तरे भवती’’ति वा, ‘‘सब्बे सत्ता नियतिसङ्गतिभावपरिणता’’ति (दी. नि. १.१६८) वा विकप्पेति.