३. गुणावबोधपरिच्छेद

अनुसन्धिवण्णना

११६. सम्भवन्ति गुणा यस्मा,

दोसाने’व’मतिक्कमे;

दस्सेस्सं ते ततो दानि,

सद्दे सम्भूसयन्ति ये.

११६. एवं दोसपरिहारोपदेसं दस्सेत्वा इदानि दोसपरिहारा समुपगतगुणं उपदस्सितुमधिकारं विरचयन्तो आह ‘‘सम्भवन्ति’’इच्चादि. दोसानं यथावुत्तानं पददोसादीनं एवं यथावुत्तनयेन अतिक्कमे सति गुणा धम्मा सद्दालङ्कारसभावा पसादादयो यस्मा कारणा सम्भवन्ति सिज्झन्ति, तञ्च ‘‘पसादो किलिट्ठादीनं वज्जना सम्भवती’’त्यादिना यथायोगं विञ्ञेय्यं, ततो तस्मा कारणा ये गुणा सद्दे सम्भूसयन्ति अलङ्करोन्ति, ते सद्दालङ्कारसङ्खाते गुणे इदानि दस्सेस्सं उपदिसिस्सामि.

११६. एवं दोसपरिहारपवेसोपायं दस्सेत्वा इदानि यथावुत्तदोसानं परिहारेन ‘‘बन्धनिस्सितगुणा एते’’ति दस्सेतुं पुब्बापरपरिच्छेदानं सम्बन्धं घटेन्तो ‘‘सम्भवन्ति’’च्चादिगाथमाह. दोसानं निद्दिट्ठपददोसादीनं एवं अनन्तरपरिच्छेदे निद्दिट्ठक्कमेन अतिक्कमे सति गुणा पसादादिसद्दालङ्कारसङ्खाता पसादादयो सद्दधम्मा यस्मा सम्भवन्ति, ततो ये सद्दधम्मा सद्दे सम्भूसयन्ति सज्जन्ति, ते सद्दधम्मे दस्सेस्सं पकासिस्सामीति. एत्थ किलिट्ठदोसब्याकिण्णदोसपरिहारेहि पसादालङ्कारो सिज्झति, सेसापि यथालाभतो ञातब्बा.

सद्दालङ्कारउद्देसवण्णना

११७. पसादो’जो मधुरता,

समता सुखुमालता;

सिलेसो’दारता कन्ति,

अत्थब्यत्तिसमाधयो.

११७. इदानि ते विभजति ‘‘पसादो’’इच्चादिना पसत्थि पसादो पकासत्थता, ओजो समासवुत्तिबाहुल्लं अत्थपारिणत्यञ्च, मधुरता सद्दानं रसवन्तता, समता पज्जापेक्खाय चतुन्नं पादानमेकजातियसम्बन्धता, गज्जापेक्खाय तु पदानं, सुखुमालता अफरुसक्खरबाहुल्लं, सिलेसनं सिलेसो बन्धगारवं, उदारता उक्कंसता केनचि अत्थेन सनाथता विसिट्ठविसेसनयुत्तता च, कन्ति सब्बलोकमनोहरता, अत्थब्यत्ति सिद्धेन ञायेन वा अभिधेय्यस्स गहणं, समाधि लोकप्पतीत्यनुसारिअमुख्यत्थता, तेसु ओजउदारता सद्दत्थगुणा, समाधि अत्थगुणो, अत्थानुगामित्ता एत्थ सद्दानं, अञ्ञे तु सद्दगुणाव.

११७. इदानि ‘‘पसादोजो’’इच्चादिना ते सद्दालङ्कारे कमेन विभजितुं उद्दिसति. पसादो पसन्नफळिकावलि अत्तनि आवुनितरत्तकम्बलसुत्तमिव सद्दानं अत्थस्स पसादनसङ्खातो पसादालङ्कारो च, ओजो समासवुत्तिबाहुल्यअत्थपारिणत्यसङ्खतो सद्दत्थानं गुणो च, मधुरता सद्दानं रसवन्तभावसङ्खातकण्णमधुरता च, समता पज्जे पादस्स सुतितो सदिसता च, गज्जे पदानं तथेव सदिसताति एवं पादानं पदानञ्च तुल्यगुणता च, सुखुमालता वण्णानं अतिफरुसअतिसिथिलभावं विना समप्पमाणमुदुगुणो च, सिलेसो ठानकरणादिसम्भूतसभागवण्णसुतीहि अच्छिद्दगुरुगुणो च, उदारता उक्कट्ठेन केनचि अत्थेन बन्धस्स सज्जितभावो च, विसिट्ठविसेसनपदेन युत्तता च, कन्ति सब्बेसं पियगुणता च, अत्थब्यत्ति इच्छितत्थस्स सिद्धेन वा न्यायेन वा सुपाकटभावो च, समाधयो लोकप्पतीतिअनतिक्कन्तअञ्ञधम्मारोपनेन अमुख्यत्थता चाति इमे सद्दत्थगुणा दस होन्ति. ‘‘समाधयो’’ति तस्सेव बहुत्तं दीपेति, इमेसु दससु ओजोदारताति द्वे सद्दत्थगुणा, समाधि अत्थगुणो परियायेन तदत्थजोतकसद्दगुणोपि, सेसा सत्त सद्दगुणा एव, एते सब्बेपि अलङ्करोन्ति बन्धमनेनाति वाक्येन अलङ्कारा नाम.

सद्दालङ्कारपयोजनवण्णना

११८. गुणेहे’तेहि सम्पन्नो, बन्धो कविमनोहरो;

सम्पादयति कत्तूनं, कित्तिमच्चन्तनिम्मलं.

११८. ‘‘गुणेहि’’च्चादि. एतेहियेव वुत्तेहि दसहि गुणेहि धम्मेहि सद्दालङ्कारसब्भावेहि सम्पन्नो युत्तो समिद्धो वा कवीनं मनो हरति सवसे वत्तेतीति कविमनोहरो कविहदयहिलादकारी बन्धो कत्तूनं बन्धन्तानं कवीनं अच्चन्तनिम्मलं अतिसयपरिसुद्धं अगुणलेसेनाप’नालिम्पत्ता कित्तिं गुणघोसं सम्पादयति निप्फादेति.

११८. ‘‘गुणे’’च्चादि. एतेहि गुणेहि इमेहि सद्दालङ्कारसङ्खातदसविधसद्दधम्मेहि सम्पन्नो समन्नागतो समिद्धो वा बन्धो पज्जादिबन्धो कविमनोहरो अत्तनो निरवज्जत्ता कवीनं चित्तं पीणेन्तो कत्तूनं रचयन्तानं अच्चन्तनिम्मलं अप्पकदोसेनापि असम्मिस्सत्ता अतिपरिसुद्धं कित्तिं बन्धनविसयभूतयसोरासिं सम्पादयति निप्फादेतीति. इमिना कारणेन बन्धस्स यथावुत्तदसविधगुणपरिग्गहो सउस्साहं कातब्बोति अधिप्पायो. मनो हरतीति मनोहरो, कवीनं मनोहरो कविमनोहरोति विग्गहो.

सद्दालङ्कारनिद्देसवण्णना

११९. अदूराहितसम्बन्ध-सुभगा या पदावलि;

सुपसिद्धाभिधेय्या’यं, पसादं जनये यथा.

११९. इदानि यथोद्देसानमेसं निद्देसं सोदाहरणं करोन्तो आह ‘‘अदूर’’इच्चादि. अदूरे आसन्ने अदूरेन वा अदूराहितक्रियाकत्तुकम्मादिपदवसेन आहितो ठपितो कतो सम्बन्धो अन्वयो, तेन सुभगा मनोहरा सुपसिद्धो सुप्पकासो सुगम्मो अभिधेय्यो अत्थो यस्सा साति तथा, न तु भावत्थो तस्स सभावगम्भीरत्ता. वुत्तञ्हि –

‘‘कवीन’धिप्पाय’मसद्दगोचरं,

पदे फुरन्तं मुदुकम्हि केवलं;

विसन्ति भावावगमा कतस्समा,

पकासयन्त्या’कतियो तु तादिसा’’ति.

तादिसा या पदावलि पदपन्ति अयं पसादं तन्नामकं गुणं जनये उप्पादयति. यथाति तमुदाहरति.

११९. इदानि उद्देसक्कमेन एतेसं सद्दालङ्कारादीनं निद्देसं सोदाहरणं दस्सेन्तो आह ‘‘अदूराहिते’’च्चादि. अदूरे आसन्नपदेसे तदुपचारेन आसन्ने वा आहितो क्रियाय, लद्धक्रियायोगकत्तुकम्मादिपदानं वसेन च कतो, नो चे विन्यासवसेन ठपितो वा सम्बन्धो इच्छितत्थपतीतिक्कमेन अञ्ञमञ्ञापेक्खलक्खणक्रियाकारकयोगो तेन सुभगा मनोहरा, सुपसिद्धो पसिद्धत्थविसये सद्दपयोगतो अतिपाकटो अभिधेय्यो सद्दत्थो यस्सा सा अयं पदावलि पदपन्ति पसादं पसादनामकं गुणं जनये उप्पादयति. यथाति लक्खियं दस्सेति. अदूरे आहितोति वा, उपचरितत्ता अदूरो च सो आहितो चाति वा, सो च सो सम्बन्धो चेति च, तेन सुभगाति च, सु अतिसयेन पसिद्धोति च, सो अभिधेय्यो अस्सेति च वाक्यं. एत्थ सुपसिद्धो नाम सद्दत्थो, अधिप्पायत्थो पन पकतिगम्भीरो. वुत्तञ्हि –

‘‘कवीन’धिप्पाय’मसद्दगोचरं,

पदे फुरन्तं मुदुकम्हि केवलं;

विसन्ति भावावगमा कतस्समा,

पकासयन्त्या’कतियो तु तादिसा’’ति.

तस्सत्थो – असद्दगोचरं सद्दस्स अविसयं हुत्वा मुदुकम्हि पदे केवलं विसुं फुरन्तं चापेन्तं कवीनधिप्पायं कवीनमज्झासयं कतस्समा सद्दत्थविसये कतपरिचया पण्डिता भावावगमा पदत्थावबोधेन विसन्ति पविसन्ति, तादिसा आकतियो तु सद्दसद्दत्थानं आकारा पकासयन्ति अधिप्पायत्थं जोतेन्तीति.

१२०. अलङ्करोन्ता वदनं, मुनिनो’धररंसियो;

सोभन्ते’रुणरंसी’व, सम्पतन्ता’म्बुजोदरे.

१२०. ‘‘अलङ्करोन्ता’’इच्चादि. मुनिनो सम्मासम्बुद्धस्स वदनं सभावमधुरपकतिमुखं अलङ्करोन्ता सज्जन्ता सोभयमाना अधरानं रंसियो सुपक्कबिम्बफलोपमओट्ठयुगळविनिस्सटबहुतरकन्तिच्छिताभा मुनिनोति विञ्ञायति सुतत्ता. अम्बुजोदरे ता कालोपनतपुप्फकासरमणीये पदुमब्भन्तरे सम्पतन्ता पवत्तमाना अरुणरंसीव बालसूरियरंसियो विय सोभन्ते विराजन्ति.

१२०. ‘‘अलङ्करोन्ते’’च्चादि. मुनिनो वदनं पकतिसुन्दरमुखं अलङ्करोन्ता सज्जन्ता अधररंसियो तस्सेव मुनिनो ओट्ठद्वयतो निक्खन्तकन्तिसमूहा अम्बुजोदरे विकसनानुरूपकालाभिमुखे पदुमगब्भे उपड्ढविकसितेति वुत्तं होति. सम्पतन्ता पवत्तमाना अरुणरंसी इव बालसूरियरंसीव सोभन्ते दिब्बन्तीति. एत्थ अदूरसम्बन्धं पसिद्धत्थञ्च निस्साय पसादगुणो पाकटो. अधररंसीनं मुनिसम्बन्धो सुतानुमितसम्बन्धेसु सुतसम्बन्धस्स बलवत्ता [सुतानुमितेसु सुतसम्बन्धो बलवा (परिभासेन्दुसेरे ११२)], काकक्खिगोळकनयेन वा लब्भतीति. अधरे रंसीति च, अम्बुजस्स उदरन्ति च वाक्यं.

१२१. ओजो समासबाहुल्य-

मेसो गज्जस्स जीवितं;

पज्जेप्य’नाकुलो सो’यं,

कन्तो कामीयते यथा.

१२१. ‘‘ओजो’’इच्चादि. समासस्स एकत्थवुत्तिया बाहुल्यं भिय्योभावो इत्यनुवदित्वा पुन ओजो विधीयते, एसो ओजो समासबाहुल्ललक्खणो गज्जस्स वुत्तिरूपस्स जीवितं हदयं सारं तप्पधानत्ता गज्जस्स, न पज्जस्स, सोयं ओजो अनाकुलो अगहनो अतोयेव कन्तो हदयङ्गमो, पज्जेपि न केवलं गज्जे कामीयते पयुज्जते. यथेत्युदाहरति.

१२१. इदानि ओजगुणं दस्सेति ‘‘ओजो’’च्चादिना. ओजो नाम समासबाहुल्यं भिन्नत्थेसु पवत्तसद्दानं एकत्थपवत्तिलक्खणस्स समासस्स बहुलता, एसो ओजो गज्जस्स गज्जबन्धस्स जीवितं हदयं, जीवितसीसेन हदयसङ्खतं चित्तं वुत्तन्ति वेदितब्बं. सो अयं ओजो अनाकुलो निब्याकुलो कन्तो ततोयेव विञ्ञूनं पियभूतो पज्जेपि पज्जबन्धेपि कामीयते कवीहि पयुज्जतेति. बहुलस्स भावो बाहुल्यं, समासस्स बाहुल्यन्ति विग्गहो. गज्जबन्धाधिकारस्साभावा पज्जविसयस्स ओजगुणस्स लक्खियं दस्सेति ‘‘यथे’’च्चादिना.

१२२. मुनिन्दमन्दसञ्जात-हासचन्दनलिम्पिता;

पल्लवा धवला तस्से-वेकोना’धरपल्लवो.

१२२. ‘‘मुनिन्द’’इच्चादि. मुनिन्दस्स मन्दं ईसकं सञ्जातो पवत्तो तंसभावत्ता भगवतो हासस्स [यसस्स (क.)] हासो हसितं सोव चन्दनमिव चन्दनं धवलत्तरूपत्ता, तेन लिम्पिता उपदेहिता पल्लवा सब्बानि किलसयानि ‘‘इदमेवे’’ति नियमाभावतो, धवला पकतिवण्णपरिच्चागेन सुक्का अहेसुं गाहापितत्ता सगुणस्स तादिसविसिट्ठस्स पटिलाभतो, एवं सन्तेपि तस्स मुनिन्दस्सेव एको अञ्ञस्स तादिसस्साभावा अधरपल्लवो न धवलो धवलो नाहोसि. अच्चासन्नदेसियोपि बहुमन्तब्बो’य’मस्सानुभावोति.

‘‘पेमावबन्धहदये सदये जिनस्मिं,

तस्मिं नु किं कुमतयो भवथ’प्पसन्ना;

किं तेन वो न विहितं हित’मुग्गदुग्ग-

संसारसागरसमुत्तरणावसानं’’.

इच्चपरमुदाहरणं. एवमेतादिसो अनाकुलो कन्तो ओजो जानितब्बोति. ननु च य-तसद्दानं निच्चो सम्बन्धो, तस्मा कथं ‘‘तस्सेवेको नाधरपल्लवो’’ति एत्थ यसद्दाभावोति? सच्चं, किन्तु पक्कन्तविसयो, तथा पसिद्धविसयो, अनुभूतविसयो च तसद्दो यसद्दं नापेक्खते. यथा –

‘‘सवासने किलेसे सो, एको सब्बे निघातिय;

अहु सुसुद्धसन्तानो, पूजानञ्च सदारहो’’.

इच्चादि. एत्थ बुद्धो ‘‘बुद्धानुस्सतिमादितो’’ति पक्कन्तो.

पसिद्धविसयो यथा –

‘‘अग्गिं पक्खन्द’ अथ वा, ‘पब्बतग्गा पते’ति वा;

यदि वक्खति कत्तब्बं, ञातकारीहि सो जिनो’’.

इच्चादि.

अनुभूतविसयो यथा –

‘‘अतीतं नानुसोचामि, नप्पजप्पाम’नागतं;

पच्चुप्पन्नेन यापेमि, तेन वण्णो पसीदति’’.

इच्चादि.

यसद्दो तुत्तरवाक्यट्ठो पुब्बवाक्ये तसद्दमेव गमयति. यथा –

‘‘बोधिं नमामि नतिभाजनमच्चुळारं,

पुञ्ञाकरं भुवनमण्डलसोत्थिभूतं;

यो चक्खुसोतसतिगोचरतं समेतो,

दोसारिदप्पमथने’करसो बुधानं’’.

इच्चादि.

पुब्बवाक्योपात्तो तु यसद्दो उत्तरवाक्येतसद्दोपादानं विना साकङ्खे वाक्यस्स ऊनत्तं जनेति. एत्थ पक्कन्तविसयो तसद्दो.

१२२. मुनिन्दस्स मन्दं ईसकं सञ्जातो पवत्तो हासोयेव सितं चन्दनचुण्णमिव तेन लिम्पिता आलेपिता पल्लवा रुक्खलतादीनं पकतिरत्तानि किसलयानि धवला सगुणपरिच्चागेन सेता अहेसुं, तथापि तस्सेव तथागतस्स एको अतुलो असहायो वा अधरपल्लवो दन्तावरणसङ्खातपल्लवो न रंसिसंसट्ठोपि समीपट्ठोपि धवलो सेतो नाहोसि. एवमेत्थ अगहनसमासबाहुल्यं दीपितं होति.

‘‘पेमावबन्धहदये सदये जिनस्मिं,

तस्मिं नु किं कुमतयो भवथ’प्पसन्ना;

किं तेन वो न विहितं हित’मुग्गदुग्ग-

संसारसागरसमुत्तरणावसान’’न्ति.

अपरमुदाहरणं. तस्सत्थो – कुमतयो हे अञ्ञाणा! पेमावबन्धहदये सब्बेसु तुम्हेसु निच्चं पवत्तितदळ्हपेमानुबन्धचित्ते सदये ततोयेव दयासहिते तस्मिं जिनस्मिं विसयभूते किं नु कस्मा अप्पसन्ना भवथ, तथा हि वो तुम्हाकं तेन जिनेन उग्गो दारुणो च, दुग्गो गन्तुमसक्कुणेय्यो च, सोयेव संसारसागरो तस्स समुत्तरणं परियन्तप्पत्तियेव अवसानं यस्स तं न विहितं अकतं हितं वुद्धि नाम किं होति, न होतेव. एत्थापि समासस्स पाकटत्ता ओजो गुणो कन्तो होतीति.

ननु य-तसद्दानं निच्चसम्बन्धोति कथं ‘‘तस्सेवेको’’ति च ‘‘तस्मिं नु किं कुमतयो’’ति च इच्चादीसु हेट्ठा वुत्तयसद्दो नत्थीति? सच्चं, तथापि पक्कन्तत्थविसयो, पसिद्धत्थविसयो, अनुभूतत्थविसयो वा तसद्दो यसद्दं नापेक्खति. तथा हि –

‘‘सवासने किलेसे सो, एको सब्बे निघातिय;

अहु सुसुद्धसन्तानो, पूजानञ्च सदारहो’’ति.

एवमादीसु ‘‘सो’’ति निद्दिट्ठतसद्दो ‘‘बुद्धानुस्सतिमादितो’’ति एत्थ अतीतेन बुद्धसद्देन वचनीयविसयो होति.

‘‘अग्गिं पक्खन्द’ अथवा, ‘पब्बतग्गा पते’ति वा;

यदि वक्खति कत्तब्बं, ञातकारीहि सो जिनो’’ति.

एवमादीसु तसद्दो ञातकारीहि कत्तब्बत्ता पसिद्धबुद्धपदत्थविसयो.

‘‘अतीतं नानुसोचामि, नप्पजप्पाम’नागतं;

पच्चुप्पन्नेन यापेमि, तेन वण्णो पसीदती’’ति.

एवमादीसु तसद्दो अननुसोचननप्पजप्पनयापनसङ्खातविजाननवसेन अनुभूतत्थविसयो, तस्मा तीसुपि ठानेसु तसद्दो यसद्दं नापेक्खते. एत्थ पन पक्कन्तविसयो तसद्दो अधिप्पेतो. अपिच उत्तरवाक्ये ठितो यसद्दो पुब्बवाक्ये तसद्दे असतिपि तमेव दीपेति. तथा हि –

बोधिं नमामि नतिभाजनमच्चुळारं,

पुञ्ञाकरं भुवनमण्डलसोत्थिभूतं;

यो चक्खुसोतसतिगोचरतं समेतो,

दोसारिदप्पमथने’करसो बुधानन्ति.

यो बुधानं चक्खुसोतसतीनं गोचरतं विसयभावं समेतो पत्तो, तेसंयेव दोसारीनं किलेसपच्चत्थिकानं दप्पमथने दप्पमद्दने एकरसो पधानकिच्चो समिद्धिवन्तो वा होति, तं बोधिं नमामीति सम्बन्धो. पुब्बवाक्ये पयोजितो यसद्दो उत्तरवाक्ये तसद्दोपादाने असति संसयमुप्पादयमानो वाक्यस्स ऊनत्तं करोति. उदाहरणं पन पाकटं.

१२३. पदाभिधेय्यविसयं,

समासब्याससम्भवं;

यं पारिणत्यं होति’ह,

सोपि ओजोव तं यथा.

१२३. ‘‘पदि’’च्चादि. पदस्स अभिधेय्यो अत्थो सो विसयो यस्स. यत्थ पचुरसद्दाभिधेय्यो अत्थो संखित्तपदेहि वुच्चते, सो समासो. यत्थप्पकेहि पदेहि अभिधेय्यत्थो पचुरपदेहि वुच्चते, सो ब्यासो. ततो समासब्यासतो सम्भवो यस्स. तं तथाविधं यं पारिणत्यं परिणतभावो होतीति अनुवदित्वा सोपि इह ससत्थे ओजोवाति विधीयते. तं यथेत्युभयम्पि उदाहरति.

१२३. ‘‘पदे’’च्चादि. पदानं बहूनं अप्पकानं वा पदानं अभिधेय्यविसयं वित्थारसंखित्तत्थविसयवन्तं समासब्याससम्भवं यथाक्कमं सङ्खेपवित्थारद्वयेन निप्फन्नं निप्फत्तिवन्तं वा यं पारिणत्यं कत्तूनं गन्थविसये परिणतिप्पकासको यो सद्दधम्मो अत्थधम्मो होति, सद्दगुणो अत्थगुणोति वुत्तं होति, सोपि इह सुबोधालङ्कारे ओजो नाम सद्दगुणो अत्थगुणो. तं यथाति द्वीसु लक्खियं दस्सेति, पदानं अभिधेय्यो विसयो यस्स पारिणत्यस्सेति च, समासो च ब्यासो चाति च, ततो सम्भवन्ति च, ततो सम्भवो अस्साति च, परिणतस्स कत्तुनो गन्थस्स एव वा भावोति च विग्गहो. कत्तु पारिणत्यपक्खे तप्पकासकगन्थस्स तदत्थेन पारिणत्यं सिद्धं.

१२४. जोतयित्वान सद्धम्मं,

सन्तारेत्वा सदेवके;

जलित्वा अग्गिखन्धो’व,

निब्बुतो सो ससावको.

१२४. ‘‘जोतयित्वाने’’च्चादि. इमिना हेट्ठा पचुरपदाभिहितो बुद्धवंसो सङ्खेपरूपेन वुत्तो.

१२४. ‘‘जोतयि’’च्चादि. सो तथागतो सद्धम्मं सपरियत्तिकं नवलोकुत्तरसद्धम्मं जोतयित्वान ञाणालोकेन ओभासेत्वा सदेवके सत्ते सन्तारेत्वा संसारसागरपरियन्तमुपनेत्वा अग्गिखन्धोव महातेजेन अग्गिक्खन्धो विय जलित्वा अनञ्ञसाधारणरूपकायसम्पत्तिया पज्जलित्वा अन्ते ससावको सावकेहि सह निब्बुतो खन्धपरिनिब्बानेन परिनिब्बुतोति. इमिना सकलबुद्धवंसे बहूहि पदेहि वुत्तत्थो सङ्खेपक्कमेन वुत्तो. सतं धम्मो, सन्तो संविज्जमानो वा धम्मोति च, सह देवेहि वत्तमानाति च, सह सावकेहि वत्तमानोति च विग्गहो.

१२५. मत्थकट्ठी मतस्सापि, रजोभावं वजन्तु मे;

यतो पुञ्ञेन ते सेन्ति [सेन्तु (क.)], जेनपादम्बुजद्वये.

१२५. ‘‘मत्थकट्ठी’’इच्चादि. मतस्सापि मरणमापन्नस्सापि मे मत्थके मुद्धनि अट्ठी रजोभावं धूलित्तं वजन्तु पापुणन्तु. कस्माति चे? यतो यस्मा कारणा पुञ्ञेन कुसलेन कम्मेन हेतुना ते रजा जिनस्स इमे जेना, पादा, तेयेव अम्बुजानिव अम्बुजानि, तेसं द्वये सेन्ति पवत्तन्ति, तथा होतु वा मा वा, पणतिगेधेनेव वदति. एत्थ ‘‘कथमहं भगवतो पादे निच्चं सिरसा पणमामी’’त्यधिप्पायो वित्थारेन वुत्तो.

१२५. ‘‘मत्थकि’’च्चादि, मतस्सापि मे मय्हं मत्थकट्ठी मुद्धनि अट्ठीनि रजोभावं अतिसुखुमरजत्तं वजन्तु पापुणन्तु. कस्मा आसीसनं करोतीति चे? यतो यस्मा कारणा पुञ्ञेन मय्हं तथाविधेन कुसलकम्मेन हेतुना ते रजा जेनपादम्बुजद्वये जिनपटिबद्धचरणपदुमयुगळे सेन्ति पवत्तन्ति, बुद्धस्स सिरिपादे किञ्चिपि रजोजल्लं न उपलिम्पतेव, तथापि वन्दनाभिलासेन एवं वुत्तं. एत्थ ‘‘कथमहं भगवतो सिरिपादे मुद्धना निच्चं पणमामी’’त्यभिलासो वित्थारेन वुत्तो. मत्थके अट्ठीति च, रजसो भावोति च, जिनस्स इमेति च, जेना च ते पादा चेति च, तेयेव अम्बुजानीति च, तेसं द्वयन्ति च विग्गहो.

१२६. इच्चत्र निच्चंपणति-गेधो साधु पदिस्सति;

जायते’यं गुणो तिक्ख-पञ्ञान’मभियोगतो.

१२६. ब्यासत्तमेवस्स विवरति ‘‘इच्चत्रि’’च्चादिना. इच्चेवं अत्र गाथायं पणतियं पणामे गेधो अधिकच्छन्दो साधु सुन्दरं पदिस्सति विञ्ञायते, अयं यथावुत्तो ओजो गुणो परिणतभावसङ्खातो तिक्खपञ्ञानं सातिसयमतीनं एवं सन्तेपि अभियोगतो पुनप्पुनप्पवत्तितपरिचयबलेन जायते उप्पज्जति.

१२६. इदानि संखित्तस्सत्थस्स वित्थारेन पकासितभावं ‘‘इच्चत्र’’इच्चादिना निद्दिसति. इति इमिना अनन्तरगाथायं वुत्तक्कमेन अत्र इमिस्सं गाथायं निच्चंपणतिगेधो निरन्तरपणामे अधिककत्तुकामताकुसलच्छन्दो साधु विभूतो विभूतं वा पदिस्सति पञ्ञायति, अयं गुणो यथावुत्तो अयं परिणतभावसङ्खातो ओजो नाम सद्दत्थगुणो तिक्खपञ्ञानं सुखुमबुद्धिमन्तानं अभियोगतो गन्थविसयभूतेन निरन्तराभ्यासेनेव जायते सिज्झति, वत्तु पारिणत्येनेव भवनतो येसं केसञ्चि येन केनचि पकारेन न सिज्झतीति. निच्चं पवत्ता पणतीति च, तस्सं गेधोति च, तिक्खा पञ्ञा येसन्ति च, अभि पुनप्पुनं योगो युञ्जनन्ति च विग्गहो.

१२७. मधुरत्तं पदासत्ति-रनुप्पासवसा द्विधा;

सिया समसुति पुब्बा, वण्णावुत्ति परो यथा.

१२७. माधुरियमवधारयमाह ‘‘मधुरत्त’’मिच्चादि. सवनीयत्तेन मनोहरत्तं मधुरत्तं. तं पदानि वाक्यालङ्कारानि समानानि उत्तरुत्तरेहि, तेसं आसत्ति ठानादिनायथाकथञ्चि समसुतीनं आसन्नता पदासत्ति, पठमप्पयुत्तस्सक्खरस्स पच्छा पासो पक्खेपो अनुप्पासो, पदासत्ति च अनुप्पासो च, तेसं वसेन द्विधा होति. ‘‘कीदिसा ते’’ति आह ‘‘सिया’’तिआदि. पुब्बा पठमाभिहिता पदासत्ति समा येन केनचि ठानमत्तासंयोगादिना पदन्तरेन सुति वण्णो यस्सा सा सिया भवेय्य, परो पच्छिमो अनुप्पासो तु वण्णस्स सरब्यञ्जनलक्खणस्स आवुत्ति पुनप्पुनुच्चारणं सियाति. एवं कत्थचि बन्धे समानपदासत्ति कत्थचि अनुप्पासो कत्थचि तदुभयं, द्वयेन रहितो विरसो बन्धो नस्सादीयते कवीहि, तादिसं मधुरत्तं दुविधं पटिपज्जितब्बं, सिलेससमतान्वितन्तुच्चन्तमेव रमणीयं सियाति लक्खणं दस्सेत्वा ‘‘यथे’’ति लक्खियमुभयत्थोदाहरति ‘‘यदे’’च्चादिना, ‘‘मुनिन्दि’’च्चादिना च.

१२७. इदानि मधुरगुणं दस्सेति ‘‘मधुरि’’च्चादिना. मधुरत्तं सवनीयभावतो मनोहरत्तं मधुरगुणं, पदानं वाक्यावयवसङ्खातानं स्याद्यन्तादीनं उपरूपरिपदेहि समानानं आसत्ति ठानकरणादिना येन केनचि पकारेन अञ्ञमञ्ञं आसन्नता, अनुप्पासो पुब्बुच्चारितवण्णानं पुन पक्खिपनञ्चाति द्विन्नं वसा विभागेन द्विधा होति. तत्थ पुब्बा पदासत्ति समसुति सिया, पुब्बापरवण्णानं ठानमत्ताकरणादीहि आसन्नसुतिसङ्खतवण्णवुत्ति होति, परो अनुप्पासो पन वण्णावुत्ति सरब्यञ्जनसभावानं पुब्बुच्चारितवण्णानं पुनप्पुनुच्चारणं सियाति. यथाति द्वीसु उदाहरणमादिसति. एवं कत्थचि बन्धे पदासत्ति कत्थचि अनुप्पासो कत्थचि तदुभयं, द्वीहि विनिमुत्तो पन बन्धो विञ्ञूहि अस्सादनीयो न होति. उपरि वक्खमानाहि सिलेससमताहि युत्तं मधुरत्तं पन विसेसतो अस्सादनीयं होतीति. मधुरस्स बन्धस्स भावोति च, पदानं आसत्तीति च, अनु पच्छा पासो पक्खेपोति च, पदासत्ति च अनुप्पासो चाति च, तेसं वसो भेदोति च, समा सुति वण्णो यस्साति च, वण्णस्स आवुत्तीति च विग्गहो.

१२८. यदा एसो’भिसम्बोधिं,

सम्पत्तो मुनिपुङ्गवो;

तदा पभुति धम्मस्स,

लोके जातो महुस्सवो.

१२८. एसो मुनिपुङ्गवो यदा यतो पभुति अभिसम्बोधिं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं सम्पत्तो समधिगतो, तदा पभुति ततो आरब्भ धम्मस्स चतुसतिपट्ठानादिभेदस्स सत्ततिंसबोधिपक्खियसङ्खातस्स महुस्सवो महन्तो अब्भुदयो निप्पटिपक्खा पवत्ति लोके तिविधे जातो अहोसीति. इह क्वचि दीघताकतं सदिसत्तं, क्वचि ठानकतं, क्वचि संयोगकतं, क्वचि अञ्ञथा, तेनाह ‘‘सिया समसुति पुब्बा’’ति.

१२८. ‘‘यदि’’च्चादि. एसो मुनिपुङ्गवो यदा अभिसम्बोधिं सब्बञ्ञुतं सम्पत्तो ससन्ताने उप्पादनवसेन सम्पापुणि, तदा पभुति ततो पट्ठाय धम्मस्स कायानुपस्सनासतिपट्ठानादिपभेदस्स सत्ततिंसबोधिपक्खियधम्मस्स महुस्सवो महाभिवुद्धि लोके कामादिलोकत्तये जातोति. इह ‘‘यदा एसो’’ति दीघकालवसेन आसन्नता, ‘‘य ए’’ति ठानवसेन आसन्नता, ‘‘अभिसम्बोधिं सम्पत्तो’’ति संयोगवसेन आसन्नता, ‘‘भि धि’’न्ति धनिततो आसन्नताति इच्चादिना पदासत्ति दट्ठब्बा. अभिसम्बुज्झति एतायाति च, पुमा च सो गोचेति च, मुनीनं पुङ्गवोति च, महन्तो च सो उस्सवो चाति च विग्गहो.

१२९. मुनिन्दमन्दहासा ते, कुन्दसन्दोहविब्भमा;

दिसन्त’मनुधावन्ति, हसन्ता चन्दकन्तियो.

१२९. कुन्दानं कुसुमानं सन्दोहो समूहो, तस्स विब्भमो येसं ते, मुनिन्दस्स मन्दहासा मनुञ्ञा हसितानि चन्दस्स कन्तियो सोभायो हसन्ता विडम्बयन्ता दिसन्तमनुधावन्ति अनुविचरन्ति. इच्चत्र नकारसहितस्स दकारस्स, तकारस्स चानुवत्तनं.

‘‘इन्दनीलदलद्वन्द-सुन्दरं सिरिमन्दिरं;

मुनिन्दनयनद्वन्दं, विन्दति’न्दीवरज्जुतिं’’.

इच्चपरमुदाहरणं.

१२९. ‘‘मुनिन्दि’’च्चादि. कुन्दसन्दोहविब्भमा सुपुप्फितकुन्दकुसुमरासिसदिसलीलावन्ता ते मुनिन्दमन्दहासा बुद्धस्स मनुञ्ञा हसिता चन्दकन्तियो निम्मलचन्दकिरणे हसन्ता निन्दन्ता दिसन्तं तं तं दिसं, दिसापरियन्तं वा अनुधावन्ति विधावन्तीति. एत्थ नकारसहितदकारस्स, नकारसहिततकारस्स च आवुत्ति दट्ठब्बा. मन्दा च ते हासा चेति च, मुनिन्दस्स मन्दहासाति च, कुन्दानं सन्दोहोति च, तस्स विब्भमो येसन्ति च, दिसायेव दिसन्तं, दिसानं वा अन्तन्ति च विग्गहो.

‘‘इन्दनीलदलद्वन्द-सुन्दरं सिरिमन्दिरं;

मुनिन्दनयनद्वन्दं, विन्दति’न्दीवरज्जुति’’न्ति.

इदम्पि नकारसहितदकारवण्णावुत्तिया अपरमुदाहरणं.

तत्थ इन्दनीलदलद्वन्दसुन्दरं इन्दनीलमणिसकलिकायुगळमिव मनोहरं सिरिमन्दिरं ततोयेव सोभाय निवासट्ठानभूतं मुनिन्दनयनद्वन्दं इन्दीवरज्जुतिं नीलुप्पलकन्तिं विन्दति अनुभोति, इन्दीवरज्जुतिसमानाति अधिप्पायो.

१३०. सब्बकोमलवण्णेहि, ना’नुप्पासो पसंसियो;

यथा’यं मालतीमाला, लिनलोलालिमालिनी.

१३०. येहि केहिचि आवुत्तितो अनुप्पासोति चे? नेत्याह ‘‘सब्ब’’इच्चादि. सब्बेहि कोमलेहि सुकुमारेहि वण्णेहि अक्खरेहि अनुप्पासो न पसंसियो सिलाघनीयो न होति सिलेसविरोधित्ता. ‘‘यथे’’ति तं उदाहरति. अयं मालतीमाला जातिकुसुमदामं लिनानं ब्याधितानं लोलानं कुसुमरसारब्भ लोलुपानं अलीनं भमरानं माला पन्ति सा अस्सा अत्थीति लिनलोलालिमालिनी.

१३०. वुत्तानुप्पासोपि सब्बकोमलवण्णेहि विरचितो न पसंसियोति दस्सेतुं ‘‘सब्बकोमलवण्णेही’’तिआदिमाह. सब्बकोमलवण्णेहि सब्बेहि सुकुमारक्खरेहि कतो अनुप्पासो वण्णावुत्तिलक्खणो न पसंसियो सिलेसालङ्कारविरुद्धत्ता पसत्थो न होति. ‘‘यथा’’ति तमुदाहरति. अयं मालतीमाला एसा जातिसुमनमालिका लिनानं ब्यावटानं पतन्तानं लोलानं गन्धलुद्धानं अलीनं भमरानं मालिनी पन्तियुत्ताति. एत्थ लकारस्सेव पुनप्पुनप्पयोगेन कोमलवण्णावुत्ति. मालतीनं मालाति च, लोला च ते अलयो चाति च, लिना च ते लोलालयो चाति च, तेसं मालाति च, सा अस्स अत्थीति च विग्गहो.

१३१. मुदूहि वा केवलेहि,

केवलेहि फुटेहि वा;

मिस्सेहि वा तिधा होति,

वण्णेहि समता यथा.

१३१. समतं सम्भावेति ‘‘मुदूहि’’च्चादिना. केवलेहि केवलफुटादिभावापवत्तेहि सकलेहि मुदूहि चतूसुपि पादेसु सजातियेहि असिथिलकोमलेहि वा ककारादीहि वा सिथिलकोमलस्स सिलेसपटिपक्खत्ता केवलेहि फुटेहि वा अधिमत्तसुतीहि भकारादीहि [रागादीहि (क.)] वा अकिच्छवचनीये किच्छवचनीयस्स सुखुमालविपरिययत्ता मिस्सेहि वा मज्झिमसुतीहि मुदुभूतसंसट्ठेहि वा वण्णेहि अक्खरेहि करणभूतेहि समता तिधा होति गज्जे पज्जे वा. ‘‘यथे’’ति तिविधमुदाहरति.

१३१. इदानि समतं विभावेतुं ‘‘मुदूहि’’च्चादिमाह. केवलेहि फुटमिस्सेहि अञ्ञत्ता सकलेहि मुदूहि सिथिलकोमलेहि वण्णेहि ककारादीहि वा केवलेहि फुटेहि केवलकोमलवण्णरहितत्ता सकलेहि अकिच्छुच्चारणीयेहि अधिमत्तसुतीहि भकारादीहि वण्णेहि वा मिस्सेहि यथावुत्तमुदुफुटसम्मिस्सेहि वण्णेहि वा करणभूतेहि समता गज्जे वा पज्जे वा तिधा होतीति. यदि सिथिलकोमलवण्णेहि विचरितं सिलेसालङ्कारस्स, किच्छुच्चारणीयेहि फुटवण्णेहि कतं सुखुमालालङ्कारस्स च विरुज्झतीति. ‘‘यथा’’ति तिविधमुदाहरति.

केवलमुदुसमता

१३२. कोकिलालापसंवादी,

मुनिन्दालापविब्भमो;

हदयङ्गमतं याति,

सतं देति च निब्बुतिं.

१३२. ‘‘कोकिले’’च्चादि. कोकिलानं करवीकसकुणानं आलापो कूजितं, तं संवदति पकासति सीलेनाति कोकिलालापसंवादी, तंसदिसोति अत्थो, मुनिन्दस्स आलापो विसट्ठादिअट्ठङ्गिको सरो तस्स विब्भमो विलासो सतं सप्पुरिसानं हदयङ्गमतं मनोनुसारितं मधुरभावं याति, निब्बुतिं निब्बानञ्च तेसं देति.

१३२. ‘‘कोकिलि’’च्चादि. कोकिलानं करवीकसकुणानं आलापं नादलीलं संवादी पकासनसीलो, तंसदिसोति अधिप्पायो, मुनिन्दस्स सब्बञ्ञुनो आलापस्स विसट्ठादिअट्ठङ्गिकनादस्स विब्भमो विलासो सतं सप्पुरिसानं हदयङ्गमतं चित्ताराधितभावं याति च, निब्बुतिं सुतसम्बन्धेन तेसंयेव साधूनं निब्बानं देति च देन्तोपि होतीति. एत्थ कोकिलालापसद्देन निस्सिते निस्सयवोहारेन लीला गहिता.